Sự Can Thiệp Của Nhà Nước Đối Với Nền Kinh Tế Việt Nam - Quá Trình Biến Đổi Và Xu Thế

Luận án tiến sĩ luật học về sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu quá trình biến đổi và xu hướng hiện tại.

• Tác giả: Đậu Công Hiệp
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và luật hành chính
• Đề tài: Sự Can Thiệp Của Nhà Nước Đối Với Nền Kinh Tế Việt Nam - Quá Trình Biến Đổi Và Xu Thế
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Luật học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ SỰ CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam
• 1.2. Bản chất sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế
• 1.3. Các dòng quan điểm và mô hình về sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế
• 1.3.1. Chủ nghĩa tự do điển hình
• 1.3.2. Kinh tế kế hoạch hóa và công hữu tư liệu sản xuất
• 1.3.3. Chủ nghĩa tư bản phúc lợi
• 1.3.4. Chủ thuyết phát triển Đông Á
• 1.3.5. Một số nhận thức mới về sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế trong bối cảnh hiện nay
• 1.4. Các công cụ can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế
• 1.4.1. Các chính sách về sở hữu
• 1.4.2. Các chính sách về tăng trưởng
• 1.4.3. Các chính sách về phân phối giá trị của nền kinh tế
• 1.4.4. Các chính sách về giáo dục, khoa học và công nghệ
• 1.5. Yếu tố thể chế - hệ thống pháp luật
• 1.6. Yếu tố thiết chế - bộ máy nhà nước
• 1.7. Các tiêu chí đánh giá sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế
• 1.7.1. Hiệu năng của nền kinh tế
• 1.7.2. Các tiêu chuẩn của nền dân chủ
• 1.7.3. Các tiêu chuẩn pháp quyền, nhân quyền
• 1.8. Sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế qua thực tiễn một số quốc gia trên thế giới
• 1.8.1. Một số nước khu vực Bắc Âu
• 1.8.2. Một số nước Đông Á
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI SỰ CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ VIỆT NAM
• 2.1. Các yếu tố tác động tới sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam
• 2.1.1. Yếu tố chính trị
• 2.1.2. Nhu cầu phát triển và hội nhập
• 2.2. Các giai đoạn chủ yếu trong quá trình biến đổi sự can thiệp của nhà nước Việt Nam đối với nền kinh tế
• 2.2.1. Giai đoạn Trước Đổi mới
• 2.2.2. Giai đoạn Từ Đổi mới đến nay
• 2.3. Chủ nghĩa tiệm tiến - khái quát về quy luật biến đổi sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam
• 2.3.1. Biểu hiện của sự tiệm tiến - những thử nghiệm kéo dài
• 2.3.2. Nguyên nhân của sự tiệm tiến - đồng thuận và ổn định
• 2.3.3. Điều kiện của sự tiệm tiến - nền tảng văn hóa, con người
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: XU THẾ CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Bối cảnh quốc tế, khu vực và tình hình trong nước
• 3.2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế qua tổng kết thực tiễn 30 năm Đổi Mới
• 3.3. Những mục tiêu, định hướng lớn trong sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam
• 3.4. Một số đề xuất về bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật
• 3.4.1. Đề xuất về bộ máy nhà nước
• 3.4.2. Đề xuất về hệ thống pháp luật
• 3.5. Một số đề xuất cụ thể đối với các chính sách kinh tế
• 3.5.1. Về các chính sách liên quan đến sở hữu
• 3.5.2. Về các chính sách liên quan đến tăng trưởng
• 3.5.3. Về các chính sách liên quan đến tái phân phối giá trị của nền kinh tế
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Sự Can Thiệp Của Nhà Nước Vào Kinh Tế VN

Nghiên cứu về sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế là một vấn đề thiết thực cả về lý luận lẫn thực tiễn. Nhà nước và nền kinh tế là hai yếu tố gắn bó chặt chẽ trong xã hội. Khoa học pháp lý Việt Nam thường xem xét mối liên hệ này từ hai góc độ: trừu tượng (nghiên cứu chung nhất) và cụ thể (nghiên cứu các khía cạnh kinh doanh, thương mại, tài chính, tiền tệ, lao động). Cách tiếp cận khoa học pháp lý thường nhấn mạnh vai trò quản lý của nhà nước. Ngược lại, kinh tế học lại nhấn mạnh tính độc lập tương đối của nền kinh tế, coi nhà nước là tác nhân bên ngoài tác động. Do đó, cần tiếp thu các lý thuyết về sự can thiệp từ kinh tế học để đánh giá hiệu quả quản trị. Hơn nữa, cần xem xét các giá trị dân chủ, nhân quyền khi nghiên cứu liên ngành. Các chuyên biến về sự can thiệp của nhà nước đã có những thay đổi đáng kể từ Đại hội VI đến nay, đặc biệt là Đại hội XIII với những điểm mới về triết lý và cách thức can thiệp. Cụ thể, cần nghiên cứu để tổng hợp, tìm ra quy luật biến đổi, chỉ ra xu thế với cơ hội và thách thức. Đề tài “Sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam – quá trình biến đổi và xu thế” có ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn, có thể sử dụng trong nghiên cứu và hoạch định chính sách.

1.1. Nghiên Cứu Mối Liên Hệ Nhà Nước và Nền Kinh Tế

Các nghiên cứu về mối liên hệ giữa nhà nước và nền kinh tế thường được xem xét trên hai góc độ. Một là góc độ trừu tượng, nghiên cứu hai hiện tượng này ở mức độ chung nhất. Hai là góc độ cụ thể, nghiên cứu mối liên hệ giữa hai hiện tượng trên ở những khía cạnh nhất định như hoạt động kinh doanh, thương mại, thị trường tài chính, tiền tệ, lao động. Khoa học pháp lý thường tiếp cận theo hướng quản lý nhà nước, nhấn mạnh vai trò, cách thức, công cụ để nhà nước tăng cường quản lý. Theo Mises, khoa học pháp lý nhìn nhận sự can thiệp của nhà nước trong mối tương quan với nguồn gốc, mục đích, bản chất của nhà nước. Kinh tế học tập trung vào những biện pháp và hiệu quả tác động.

1.2. Chuyên Biến Trong Sự Can Thiệp Sau Đại Hội XIII

Đại hội XIII của Đảng đã có những điểm mới thể hiện sự thay đổi về triết lý và cách thức can thiệp. Văn kiện Đại hội XIII nêu rõ vai trò của nhà nước, thị trường và xã hội, chuyển giao công việc nhà nước cho các tổ chức xã hội, và coi kinh tế nhà nước là công cụ để khắc phục khuyết tật của kinh tế thị trường. Nguyễn Quang Thuan nhận định rằng, các nhận thức này là kết quả của một quá trình chuyên biến, đấu tranh giữa các xu hướng khác nhau, tiếp nhận và loại trừ các quan điểm, cách làm về quản lý, điều hành nền kinh tế. Có những điều được coi là hiển nhiên ở thời trước lại trở nên kỳ lạ ở ngày nay.

II. Tại Sao Cần Nghiên Cứu Can Thiệp Nhà Nước vào Kinh Tế

Việc nghiên cứu đề tài có tính cấp thiết cao. Thứ nhất, cần bổ sung tri thức, minh họa tính đa dạng của việc thực thi chức năng kinh tế của nhà nước, và đánh giá tính hiệu quả của một nền quản trị. Thứ hai, cần khảo sát những hình mẫu tương đồng trên thế giới và đánh giá thực tế Việt Nam. Để có thể rút ra quy luật biến đổi trong việc nhà nước can thiệp vào nền kinh tế, cần thiết chỉ ra xu thế, cơ hội và thách thức mà Việt Nam sẽ gặp phải. Nhà nước có thể khiến những quy luật thị trường bị ảnh hưởng, tạo ra những hệ quả khác nhau. Đặc trưng của ảnh hưởng và hệ quả đó được khái quát hóa thành các mô hình. Cần phải tổng kết và làm rõ các khía cạnh này, cũng như các công cụ để đánh giá mức độ can thiệp.

2.1. Bổ Sung Tri Thức và Đánh Giá Hiệu Quả Quản Trị

Việc tiếp thu các lý thuyết về sự can thiệp của nhà nước vào thị trường có ý nghĩa lớn. Không chỉ bổ sung tri thức, minh họa tính đa dạng của việc thực thi chức năng kinh tế của nhà nước, mà còn là cơ sở để đánh giá tính hiệu quả của một nền quản trị. Ngành kinh tế học thể chế nhìn nhận nhà nước là một tác nhân can thiệp, đánh giá kết quả mà sự can thiệp đó mang lại. Nghiên cứu liên ngành với khoa học pháp lý, các giá trị bất biến như dân chủ, nhân quyền cũng sẽ được cân nhắc.

2.2. Khảo Sát Hình Mẫu và Đánh Giá Thực Tế Việt Nam

Cần tìm kiếm, khảo sát tới những hình mẫu tương đồng trên thế giới lại phải đánh giá một cách cần trọng thực tế Việt Nam trên nhiều mặt. Vừa cần tìm kiếm, khảo sát tới những hình mẫu tương đồng trên thế giới lại phải đánh giá một cách cần trọng thực tế Việt Nam trên nhiều mặt. Để có thể rút ra quy luật biến đổi trong việc nhà nước can thiệp vào nền kinh tế, cần thiết chỉ ra xu thế, cơ hội và thách thức mà Việt Nam sẽ gặp phải. Nhà nước có thể khiến những quy luật thị trường bị ảnh hưởng, tạo ra những hệ quả khác nhau.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sự Can Thiệp Của Nhà Nước Hiệu Quả

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Phương pháp phân tích – tổng hợp làm rõ lý thuyết can thiệp và khái quát quy luật biến đổi. Phương pháp lịch sử làm rõ khía cạnh lịch sử từ năm 1945 đến nay, chia nhỏ các giai đoạn để phân tích. Phương pháp so sánh được sử dụng khi nghiên cứu thực tiễn can thiệp của một số nhà nước điển hình. Phương pháp thống kê, xử lý dữ liệu đánh giá hiện tình can thiệp, thách thức và cơ hội. Trên cơ sở đó, đề tài đưa ra tiên đoán về xu thế và khuyến nghị về chính sách.

3.1. Phân Tích Tổng Hợp và Khái Quát Quy Luật Biến Đổi

Phương pháp phân tích – tổng hợp được sử dụng để làm rõ các vấn đề thuộc về lý thuyết can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế và khái quát quy luật biến đổi của sự can thiệp này trong lịch sử. Cụ thể, các vấn đề trên sẽ được phân tích dưới nhiều góc độ và các khía cạnh nhỏ hơn như nội dung, cách thức và công cụ đánh giá. Các căn cứ chứng minh sự biến đổi theo quy luật tiệm tiến trong sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế.

3.2. So Sánh Thực Tiễn Can Thiệp Của Các Nhà Nước

Phương pháp so sánh được sử dụng khi nghiên cứu về thực tiễn can thiệp vào nền kinh tế của một số nhà nước là điển hình cho các chủ thuyết khác nhau về sự can thiệp. Bên cạnh so sánh về quy định pháp lý, về thiết chế vận hành còn cần so sánh trên các phương diện bối cảnh lịch sử, chính trị, văn hóa, xã hội cũng như hệ quả của sự can thiệp đó trên nhiều phương diện khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội.

IV. Xu Hướng Can Thiệp Kinh Tế Của Nhà Nước Việt Nam Tới

Câu hỏi nghiên cứu của đề tài là: “Xu thế can thiệp của nhà nước đối với nên kinh tế ở Việt Nam trong thời gian tới là gì và cần kiện toàn bộ máy nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật và các chính sách kinh tế như thế nào?”. Để giải quyết câu hỏi này, cần cụ thể hóa thành các câu hỏi nhỏ hơn như: cơ sở lý luận cho sự can thiệp là gì? Các mô hình lý luận nào đã được xây dựng? Nhà nước can thiệp thông qua những cách thức nào? Các quốc gia trên thế giới đã can thiệp như thế nào? Có những yếu tố nào tác động tới quá trình biến đổi sự can thiệp?

4.1. Cơ Sở Lý Luận Cho Sự Can Thiệp Của Nhà Nước

Cơ sở lý luận cho sự can thiệp của nhà nước vào nên kinh tế là gì? Đã có các mô hình lý luận nào được xây dựng và mỗi mô hình có những ưu, nhược điểm gì? Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế thông qua những cách thức nào? Bằng cách nào có thể đánh giá được mức độ can thiệp của nhà nước vào nên kinh tế? Các quốc gia trên thế giới đã can thiệp vào nền kinh tế như thế nào, sự can thiệp đó thể hiện qua những khía cạnh nào?

4.2. Các Yếu Tố Tác Động Quá Trình Biến Đổi Sự Can Thiệp

Có những yếu tố nào tác động tới quá trình biến đổi sự can thiệp của nhà nước Việt Nam vào nên kinh tế? Quá trình biến đổi đó có thể chia thành các giai đoạn như thế nào? Quá trình biến đổi đó diễn ra ngẫu nhiên hay có quy luật? Hiện nay, sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế đang phải chịu tác động của những yếu tố nào? Xu thế can thiệp của nhà nước Việt Nam trong thời gian tới là gì?

V. Vai Trò Nhà Nước Và Giải Pháp Can Thiệp Kinh Tế Hiệu Quả

Mục đích nghiên cứu của Luận án là làm rõ quá trình biến đổi trong cách thức nhà nước Việt Nam can thiệp vào nền kinh tế và chỉ ra những vấn đề cần đối mặt trước xu thế và bối cảnh mới. Để thực hiện mục đích này, đề tài cần hoàn thành các nhiệm vụ sau. Về mặt lý luận, phải làm rõ cách tiếp cận rằng nền kinh tế là một hiện tượng có tính độc lập tương đối, có khả năng vận hành với những quy luật riêng. Sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế có thể khiến những quy luật này bị ảnh hưởng với những chiều hướng khác nhau và tạo ra những hệ quả khác nhau.

5.1. Về mặt lịch sử quy luật

Cần khảo sát các thời kỳ kinh tế Việt Nam mà ở đó có những đặc trưng riêng về cách thức mà nhà nước can thiệp vào thị trường. Qua đó, có thể khái quát được sự biến đổi của sự can thiệp đó thông qua việc nhìn nhận các yếu tố bên ngoài như quan điểm chính trị, văn hóa, lịch sử cũng như chính yếu tố hiệu năng của nền kinh tế. Trên cơ sở đó có thể dự báo được những thuận lợi cũng như cản trở đối với quá trình cải cách thể chế kinh tế ở Việt Nam.

5.2. Về mặt thực tiễn

Cần đánh giá được những vấn đề thuộc về bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội ở các tầm quốc tế, khu vực lẫn trong nước cũng như những vấn đề tác động tới sự chuyển biến kinh tế ở Việt Nam. Từ đó, có thể định hình xu thế trong cách thức, mức độ can thiệp vào nền kinh tế của nhà nước Việt Nam thời gian tới cũng như những yêu cầu về bộ máy nhà nước, hệ thống pháp luật và các khía cạnh của chính sách kinh tế để Việt Nam có thể ứng phó và thích ứng với cả những thách thức cũng như cơ hội đang được đặt ra.

VI. Các Điểm Mới Về Can Thiệp Nhà Nước và Đề Xuất Chính Sách

Luận án kết hợp cách tiếp cận liên ngành luật học – kinh tế học trong nghiên cứu về mối quan hệ giữa nhà nước và nền kinh tế. Luận án đánh giá sự biến đổi trong cách thức, mức độ, triết lý can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử từ 1945 đến nay. Trên cơ sở đó, Luận án khái quát những vấn đề có tính chất quy luật trong sự biến đổi đó; lý giải, minh chứng quy luật này với những căn cứ lịch sử, cụ thể. Luận án dự báo xu thế trong cách thức can thiệp của nhà nước Việt Nam vào nền kinh tế trong thời gian tới. Đưa ra kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp liên quan đến sự can thiệp của nhà nước vào nên kinh tế.

6.1. Cách Tiếp Cận Liên Ngành và Đánh Giá Biến Đổi

Luận án kết hợp cách tiếp cận liên ngành luật học – kinh tế học trong nghiên cứu về mối quan hệ giữa nhà nước và nền kinh tế. Luận án đánh giá sự biến đổi trong cách thức, mức độ, triết lý can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử từ 1945 đến nay.

6.2. Khái Quát Quy Luật và Dự Báo Xu Thế Can Thiệp

Trên cơ sở đó, Luận án khái quát những vấn đề có tính chất quy luật trong sự biến đổi đó; lý giải, minh chứng quy luật này với những căn cứ lịch sử, cụ thể. Luận án dự báo xu thế trong cách thức can thiệp của nhà nước Việt Nam vào nền kinh tế trong thời gian tới. Đưa ra kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp liên quan đến sự can thiệp của nhà nước vào nên kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình "Sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam — quá trình biến đổi và xu thế" của nghiên cứu sinh Đậu Công Hiệp, bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2024, chuyên ngành Luật Hiến pháp và luật hành chính, mã số 9380102, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Đăng Dung và TS. Trần Thái Dương, xác lập một hướng tiếp cận liên ngành hiếm gặp trong khoa học pháp lý Việt Nam: đọc quan hệ nhà nước — thị trường bằng công cụ của cả luật hiến pháp lẫn kinh tế học thể chế.

Research gap được nhận diện sắc nét ngay trong phần tổng quan. Luận án chỉ rõ rằng "cách tiếp cận khoa học pháp lý trong nghiên cứu về nhà nước với nền kinh tế vẫn còn mang tính một chiều, đặc biệt nhấn mạnh vào vai trò của nhà nước", trong khi kinh tế học lại "nhấn mạnh hơn vào tính độc lập tương đối của nền kinh tế". Khoảng cách này được lý giải bằng một luận điểm mượn từ Ludwig von Mises: khoa học pháp lý bàn về "mục tiêu" (nguồn gốc, bản chất nhà nước), còn kinh tế học bàn về "phương tiện" (biện pháp và hiệu quả tác động) — dẫn theo Một phân tích kinh tế về chủ nghĩa can thiệp, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2016, tr. 54–55. Hai khoảng trống cụ thể được tuyên bố: (1) chưa có công cụ đánh giá mức độ can thiệp của nhà nước; (2) chưa có đánh giá tổng quát về hệ công cụ can thiệp, khi các công trình hiện có "chỉ đánh giá chung chung rằng sự can thiệp của nhà nước đã giảm hoặc tăng mà chưa có định lượng cụ thể".

Câu hỏi nghiên cứu chủ đạo được phát biểu tường minh: "Xu thế can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế ở Việt Nam trong thời gian tới là gì và cần kiện toàn bộ máy nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật và các chính sách kinh tế như thế nào?" Câu hỏi này được phân rã thành bảy câu hỏi thứ cấp, trong đó câu hỏi bản lề — "Quá trình biến đổi đó diễn ra ngẫu nhiên hay có quy luật?" — chính là cửa ngõ dẫn tới giả thuyết trung tâm của toàn bộ công trình.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn chặt: thời gian từ 1945 đến 2024 (79 năm), không gian chủ yếu là Việt Nam với bốn nhóm đối chiếu quốc tế được lựa chọn theo tiêu chí mô hình — Hoa Kỳ (can thiệp tối thiểu), Bắc Âu (phúc lợi), Trung Quốc (chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang thị trường điều tiết), Nhật Bản và Hàn Quốc (nhà nước kiến tạo phát triển). Cấu trúc gồm 3 chương trên khoảng 213 trang nội dung, danh mục tài liệu tham khảo bắt đầu từ trang 214, kèm 10 "Hộp" minh họa — một thiết kế trình bày mượn từ chuẩn báo cáo phát triển quốc tế, gợi trực tiếp mô hình báo cáo Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi (World Bank, 1998) vốn sử dụng 53 hộp, 39 biểu đồ và 14 bảng.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tổ chức tài liệu theo ba dòng tương ứng ba chương, và điểm mạnh nhất nằm ở chỗ nó dựng lại được cuộc tranh luận thay vì liệt kê.

Dòng thứ nhất — tranh luận kinh điển về tính chính đáng của can thiệp. Hai cực đối lập được đặt cạnh nhau có chủ ý. Friedrich Hayek trong The Constitution of Liberty (University of Chicago Press, 1960; 3 phần, 24 chương) cho rằng "công dân sẽ có thể phát huy năng lực của mình ở mức cao nhất khi chính phủ bị hạn chế với mức can thiệp ít nhất", mỗi cá nhân cần một "vùng an toàn" không bị kiểm soát. Đối lập, Donald Winch trong "Keynes, Keynesianism, and State Intervention" (in trong The Political Power of Economic Ideas, Princeton University Press, 1989) tái dựng luận điểm của Keynes rằng "chỉ có việc mở rộng chức năng của nhà nước mới giúp tránh khỏi sự thất bại của các thể chế kinh tế vốn dựa trên tự do thị trường". Mises đứng ở vị trí thứ ba, phê phán chủ nghĩa can thiệp từ bên trong: chương bảy của ông chỉ ra "việc áp dụng chủ nghĩa can thiệp một cách thái quá chưa chắc đã dẫn tới hệ quả mong muốn".

Luận án không dừng ở nhị nguyên tự do — can thiệp mà bổ sung các lớp trung gian: "nhà nước điều chỉnh" của Michael Moran (British Journal of Political Science), với minh chứng New Deal cho thấy "việc xây dựng một bộ máy giám sát và thực thi các quy tắc thị trường là yếu tố quan trọng giúp Hoa Kỳ thoát khỏi khủng hoảng"; kinh tế học phúc lợi của Hans C. Blomqvist và Mats Lundahl (The Distorted Economy, Palgrave Macmillan, 2002) với hai cơ chế phân bổ nguồn lực — theo quy luật thị trường hoặc theo mệnh lệnh hành chính — và nhận định rằng thực tế "các hệ thống kinh tế không nghiêng hẳn về bên nào"; nguyên tắc tương xứng của Sebastian Weißschnur (The Proportionality of State Intervention — EU Responses to the Global Economic Crisis, 2008–2020, Palgrave Macmillan, 2021).

Dòng thứ hai — thực tiễn quốc tế. So sánh quốc tế được xây dựng trên các nghiên cứu trường hợp cụ thể chứ không phải khái quát chung: Chalmers Johnson, MITI and the Japanese Miracle: The Growth of Industrial Policy, 1925–1975 (Stanford University Press, 1982) — công trình khai sinh khái niệm "nhà nước kiến tạo phát triển"; Lê Tùng Lâm, Hàn Quốc dưới chế độ độc tài phát triển Park Chung Hee (1961–1979) (Nxb ĐHQG TP.HCM, 2018), nơi "những chính sách can thiệp sâu sắc vào nền kinh tế và sự thắt chặt dân chủ luôn đi đôi với nhau"; và ở chiều phản biện, Zhang Jun, "China's damaging policy disruptions" (Project Syndicate, 30/12/2019) lập luận rằng "xu hướng can thiệp quá mức đang khiến nền kinh tế Trung Quốc tổn thương nghiêm trọng". Trường hợp Hàn Quốc và trường hợp Trung Quốc tạo thành một cặp đối chứng có giá trị lý thuyết: cùng cường độ can thiệp cao, một bên cho tăng trưởng vượt bậc với cái giá dân chủ, một bên cho tổn thương thị trường — chứng cứ trực tiếp cho luận điểm rằng hiệu quả can thiệp phụ thuộc bối cảnh chứ không phải mức độ.

Dòng thứ ba — Việt Nam học. Adam Fforde ("Economics, History, and the Origins of Vietnam's Post-War Economic Success", Asian Survey, University of California Press) nhấn mạnh nguyên tắc "sống còn" của mọi cải cách Việt Nam là không đe dọa ổn định chính trị. Trần Văn Thọ ("The problem of Vietnamese gradualism in economic reform", East Asia Forum, 12/4/2013) đưa ra chính khái niệm mà luận án kế thừa và nâng cấp — gradualism / chủ nghĩa tiệm tiến — nhưng với hàm ý phê phán: từ 2007 kinh tế Việt Nam bước vào thời kỳ "năng lực cạnh tranh quốc tế thấp và kinh tế vĩ mô kém ổn định", nguyên nhân là cải cách "không đột biến mà làm dần dần", đặc biệt trong bảo hộ tập đoàn nhà nước. Phạm Duy Nghĩa ("From Marx to Market: The debates on the economic system in Vietnam's Revised Constitution", Asian Journal of Comparative Law) đánh giá Hiến pháp 2013 "chứa đựng những mầm mống cho sự bảo đảm pháp lý đối với môi trường kinh doanh nhưng vẫn chưa thực sự cải cách toàn diện và sâu rộng". Luke Aloysius McGrath (Fordham International Law Journal, 1994) phát hiện mâu thuẫn tập quyền — phân cấp như một biến số thể chế độc lập.

Vị trí của luận án. Điểm chèn vào literature rất rõ: Trần Văn Thọ dùng "tiệm tiến" như một chẩn đoán bệnh lý; luận án chuyển hóa nó thành một quy luật vận động có nguyên nhân (đồng thuận và ổn định), điều kiện (nền tảng văn hóa, con người) và biểu hiện (những thử nghiệm kéo dài). Đó là bước chuyển từ mô tả sang lý thuyết hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Đóng góp trung tâm là lý thuyết chủ nghĩa tiệm tiến Việt Nam như một quy luật biến đổi, được cấu trúc thành ba thành tố quan hệ nhân quả: biểu hiện — những thử nghiệm kéo dài; nguyên nhân — nhu cầu đồng thuận và ổn định; điều kiện — nền tảng văn hóa và con người. Cấu trúc ba tầng này khiến "tiệm tiến" không còn là một tính từ mô tả tốc độ cải cách mà trở thành một mô hình giải thích có khả năng tiên đoán: nơi nào yêu cầu đồng thuận chính trị cao, nơi đó bước cải cách sẽ nhỏ và kéo dài, bất kể áp lực kinh tế.

Về mặt phương pháp luận pháp lý, luận án thách thức cách đọc một chiều của khoa học pháp lý Việt Nam. Nền tảng duy vật lịch sử coi kinh tế là hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng; luận án chấp nhận tiền đề đó nhưng rút ra hệ quả ngược với thực tiễn nghiên cứu hiện hành: nếu nền kinh tế "xuất hiện một cách khách quan cùng với sự tồn tại của loài người… và có một lịch sử tồn tại thậm chí còn lâu dài hơn nhà nước", thì nhà nước phải được đối xử như tác nhân bên ngoài tác động vào một hệ thống có quy luật riêng, chứ không phải chủ thể sở hữu nền kinh tế. Chú thích của tác giả đẩy lập luận này đến tận cùng bằng chính logic Mác — Lênin: khi nhà nước tiêu vong ở hình thái cộng sản chủ nghĩa, "nền kinh tế dựa trên quan hệ sản xuất cộng sản chủ nghĩa thì vẫn tồn tại".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp bốn hệ lý thuyết: chủ nghĩa tự do cổ điển (Hayek, Mises), kinh tế kế hoạch hóa và công hữu tư liệu sản xuất (Mác — Lênin), chủ nghĩa tư bản phúc lợi (Keynes, kinh tế học phúc lợi Bắc Âu), và chủ thuyết phát triển Đông Á (Johnson). Bốn mô hình này không được xếp cạnh nhau như một bảng phân loại mà được dùng làm hệ tọa độ để định vị Việt Nam qua từng giai đoạn.

Đóng góp phương pháp luận nổi bật nhất là bộ tiêu chí ba trục đánh giá sự can thiệp, trực tiếp lấp research gap đã tuyên bố: (1) hiệu năng của nền kinh tế; (2) các tiêu chuẩn của nền dân chủ; (3) các tiêu chuẩn pháp quyền, nhân quyền. Đây chính là điểm khác biệt căn bản so với kinh tế học thể chế — vốn "chỉ nhìn nhận nhà nước là một tác nhân can thiệp và chủ yếu đánh giá kết quả mà sự can thiệp đó mang lại". Bằng cách bổ sung hai trục hiến định, luận án cho phép phán quyết rằng một can thiệp hiệu quả về kinh tế vẫn có thể bất chính đáng về hiến pháp — kết luận mà mô hình Park Chung Hee minh họa hoàn hảo.

Song song, luận án dựng bảng phân loại công cụ can thiệp vượt ra ngoài phạm vi chính sách tài khóa — tiền tệ quen thuộc: chính sách về sở hữu, về tăng trưởng, về phân phối giá trị, về giáo dục — khoa học — công nghệ; cộng với hai yếu tố nền: thể chế (hệ thống pháp luật) và thiết chế (bộ máy nhà nước). Lập luận biện minh cho việc mở rộng này rất thẳng: "các chính sách phúc lợi, y tế, khoa học cũng tác động mạnh mẽ tới nền kinh tế và phần nào phản ánh hướng đi của một đất nước".

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu

Nền tảng nhận thức luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, vận hành theo mạch phân tích lịch sử — so sánh định tính đặc trưng của khoa học pháp lý, gần với lập trường hiện thực phê phán: thừa nhận nền kinh tế có cơ chế vận hành khách quan tồn tại độc lập với nhận thức, đồng thời thừa nhận rằng kết quả quan sát được luôn bị điều kiện hóa bởi bối cảnh chính trị — văn hóa cụ thể.

Thiết kế là nghiên cứu trường hợp lịch sử theo chiều dọc (79 năm, 1945–2024) kết hợp so sánh chéo quốc gia có chủ đích. Đơn vị phân tích không phải cá nhân hay doanh nghiệp mà là hành vi can thiệp của nhà nước, được thao tác hóa thành ba biến quan sát: cách thức, mức độ và triết lý can thiệp.

Quy trình và nguồn dữ liệu

Bốn phương pháp được tuyên bố và phân công nhiệm vụ rõ ràng:

• Phân tích — tổng hợp: làm rõ lý thuyết can thiệp và khái quát quy luật biến đổi, phân rã thành các khía cạnh nội dung, cách thức, công cụ đánh giá.
• Lịch sử: khảo sát toàn bộ thời kỳ 1945 đến nay, chia nhỏ theo giai đoạn với đặc điểm và bối cảnh riêng.
• So sánh: đối chiếu không chỉ quy định pháp lý và thiết chế vận hành mà cả "bối cảnh lịch sử, chính trị, văn hóa, xã hội cũng như hệ quả của sự can thiệp".
• Thống kê, xử lý dữ liệu: đánh giá hiện trạng và làm cơ sở cho dự báo xu thế.

Điểm đáng chú ý về mặt phương pháp là chiến lược tam giác hóa nguồn dữ liệu — một lựa chọn bất thường trong luận án luật học Việt Nam. Tác giả tuyên bố minh chứng "bởi những chi tiết lịch sử thuộc nhiều nguồn khác nhau (bên cạnh các văn bản pháp luật, văn kiện chính trị còn phải kể tới các diễn ngôn đương thời, các câu chuyện, tin tức báo chí)". Việc đưa diễn ngôn dân gian vào làm chứng cứ pháp lý được thực hiện trực tiếp trong văn bản: câu vè thời bao cấp "Tivi, tủ lạnh, Honđa/Có ba thứ ấy khám nhà chẳng chơi" được dùng để chứng minh chủ trương "cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với thành phần kinh tế tư bản" đã được hiến định — nghĩa là dùng ký ức xã hội để đo mức độ thẩm thấu của một quy phạm hiến pháp vào đời sống. Hệ thống 10 Hộp minh họa vận hành theo cùng logic: Hộp 1 "Bàn tay vô hình" và Hộp 4 "Mèo trắng, mèo đen" neo lý thuyết; Hộp 5 "Ông Vũ Quang Việt", Hộp 6 "Đảng viên làm kinh tế tư nhân", Hộp 8 "Từ Epco — Tăng Minh Phụng đến Tân Hoàng Minh" neo thực chứng.

Hộp 8 là một thiết kế so sánh cặp đáng chú ý về mặt phương pháp: đặt vụ Epco — Minh Phụng (thập niên 1990) cạnh vụ Tân Hoàng Minh (2022) tạo ra một quan sát lặp cách nhau khoảng ba thập kỷ trên cùng một hiện tượng — xử lý hình sự đối với tư nhân quy mô lớn — cho phép kiểm định trực tiếp giả thuyết tiệm tiến: điều gì đã thay đổi và điều gì vẫn giữ nguyên trong cách nhà nước can thiệp bằng công cụ cưỡng chế.

Chuẩn xác và giới hạn

Cần nói thẳng: đây là công trình định tính, không có mẫu thống kê, không có kiểm định giả thuyết, không có hệ số tin cậy hay khoảng tin cậy. Bộ tiêu chí ba trục hiện là khung định tính chứ chưa phải chỉ số định lượng có trọng số — nghịch lý đáng chú ý là luận án phê phán các công trình trước "chưa có định lượng cụ thể" nhưng bản thân cũng chưa đưa ra được một thang đo số hóa hoàn chỉnh cho mức độ can thiệp. Tính chuẩn xác ở đây được bảo đảm bằng con đường khác: tam giác hóa nguồn, đối chứng đa quốc gia và độ dày chuỗi thời gian.

Phát hiện và hàm ý

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, quá trình biến đổi tuân theo quy luật chứ không ngẫu nhiên. Toàn bộ chuỗi 1945–2024 được quy về một cơ chế duy nhất — chủ nghĩa tiệm tiến — với biểu hiện là "những thử nghiệm kéo dài". Bằng chứng đối chứng nội tại: sự cải tổ tập đoàn nhà nước "diễn ra rất chậm rãi và có phần bảo thủ" ngay cả khi Trần Văn Thọ đã chỉ ra chúng là nguồn gốc bất ổn vĩ mô từ 2007.

Thứ hai, ràng buộc ổn định chính trị là biến số quyết định, không phải hiệu quả kinh tế. Phát hiện này giải thích được điều mà mô hình kinh tế học thuần túy không giải thích nổi: vì sao một chính sách đã được chứng minh kém hiệu quả vẫn tồn tại. Câu trả lời — được hậu thuẫn bởi Fforde — là vì thay đổi nó sẽ phá vỡ đồng thuận. Bảo hộ tập đoàn nhà nước được duy trì vì "đó là đặc trưng của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một khái niệm gần như 'đóng đinh' về mặt thể chế".

Thứ ba, chuyển dịch triết lý tại Đại hội XIII là thay đổi về chất, không chỉ về lượng. Bằng chứng văn kiện: đại hội này "nêu rõ vai trò của nhà nước, thị trường và xã hội"; "chuyển giao những công việc nhà nước nhất thiết phải làm cho các tổ chức xã hội"; và coi kinh tế nhà nước là công cụ để "khắc phục các khuyết tật của kinh tế thị trường" (dẫn Nguyễn Quang Thuấn, Tạp chí Cộng sản, số 7/2021). Điểm then chốt nằm ở mệnh đề thứ ba: khi kinh tế nhà nước được định nghĩa là công cụ sửa chữa khuyết tật thị trường, thị trường đã được thừa nhận là hệ quy chiếu gốc — một đảo ngược thứ tự ưu tiên so với thời kỳ kinh tế nhà nước là chủ thể chi phối.

Thứ tư, không tồn tại mô hình can thiệp tối ưu phổ quát. Kết luận này được rút từ đối chứng đa quốc gia: mô hình phúc lợi thành công rực rỡ ở Bắc Âu nhưng "một số mô hình phúc lợi ở Nam Âu như Hy Lạp và Italia đã tỏ ra thất bại khi nền kinh tế bị suy giảm nhanh chóng do không đáp ứng được áp lực phải cung ứng phúc lợi". Cùng một công cụ, hai kết quả trái ngược — bằng chứng trực tiếp cho luận điểm rằng "bất kỳ sự can thiệp nào của nhà nước đều có thể đem lại những kết quả trái ngược nhau phụ thuộc vào bối cảnh chính trị, lịch sử, xã hội của từng quốc gia".

Thứ năm, phát hiện phản trực giác về quỹ đạo mô hình Đông Á. Nhật Bản và Hàn Quốc — hai hình mẫu kiến tạo phát triển mà Việt Nam thường hướng tới — "đã dần rời bỏ mô hình kiến tạo phát triển để tiến gần hơn tới mô hình phúc lợi". Hàm ý cho Việt Nam là nghiêm khắc: học theo mô hình kiến tạo phát triển ở thời điểm chính các nước sáng tạo ra nó đang từ bỏ nó là học một trạng thái quá độ, không phải một đích đến.

Hàm ý đa chiều

Về lý thuyết, công trình mở rộng phạm vi của luật hiến pháp sang địa hạt vốn thuộc độc quyền của kinh tế học, đồng thời cấp cho kinh tế học thể chế một bộ tiêu chí chuẩn tắc mà nó thiếu — dân chủ và nhân quyền như hệ quy chiếu đánh giá can thiệp.

Về chính sách, các đề xuất được tổ chức thành ba tầng có lộ trình rõ: tầng hiến định (kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp liên quan đến sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế); tầng thể chế — thiết chế (đề xuất về bộ máy nhà nước và hệ thống pháp luật); tầng chính sách cụ thể (sở hữu, tăng trưởng, tái phân phối). Kiến nghị hiến pháp là tầng có sức nặng nhất về mặt chuyên ngành, đặt luận án vào đúng vị trí của mã ngành 9380102 và tiếp nối trực tiếp cuộc tranh luận mà Phạm Duy Nghĩa đã khởi ra quanh Hiến pháp 2013.

Ràng buộc khái quát hóa cần được nêu trung thực: quy luật tiệm tiến được xây dựng trên điều kiện "nền tảng văn hóa, con người" đặc thù Việt Nam, nên khả năng chuyển giao sang quốc gia khác phụ thuộc vào mức độ tương đồng của điều kiện đó — có thể áp dụng cho các nền kinh tế chuyển đổi do một đảng lãnh đạo, khó áp dụng cho các nền dân chủ đa đảng nơi thay đổi chính sách đi theo chu kỳ bầu cử.

Limitations và Future Research

Bốn giới hạn cần được thừa nhận thẳng thắn.

Một, khoảng cách giữa tham vọng định lượng và công cụ được cung cấp. Luận án phê phán các nghiên cứu trước "chưa có định lượng cụ thể" nhưng bộ tiêu chí ba trục chưa được thao tác hóa thành thang đo có trọng số và quy tắc tính điểm. Hướng khắc phục: xây dựng chỉ số can thiệp tổng hợp trên nền bốn trụ cột tự do kinh tế mà Trần Quang Tuyến và Lê Văn Đạo (Tạp chí Cộng sản, số 954/2020) đã liệt kê — pháp quyền, quy mô chính phủ, hiệu quả quy định, thị trường mở — bổ sung trọng số cho hai trục dân chủ và nhân quyền.

Hai, tính không đối xứng của dữ liệu lịch sử. Giai đoạn 1945–1986 chủ yếu dựa vào văn kiện, hồi ký và diễn ngôn; giai đoạn sau Đổi mới có dữ liệu thống kê phong phú hơn nhiều. Sự bất đối xứng này khiến so sánh cường độ can thiệp xuyên giai đoạn mang tính ước lượng nhiều hơn đo lường.

Ba, rủi ro tuần hoàn trong lập luận về quy luật tiệm tiến. Nếu mọi cải cách chậm đều được giải thích bằng nhu cầu đồng thuận, và nhu cầu đồng thuận lại được suy ra từ chính sự chậm chạp đó, lý thuyết có nguy cơ không thể bác bỏ. Cần bổ sung các trường hợp phản chứng — những thời điểm cải cách diễn ra đột ngột — để xác lập điều kiện biên.

Bốn, giới hạn thời điểm của dự báo. Các dự báo xu thế được đưa ra dựa trên bối cảnh đến 2024, trong khi biến số cạnh tranh nước lớn mà Bilahari Kausikan phân tích (Foreign Affairs, 03/2021) đang biến động nhanh.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo có thể triển khai theo năm hướng: (1) định lượng hóa chỉ số can thiệp theo chuỗi thời gian 1986–nay; (2) nghiên cứu so sánh cặp Việt Nam — Trung Quốc về tốc độ tiệm tiến trên cùng nhóm chính sách sở hữu; (3) khảo sát thực nghiệm mâu thuẫn tập quyền — phân cấp mà McGrath nêu, ở cấp tỉnh; (4) đánh giá tác động của cam kết FTA thế hệ mới lên biên độ can thiệp hợp pháp; (5) kiểm định lý thuyết tiệm tiến trên lĩnh vực mới nổi — kinh tế số và trí tuệ nhân tạo — nơi tốc độ công nghệ có thể phá vỡ chính điều kiện cho phép tiệm tiến tồn tại.

Tác động và ảnh hưởng

Về học thuật, công trình có khả năng trở thành điểm tham chiếu cho dòng nghiên cứu luật hiến pháp kinh tế tại Việt Nam, nối tiếp mạch từ luận án "Chức năng kinh tế của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" của Trần Thái Dương — người đồng hướng dẫn — và mở rộng nó từ chức năng sang mức độ và tính chính đáng. Hai bài viết trước đó của chính tác giả trên Tạp chí Pháp luật và phát triển số 9 và 12 năm 2018, khảo sát bộ khái niệm "nhà nước tối thiểu", "nhà nước chỉ huy", "nhà nước phúc lợi", "nhà nước kiến tạo phát triển", cho thấy đây là kết quả của một chương trình nghiên cứu kéo dài ít nhất sáu năm chứ không phải sản phẩm đơn lẻ.

Về chính sách, kiến nghị sửa đổi Hiến pháp liên quan đến chế định kinh tế đặt công trình vào đúng thời điểm các cuộc thảo luận về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang được đẩy mạnh. Các đề xuất về bộ máy nhà nước có liên hệ trực tiếp tới định hướng "chính phủ nhỏ, xã hội lớn" và tới yêu cầu phân định vai trò công — tư mà báo cáo Việt Nam 2035 đã đặt ra qua sáu chuyển đổi và bốn khát vọng.

Về xã hội, việc đưa dân chủ và nhân quyền vào bộ tiêu chí đánh giá can thiệp kinh tế là một đóng góp có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi học thuật: nó cung cấp lập luận pháp lý cho yêu cầu rằng mọi biện pháp can thiệp — kể cả khi hiệu quả — vẫn phải chịu sự kiểm định của các giá trị hiến định.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu sinh và học giả luật hiến pháp, luật kinh tế: khung ba trục đánh giá và bảng phân loại sáu nhóm công cụ can thiệp là bộ khung phân tích có thể tái sử dụng trực tiếp cho nghiên cứu ngành hẹp; phần tổng quan với hơn 50 công trình được chú giải có giá trị như một tài liệu định vị literature.

Nhà nghiên cứu kinh tế học thể chế và chính sách công: lý thuyết tiệm tiến cung cấp một biến giải thích cho hiện tượng trì hoãn cải cách mà mô hình kinh tế thuần túy bỏ sót.

Cơ quan hoạch định chính sách và soạn thảo pháp luật: các đề xuất được phân tầng theo cấp độ văn bản — hiến pháp, luật, chính sách — nên có thể tiếp nhận theo từng lộ trình độc lập.

Doanh nghiệp và giới đầu tư: phân tích về tính tiên liệu của can thiệp — Phạm Duy Nghĩa yêu cầu "mọi hành vi can thiệp của chính quyền vào nền kinh tế có tính tiên liệu và khả năng lường trước được" — trực tiếp liên quan đến đánh giá rủi ro thể chế.

Giới nghiên cứu quốc tế về Việt Nam học: chuỗi 79 năm được hệ thống hóa cùng đối chứng bốn mô hình quốc gia là chất liệu so sánh sẵn dùng.

Câu hỏi chuyên sâu

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là gì? Việc nâng "gradualism" từ một chẩn đoán phê phán của Trần Văn Thọ (2013) thành một quy luật vận động có cấu trúc ba tầng biểu hiện — nguyên nhân — điều kiện, đồng thời tích hợp nó với hệ tiêu chí hiến định để đánh giá tính chính đáng của can thiệp.

Đổi mới phương pháp so với các nghiên cứu trước? So với luận án của Trần Thái Dương (tiếp cận chức năng, thuần pháp lý) và so với Nguyễn Tiến Thỏa (1992, tiếp cận đơn lĩnh vực qua giá nông sản), công trình này mở rộng đơn vị phân tích ra toàn bộ hệ công cụ can thiệp và tam giác hóa chứng cứ giữa văn bản pháp luật, văn kiện chính trị và diễn ngôn xã hội.

Phát hiện gây bất ngờ nhất? Nhật Bản và Hàn Quốc đang rời bỏ mô hình kiến tạo phát triển để tiến về mô hình phúc lợi — điều đặt dấu hỏi cho chính hình mẫu mà nhiều khuyến nghị chính sách Việt Nam đang hướng tới.

Có quy trình tái lặp không? Có, ở mức phù hợp với nghiên cứu định tính: bốn phương pháp được phân công nhiệm vụ rõ ràng, nguồn dữ liệu được nêu tường minh, khung phân tích được cấu trúc hóa. Chưa có bộ mã hóa hay cơ sở dữ liệu công bố kèm.

Có chương trình nghiên cứu dài hạn không? Có, dưới dạng dự báo xu thế và kiến nghị hiến định — vốn tự thân là một chương trình nhiều năm — dù chưa được trình bày thành lộ trình đánh số.

Kết luận

Công trình xác lập năm đóng góp có thể kiểm chứng: (1) khung tiếp cận liên ngành luật học — kinh tế học coi nền kinh tế là thực thể khách quan có quy luật riêng, thay thế cách đọc một chiều lấy nhà nước làm trung tâm; (2) bộ tiêu chí ba trục — hiệu năng kinh tế, tiêu chuẩn dân chủ, tiêu chuẩn pháp quyền và nhân quyền — lấp đúng khoảng trống về công cụ đánh giá mà phần tổng quan đã tuyên bố; (3) bảng phân loại sáu nhóm công cụ can thiệp mở rộng ra ngoài phạm vi tài khóa — tiền tệ, bao gồm cả sở hữu, phân phối, giáo dục — khoa học — công nghệ và hai yếu tố nền thể chế — thiết chế; (4) lý thuyết chủ nghĩa tiệm tiến với cấu trúc nhân quả ba tầng, khái quát toàn bộ chuỗi 1945–2024; (5) hệ kiến nghị phân tầng từ sửa đổi Hiến pháp đến chính sách kinh tế cụ thể.

Bước tiến về nhận thức nằm ở việc đảo chiều hệ quy chiếu: từ chỗ hỏi "nhà nước nên quản lý nền kinh tế thế nào" sang hỏi "sự can thiệp của nhà nước vào một hệ thống có quy luật riêng có chính đáng không, và đo bằng gì". Bằng cách đưa dân chủ và nhân quyền vào làm thước đo, công trình khước từ tiêu chuẩn hiệu quả đơn thuần — lập trường được minh chứng bằng chính trường hợp Hàn Quốc thời Park Chung Hee, nơi tăng trưởng vượt bậc đi kèm thắt chặt dân chủ.

Ba dòng nghiên cứu được mở ra: định lượng hóa mức độ can thiệp theo chuỗi thời gian; kiểm định lý thuyết tiệm tiến trên các nền kinh tế chuyển đổi khác; và nghiên cứu hiến pháp kinh tế như một phân ngành độc lập trong khoa học pháp lý Việt Nam. Giá trị so sánh quốc tế của công trình nằm ở chỗ nó cung cấp một trường hợp được ghi chép kỹ về cách một nhà nước điều chỉnh biên độ can thiệp dưới ràng buộc kép: áp lực hội nhập từ bên ngoài và yêu cầu đồng thuận chính trị từ bên trong — bài toán mà nhiều nền kinh tế chuyển đổi khác cũng đang đối mặt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở khoa học vỀ sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam Chương 2. Quá trình biến đổi sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam Chương 3. Xu thế can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế Việt Nam trong thời gian tới và một số kiến nghị PHAN TONG QUAN VE VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1.

Những kết qua nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài Luận án Liên quan đến dé tài có nhiều khía cạnh nghiên cứu, từ khái quát tới cụ thé, từ tổng quát tới bộ phận. Ở đó, đã có ít nhiều công trình đề cập và giải quyết nhiều góc độ lý luận cũng như thực tiễn. Day vừa là nguồn quan trọng dé Luận án có thé tham khảo và phát triển, lại vừa đặt ra những van đề mà Luận án có thé tiếp tục giải quyết. Cụ thể là: 1.

Nghiên cứu về sự can thiệp của nhà nước doi với nền kinh té Một cách chung nhất, vấn đề sự can thiệp của nhà nước đã được nghiên cứu một cách rộng rãi, đặc biệt là góc độ kinh tế học thé chế. Ngành khoa học này nhìn nhận nhà nước như một thiết chế đặc biệt, có tác động lớn tới thị trường với tư cách một bộ phận đặc biệt của xã hội. Nhìn rộng ra hơn, sự can thiệp của nhà nước còn có thể nghiên cứu ở góc độ vai trò của nhà nước, mối liên hệ của nhà nước đối với các thiết chế khác trong xã hội. Cụ thé: - Cuén sách “The constitution of liberty” (Tạm dich: “Hiến pháp của tự do”) của Friedrich Hayek, xuất ban lần đầu năm 1960 bởi University of Chicago Press.

Day là một tác phẩm kinh điển của một triết gia, kinh té gia dai dién cho chu nghia tự do. Ý tưởng chung của tác phẩm là: tự do là nguyên tắc cơ ban của mọi nền văn minh, là điều kiện tiên quyết cho thịnh vượng và tăng trưởng. Cuốn sách gồm ba phan, 24 chuong. Déi lập lại su tu do cá nhân là sự can thiệp của nha nước.

Ông cho rằng công dân sẽ có thé phát huy năng lực của mình ở mức cao nhất khi chính phủ bị hạn chế với mức can thiệp ít nhất. Một nhà nước thực sự tự do khi nó hết sức gọn nhẹ và giải phóng con người bằng cách cho họ khả năng tự mình đưa ra quyết định và hướng đi cho mình. Nhà nước cần được cấu trúc làm sao để mỗi cá nhân có được một “vùng an toàn”, không bị kiểm soát và khuyến khích mọi người theo đuôi những đóng góp có ích nhất của mình dành cho xã hội. Cuốn sách trên là một đại diện kinh điển của chủ nghĩa tự do, đề cao việc mở rộng tự do tối đa cho cá nhân và hạn chế tối thiểu sự can thiệp của nhà nước.

Mặc dù tác phẩm có xu hướng tuyệt đối hóa sự tự do cá nhân (dù chưa bằng chủ nghĩa vô chính phủ) nhưng nó cũng đưa ra những lập luận sắc bén về mối nguy hại khi nhà nước kiểm soát quá mức đời sống dân sự. - Bài viết: “Keynes, Keynesianism, and State Intervention” (Tạm dịch: “Keynes, chủ nghĩa Keynes và sự can thiệp cua nhà nước”) của tác giả Donald Winch, in trong cuốn “The Political Power of Economic Ideas”, Princeton University Press ấn hành năm 1989. Bai viết trình bay tư tưởng của nhà kinh tế học Keynes về quản tri nền kinh tế, cấu trúc và năng lực của nhà nước trong sự can thiệp của nó vào thị trường. Tư tưởng chính của Keynes được thê hiện trong cuốn sách Ly thuyét tổng quát về việc làm, lãi suất và tiên tệ đại ý rằng chỉ có việc mở rộng chức năng của nhà nước mới giúp tránh khỏi sự thất bại của các thé chế kinh tế vốn dựa trên tự đo thị trường.

Ở đây Keynes không những chỉ ra nguyên nhân của sự can thiệp mà còn chỉ ra cách thức nhà nước có thể sử dụng sức mạnh của mình thông qua các chính sách kinh tế để ngăn chặn khủng hoảng, thất nghiệp. Nhờ vào việc nghiên cứu này, chúng ta có thê tiếp cận một trong những lý thuyết kinh điển ủng hộ cho sự can thiệp của nhà nước. Cách tiếp cận kinh tế học giúp giải quyết vấn đề sự can thiệp của nhà nước một cách rõ ràng và thực tế hơn. Và mặc dù không chủ trương gia tăng sự can thiệp của nhà nước lên vô cùng nhưng nghiên cứu này phan nào giúp chúng ta khang định những khía cạnh hợp ly trong sự can thiệp của nhà nước.

- Cuốn sách: “Mộ phân tích kinh tế về chủ nghĩa can thiệp ” của Ludwig von Mises, Dinh Tuan Minh dịch, Tri thức xuất bản năm 2016. Được viết bởi một học giả có tầm ảnh hưởng lớn, cuốn sách đã đánh giá các khía cạnh của chủ nghĩa can thiệp một cách sâu sắc. Cuốn sách gồm 8 chương, trong đó hai chương đầu trình bày về các biện pháp can thiệp thông thường mà nhà nước hay sử dụng. Chương ba đến năm đề cập đến một số khía cạnh mà chủ nghĩa can thiệp thường va chạm vảo, bao gồm lạm phát, mở rộng tín dụng, chính sách sung công, trợ cấp, vai trò cua công đoàn, đoàn thé.

Chương sáu trình bày bối cảnh nền kinh tế thời chiến, khi chủ nghĩa can thiệp dé dàng phat sinh và được chấp nhận. Chương bảy trình bày những hậu quả của chủ nghĩa can thiệp vê cả kinh tê, xã hội và chính trị. Đây là một 10 chương sách hết sức sâu sắc bởi nó đưa ra những đánh giá xác đáng cho việc day cao chủ nghĩa can thiệp đến tận cùng sẽ dẫn đến điều gì. Kết luận lại, ông cho rằng, việc áp dụng chủ nghĩa can thiệp một cách thái quá chưa chắc đã dẫn tới hệ quả mong muốn như người ta mong muốn.

Trong cuốn sách, Mises trình bày khá nhiều đối sánh giữa hai hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa và chủ nghĩa xã hội và đặc biệt là tính khả thi của những can thiệp mà các hệ thống kinh tế này thường sử dụng. Theo ông, sự khác biệt trong sự can thiệp giữa tư ban chu nghĩa và chủ nghĩa xã hội là ở chỗ nó có được dựa trên nền tảng của kinh tế thị trường hay không và thái độ của nhà nước là có mong muốn kiểm soát toàn bộ nền kinh tế thông qua việc loại bỏ quy luật thị trường hay không. - Cuốn sách “The Proportionality of State Intervention - EU Responses to the Global Economic Crisis, 2008-2020” (Tam dich: “Tinh tương xứng trong sự can thiệp của nhà nước — Phản ứng của EU đối với khủng khoảng kinh té toàn cầu, 2008-2020”) của tác giả Sebastian WeiBschnur, Palgrave Macmillan xuất ban năm 2021. Cuốn sách tiếp cận sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế dựa trên nguyên tắc tương xứng, từ đó đánh giá các biện pháp can thiệp vào thị trường của các nước Liên minh châu Âu trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế.

Cuốn sách đưa ra một cách nhìn mang tính chất phản biện, trong đó cho thấy với bối cảnh toàn cầu hóa về kinh tế, việc các nhà nước can thiệp ở những mức độ khác nhau có thể gây ra hiệu ứng khác nhau. - Bài viết: “Welfare, government intervention and political economy” (Tạm dich: “Phúc lợi, sự can thiệp của chính quyên và kinh tế chính trị”) của hai tác giả Hans C. Blomqvist và Mats Lundahl, in trong cuốn “The Distorted Economy” của Palgrave Macmillan, Springer xuất bản năm 2002. Theo bài viết, những câu hỏi cơ bản nhất của mọi lý luận kinh tế là: một mặt làm thé nào dé phân bổ các nguồn tài nguyên, làm thế nào để các thành tố sản xuất của nền kinh tế được dùng vào các hoạt động khác nhau; và mặt khác làm thế nào để các thành quả đầu ra được phân phối giữa các công dân và phúc lợi sẽ đem lại kết quả thế nào.

Liên quan tới việc phân bồ nguồn lực, về nguyên tắc có hai khả năng: (1) Sự phân bố được thực hiện II theo quy luật thị trường; và (2) Sự phân bô được thực hiện bởi các mệnh lệnh hành chính. Trên thực tế, các hệ thông kinh tế không nghiêng hăn về bên nào mà thường kết hợp cả hai. Từ đó đặt ra nhu cầu nghiên cứu của ngành kinh tế học phúc lợi, tức là giải quyết vấn dé các nguồn lực của xã hội có thé phân bố một cách tốt nhất như thế nào. Tóm lại, nhà nước có thể can thiệp vào thị trường một cách ôn hòa, không phủ nhận quy luật của nó nhưng cần phải có kế hoạch cũng như cách thức dé tái phân bổ nguồn lực của nền kinh tế, hướng tới sự công bằng, giảm thiểu tác động của khoảng cách giàu nghèo.

Nói chung, cuốn sách này cung cấp những quan điểm rất có giá trị trong việc giải thích sự can thiệp của nhà nước vào thị trường với một lý do mang tính nhân văn và một mức độ tương đối ôn hòa. Cuốn sách chỉ ra được rằng không có nhà nước nào mà không tìm cách can thiệp vào thị trường thông qua các chính sách phúc lợi bởi đó là cách nâng cao tính xã hội của nhà nước. - Cuốn sách: “Modern state intervention in the era of globalization” (Tam dịch: “Sự can thiệp cua nhà nước hiện đại trong thoi kỳ toàn cẩu hóa ”) của hai tác giả Nikolaos Karagiannis và Zagros Madjd-Sadjadi, xuất bản bởi Edward Elgar Publishing, Inc năm 2007. Các tác giả đã lập luận rằng dé đối mặt với những thách thức của toàn cầu hóa và tăng cường phúc lợi kinh tế, các chính phủ cần những công cụ chính sách mạnh mẽ có thê giúp họ hoạch định chiến lượng.

Sự can thiệp của nhà nước cần được nhìn nhận lại với vai trò của nó cho sự phát triển. Cuốn sách bắt đầu với một số chương nghiên cứu về các van đề lý luận như: khía cạnh kinh tế, chính tri cua nhà nước, sự tác động cua chi tiêu quốc gia, sự ảnh hưởng tới tự do thương mai, cách tiếp cận tân cô điển và chủ nghĩa Keynes về tài chính công. Các chương tiếp theo đánh giá các chính sách tài khóa, các vấn đề về phát triển ở Cộng đồng Châu Âu, thành công của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và Hồng Kông. Chương cuối trình bày về vai trò của sự can thiệp của nhà nước với tư cách không chỉ một lý thuyết chặt chẽ mà còn là một hiện thực sống động.

Qua đó, cần phải đánh giá đầy đủ những khía cạnh của toàn cầu hóa đối với xã hội và nền kinh tế dé thay được vai trò ngày càng gia tăng của nha nước.