mở đầu, 9 bài về vùng núi và trung du, 12 bài về các đồng bằng lớn như đồng bằng Bắc Bộ và đồng bằng Nam Bộ, 7 bài về đồng bằng duyên hải miền Trung và 6 bài ôn tập kiểm tra cuối học kỳ. Một số vấn đề về sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí lớp 4 1. Sự cần thiết của việc sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí lớp 4 Ca dao, tục ngữ, thơ ca không chỉ là những là những câu từ có vần điệu, dễ thuộc, dễ nhớ mà còn chứa đựng rất nhiều tri thức kinh nghiệm của nhân loại. Ca dao, tục ngữ thuộc thể loại văn học truyền miệng, được đúc kết từ kinh nghiệm cuộc sống của hàng ngàn thế hệ người dân Việt Nam về các mối quan hệ giữa tự nhiên - tự nhiên, giữa thiên nhiên – con người, thiên nhiên – sản xuất và các quy luật tự nhiên về khí hậu, thời tiết.
Mặc dù vào thời điểm đó trình độ nhận thức của con người còn hạn chế nhưng những hiện tượng địa lí đã được miêu tả với độ chính xác cao thể hiện qua các câu ca dao, tục ngữ. Bên cạnh việc miêu tả các hiện tượng địa lí đã từng diễn ra, ca dao, tục ngữ còn lưu giữ những kinh nghiệm ứng phó với các hiện tượng địa lí cực đoan (lũ lụt, hạn hán,…) hoặc dự đoán các hiện tượng địa lí sẽ xảy ra trong thời gian ngắn như: Ráng vàng trời gió, ráng đỏ trời mưa. Hay Chuồn chuồn bay thấp thì mưa Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm. 8 Việc lồng ghép ca dao-tục ngữ, giúp học sinh dễ dàng liên hệ kiến thức khoa học với các hiện tượng tự nhiên trong cuộc sống từ quá khứ đến hiện tại.
Bên cạnh đó, việc sử dụng ca dao-tục ngữ, cũng góp phần làm giàu vốn kiến thức cho học sinh về văn học Việt Nam, hình thành nhân cách cho học sinh trong thời kỳ hội nhập với khu vực và thế giới hiện nay. Việc tiếp thu có chọn lọc giúp học sinh còn lưu giữ và phát huy nét văn hóa độc đáo, giàu bản sắc của dân tộc. Tích hợp ca dao, tục ngữ, thơ ca trong hình thành kiến thức, kĩ năng sẽ hình thành cho học sinh một thái độ tích cực trong cuộc sống. Quan trọng hơn là học sinh có thể vận dụng tri thức kinh nghiệm trong ca dao, tục ngữ và thơ ca bổ sung vào bài học nhằm hình thành tri thức khoa học.
Ngược lại, học sinh cũng có thể sử dụng những tri thức khoa học vào giải thích các hiện tượng địa lí diễn ra trong tự nhiên. Đây chính là một trong những mục đích quan trọng của giáo dục và phù hợp với đặc điểm chung của chương trình các môn về Tự nhiên xã hội. Do vậy, có thể nói sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong việc giảng dạy địa lí là một việc làm cần thiết và hiệu quả. Mức độ tích hợp ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí lớp 4 Có nhiều biện pháp gây hứng thú học tập cho học sinh như: sử dụng đồ dùng dạy học trực quan hiệu quả, tổ chức tham quan dã ngoại, tổ chức chương trình ngoại khóa, tổ chức trò chơi địa lí,… Trong đó, việc sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca sao cho phù hợp cũng là một cách thức tạo được sự mới lạ và thích thú đối với học sinh.
Có nhiều cách để sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học địa lí. Tuỳ vào từng bài, từng nội dung mà giáo viên đề ra mục đích, yêu cầu cần đạt trong quá trình giảng dạy nhằm lựa chọn những phương thức vận dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 phù hợp. Trong quá trình giảng dạy, để khai thác hiệu quả ca dao,tục ngữ trong giảng dạy Địa lí có thể sử dụng các phương thức sau: 1. Tích hợp với mức độ toàn phần 9 Sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 với mức độ toàn phần là việc giáo viên sử dụng những câu ca dao, tục ngữ, thơ ca nói về hiện tượng địa lí nhằm giải quyết nội dung và mục tiêu của bài học.
Ca dao, tục ngữ, thơ ca nói chung và ca dao, tục ngữ, thơ ca về Địa lí nói riêng với phong cách ngôn ngữ đơn giản, mộc mạc, dễ hiểu và có nhịp điệu sẽ giúp học sinh ghi nhớ, giải thích các hiện tượng địa lí một cách dễ dàng và nhanh chóng. Học sinh không những giải thích được hiện tượng địa lí có trong tự nhiên mà còn vận dụng những tri thức khoa học tích lũy trong nhà trường vào thực tế cuộc sống để tự bảo vệ mình và những người xung quanh khi có các hiện tượng địa lí cực đoan xảy ra. Tích hợp với mức độ bộ phận Cũng như mức độ sử dụng toàn phần, sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca vào các bài học Địa lí ở mức độ bộ phận cũng nhằm kích thích sự hứng thú của học sinh, làm giảm bớt sự căng thẳng trong giờ học và giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách sâu sắc, hiệu quả. Tuy nhiên, sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí ở mức độ bộ phận chỉ dừng lại ở việc dùng ca dao, tục ngữ, thơ ca như là một tư liệu nhằm minh chứng cho một hiện tượng địa lí xảy ra trong quá khứ hoặc hiện tại như: Hải Vân đèo lớn vượt qua, Mưa xuân ai bỗng hóa ra nắng vàng.
Hay đơn giản chỉ là xác định các địa danh ở địa phương và Việt Nam như: Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm Như vậy, khi sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4, chúng ta có thể sử dụng ở hai mức độ bộ phận và toàn phần. Tùy thuộc vào nội dung và mục tiêu của từng bài giáo viên sẽ lựa chọn các mức độ sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí lớp 4 khác nhau nhưng cuối cùng đều nhắm đến mục tiêu là kích thích sự tò mò, ham học hỏi của học sinh, biến những kiến thức khô khan, phức tạp thành đơn giản, dễ hiểu. Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4 1. Về tri giác Tri giác của học sinh lớp 4 mang tính đại thể, ít đi vào chi tiết và mang tính không ổn định tri giác và bắt đầu mang tính xúc cảm, học sinh thích quan sát các sự vật hiện tượng có màu sắc sặc sỡ, hấp dẫn.
Tri giác của học sinh đã mang tính mục đích, có phương hướng rõ ràng. Trong quá trình học tập, tri giác trở thành hoạt động có mục đích đòi hỏi phải phân tích, tổng hợp từ đó tri giác của học sinh sẽ mang tính chất của sự quan sát có tổ chức. Do vậy, sự phát triển của tri giác trong học sinh Tiểu học giáo viên đóng vai trò rất quan trọng, giáo viên là người hình thành các kĩ năng và dần hình thành tri giác có chủ đích cho học sinh[7]. Việc sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí 4 đã tạo sự tò mò cho học sinh.
Để kích thích được sự hứng thú của học sinh giúp học sinh giúp việc khai thác nội dung bài học tốt hơn thì việc lựa chọn và sử dụng những câu thơ, ca dao, tục ngữ cần phù hợp với khả năng tri giác của học sinh, không quá khó và tạo được sự lôi cuốn với học sinh. Về chú ý Lớp 4 học sinh dần hình thành kĩ năng tổ chức, điều chỉnh chú ý của mình. Chú ý có chủ định phát triển và chiếm ưu thế, ở học sinh đã có sự nỗ lực về ý chí trong hoạt động học tập như học thuộc một bài thơ, một công thức toán hay một bài hát dài… Trong sự chú ý của học sinh đã bắt đầu xuất hiện giới hạn của yếu tố thời gian, học sinh đã định lượng được khoảng thời gian cho phép để làm một công việc nào đó và cố gắng hoàn thành công việc trong khoảng thời gian quy định [7]. Vì vậy, trong quá trình dạy học Địa lí giáo viên nên chú ý đến việc khai thác, sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca một cách hợp lý, chú ý về độ dài của bài thơ khi sử dụng.
Về tư duy Tư duy của học sinh lứa tuổi này còn mang đậm màu sắc xúc cảm và chiếm ưu thế ở tư duy trực quan hành động. Các phẩm chất tư duy chuyển dần từ 11 tính cụ thể sang tư duy trừu tượng khái quát. Khả năng khái quát hóa phát triển dần theo lứa tuổi; lớp 4 bắt đầu biết khái quát hóa lý luận. Học sinh đã bắt đầu muốn tìm tòi, khám phá, phát hiện những vấn đề mới.
Tuy nhiên, hoạt động phân tích, tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng ở phần đông học sinh Tiểu học. Do vậy, việc vận dụng ca dao-tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí lớp 4 kích thích được ham muốn tìm tòi khám phá của học sinh. Từ đó học sinh phát hiện ra vấn đề cần giải quyết và tìm cách giải quyết. Tuy nhiên, những câu ca dao, tục ngữ, thơ ca cần phải đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với trình độ tư duy của học sinh.
Về trí nhớ Học sinh Tiểu học thường ghi nhớ một cách máy móc do vốn ngôn ngữ còn ít. Học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 4 nói riêng có xu hướng học thuộc lòng từng câu, từng chữ những kiến thức được giáo viên cung cấp mà đôi khi không hiểu nội dung, ý nghĩ của vấn đề. Như vậy, sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học nói chung và Địa lí nói riêng là dựa trên cơ sở đặc điểm tâm lý của học sinh về trí nhớ. Ca dao, tục ngữ, thơ ca với đặc trưng ngôn ngữ là dễ nhớ, dễ thuộc, gần gũi với nhân dân nên việc sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca có nội dung phản ánh các hiện tượng địa lí, địa danh, hoạt động sản xuất của con người để dạy về các bài Địa lí lớp 4 sẽ mang lại hiệu quả cao mà không làm tăng nội dung bài học.
Ngoài ra, trí nhớ của học sinh lớp 4 đã dần hoàn thiện, học sinh biết chọn lọc những gì mình cần nhớ nhằm giúp bản thân dễ hiểu, dễ nhớ và dễ vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Như vậy, khi sử dụng ca dao, tục ngữ, thơ ca trong dạy học Địa lí, chúng ta không lo học sinh chỉ nhớ những câu ca dao, tục ngữ, thơ ca một cách máy móc mà không hiểu.