Luận án tiến sĩ so sánh kiểu truyện cô lọ lem của một số dân tộc miền nam trung quốc với kiểu truyện tấm cám của việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích sự tương đồng và khác biệt giữa truyện cô Lọ Lem của dân tộc miền Nam Trung Quốc và truyện Tấm Cám của Việt Nam.

• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Đề tài: So Sánh Truyện Cô Lọ Lem và Tấm Cám: Nghiên Cứu Văn Hóa Dân Gian
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tìm Hiểu Tổng Quan So Sánh Truyện Cổ Tích Tấm Cám và Lọ Lem

Truyện cổ tích là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian. Chúng phản ánh quan niệm về cái thiện và cái ác, ước mơ, và khát vọng của con người. So sánh các truyện cổ tích từ các nền văn hóa khác nhau, như Cô Lọ Lem của thế giới và Tấm Cám của văn học dân gian Việt Nam, giúp ta hiểu sâu sắc hơn về những điểm tương đồng và khác biệt trong cách các nền văn hóa này nhìn nhận thế giới. Nghiên cứu này không chỉ đơn thuần là so sánh cốt truyện, mà còn đi sâu vào phân tích ý nghĩa và giá trị văn hóa mà mỗi câu chuyện mang lại. Các nhân vật, mô típ, và kết thúc của truyện đều là những yếu tố quan trọng để nghiên cứu.

1.1. Giới Thiệu Truyện Cổ Tích Cô Lọ Lem và Tấm Cám

Truyện Cô Lọ Lem là một trong những truyện cổ tích nổi tiếng nhất thế giới, với nhiều dị bản khác nhau. Tương tự, Tấm Cám là một câu chuyện quen thuộc trong văn học dân gian Việt Nam. Cả hai truyện đều xoay quanh hình tượng một cô gái bị bà mẹ kế và dì ghẻ đối xử bất công, nhưng cuối cùng tìm được hạnh phúc. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc so sánh hai phiên bản này, làm nổi bật những điểm chung và riêng biệt trong cốt truyện và nhân vật. Việc xem xét các yếu tố siêu nhiên và phép màu cũng vô cùng quan trọng.

1.2. Tại Sao So Sánh Tấm Cám và Cô Lọ Lem Lại Quan Trọng

So sánh văn hóa thông qua truyện cổ tích giúp chúng ta hiểu rõ hơn về giá trị và niềm tin của các dân tộc khác nhau. Tấm Cám và Cô Lọ Lem, dù có những điểm tương đồng, vẫn phản ánh những đặc trưng riêng của xã hội và gia đình nơi chúng ra đời. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp chúng ta hiểu thêm về văn học dân gian mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa thế giới và văn hóa Việt Nam.

II. Phân Tích Cốt Truyện Điểm Giống Nhau Giữa Lọ Lem và Tấm Cám

Cả hai truyện Tấm Cám và Cô Lọ Lem đều có chung một mô típ cơ bản: cô gái hiền lành, chịu khó bị đối xử bất công bởi bà mẹ kế và các chị em cùng cha khác mẹ (hoặc dì ghẻ). Cô gái luôn phải làm lụng vất vả, chịu đựng sự ghen ghét và đố kỵ. Tuy nhiên, nhờ sự giúp đỡ của động vật giúp đỡ, người trợ giúp thần kỳ, hoặc phép màu, cô gái đã vượt qua khó khăn và cuối cùng kết hôn với hoàng tử hoặc người có địa vị cao. Sự trừng phạt dành cho những kẻ độc ác cũng là một phần quan trọng của cốt truyện.

2.1. Mô Típ Cô Gái Bị Đối Xử Bất Công Trong Truyện Cổ Tích

Mô típ cô gái bị đối xử bất công là một yếu tố then chốt trong cả hai truyện. Tấm và Cô Lọ Lem đều phải chịu đựng sự hà khắc, ghen ghét từ những người thân. Sự bất công này không chỉ là thử thách mà còn là động lực để các cô gái tìm kiếm sự thay đổi số phận và ước mơ. Sự hiện diện của cái ác và cái thiện được thể hiện rõ nét qua hình ảnh các nhân vật.

2.2. Sự Giúp Đỡ Thần Kỳ và Thay Đổi Số Phận trong Truyện

Trong cả Tấm Cám và Cô Lọ Lem, sự giúp đỡ thần kỳ đóng vai trò quan trọng. Đó có thể là cá bống, bụt, hoặc phép thuật. Những yếu tố này giúp các cô gái vượt qua nghịch cảnh, thay đổi số phận và tìm thấy hạnh phúc. Phần thưởng cho sự hiền lành và chịu khó là một thông điệp quan trọng mà cả hai câu chuyện đều truyền tải.

III. Điểm Khác Biệt Nghiên Cứu Văn Hóa Dân Gian Qua Tấm Cám Lọ Lem

Mặc dù có nhiều điểm tương đồng, Tấm Cám và Cô Lọ Lem cũng có những khác biệt đáng chú ý, phản ánh văn hóa dân gian và quan niệm xã hội riêng của mỗi nước. Những khác biệt này thể hiện qua tính cách nhân vật, cách thức trừng phạt, và các yếu tố siêu nhiên được sử dụng. Ví dụ, cách Tấm trả thù lại dì ghẻ và Cám có phần tàn nhẫn hơn so với cách Cô Lọ Lem tha thứ cho những kẻ đã hãm hại mình. Sự báo oán trong Tấm Cám là một yếu tố văn hóa đặc trưng.

3.1. Phản Ánh Xã Hội Quan Niệm Về Cái Thiện Ác Trong Truyện

Cách Tấm Cám và Cô Lọ Lem xử lý kẻ ác phản ánh quan niệm về cái thiện và cái ác khác nhau. Trong Tấm Cám, sự trả thù có phần gay gắt, thể hiện một xã hội nơi công lý đôi khi được thực thi bằng bạo lực. Ngược lại, Cô Lọ Lem thường tha thứ, thể hiện một quan niệm về sự khoan dung và tha thứ. Những chi tiết này cho thấy sự ảnh hưởng của xã hội đến cách xây dựng nhân vật và kết thúc câu chuyện.

3.2. Yếu Tố Siêu Nhiên và Phép Màu Khác Biệt Văn Hóa Truyện Cổ

Việc sử dụng yếu tố siêu nhiên và phép màu cũng có những khác biệt đáng chú ý. Trong Tấm Cám, sự biến hóa của Tấm sau cái chết và sự tái sinh nhiều lần thể hiện một quan niệm về vòng luân hồi và sự báo oán. Trong khi đó, Cô Lọ Lem thường dựa vào phép thuật và động vật giúp đỡ để thay đổi số phận. Sự khác biệt này phản ánh những tín ngưỡng và giá trị văn hóa khác nhau.

IV. Nghiên Cứu Tấm Cám và Lọ Lem Ứng Dụng và Giá Trị Văn Hóa

Nghiên cứu so sánh Tấm Cám và Cô Lọ Lem không chỉ có giá trị trong lĩnh vực văn học dân gian mà còn có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác. Ví dụ, nó có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phát triển của mô típ trong truyện cổ tích trên toàn thế giới. Nó cũng có thể được sử dụng để giáo dục trẻ em về giá trị văn hóa, cái đẹp, cái thiện, và ước mơ. Việc tìm hiểu ý nghĩa và giá trị văn hóa của các câu chuyện giúp chúng ta trân trọng di sản văn hóa của dân tộc và của nhân loại.

4.1. Ứng Dụng Nghiên Cứu Trong Giáo Dục và Phát Triển Văn Hóa

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục văn hóa cho trẻ em, giúp trẻ hiểu rõ hơn về giá trị đạo đức và tinh thần mà các câu chuyện mang lại. Nó cũng có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm văn hóa như phim ảnh, kịch, và truyện tranh, mang những câu chuyện cổ tích đến gần hơn với công chúng. Từ đó, góp phần bảo tồn và phát huy văn học dân gian.

4.2. Giá Trị Nghiên Cứu Trong Bối Cảnh Văn Hóa Toàn Cầu Hiện Nay

Trong bối cảnh văn hóa toàn cầu hiện nay, việc nghiên cứu so sánh các truyện cổ tích từ các nền văn hóa khác nhau trở nên càng quan trọng. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng văn hóa và xây dựng sự tôn trọng lẫn nhau giữa các dân tộc. Nó cũng giúp chúng ta nhận ra những điểm chung trong ước mơ và khát vọng của con người, bất kể nguồn gốc văn hóa. Việc này góp phần xây dựng một thế giới hòa bình và thịnh vượng.

V. Tổng Kết So Sánh Tấm Cám Lọ Lem và Tương Lai Nghiên Cứu

Việc so sánh Tấm Cám và Cô Lọ Lem cho thấy sự phong phú và đa dạng của văn hóa dân gian trên thế giới. Dù có những khác biệt về cốt truyện và nhân vật, cả hai câu chuyện đều truyền tải những thông điệp ý nghĩa về cái thiện, cái ác, ước mơ, và khát vọng. Nghiên cứu này chỉ là bước khởi đầu cho những nghiên cứu sâu hơn về truyện cổ tích và văn hóa dân gian. Tương lai của những nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại những khám phá mới mẻ và thú vị.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng So Sánh Với Các Nền Văn Hóa Khác

Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi so sánh bằng cách xem xét các phiên bản của Cô Lọ Lem và Tấm Cám từ các nền văn hóa khác trên thế giới. Việc so sánh với các truyện kể, truyền thần kì từ các nền văn hóa khác nhau có thể làm sáng tỏ những mô típ chung và riêng trong truyện cổ tích.

5.2. Nghiên Cứu Tác Động Của Truyện Cổ Tích Đến Xã Hội Hiện Đại

Nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc tìm hiểu tác động của truyện cổ tích đến xã hội hiện đại. Liệu những câu chuyện này còn phù hợp với quan niệm và giá trị của xã hội ngày nay? Chúng có thể được sử dụng như thế nào để giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ? Đây là những câu hỏi quan trọng cần được giải đáp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 0. Lý do chọn đề tài Truyện kể dân gian là một bộ phận quan trọng cấu thành nền văn hoá của mỗi dân tộc, so sánh truyện kể dân gian của các dân tộc khác nhau sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về đặc điểm và giá trị của truyện dân gian cũng nhƣ quy luật sản sinh, diễn biến, lƣu truyền của nó trong bối cảnh văn hoá dân tộc nói riêng và văn hoá nhân loại nói chung. Ở Trung Quốc đã có không ít học giả bắt tay vào công việc nghiên cứu so sánh truyện kể dân gian Trung Quốc với truyện kể của các nƣớc phƣơng Tây và các nƣớc láng giềng nhƣ: Ấn Độ, Nhật Bản, Triều Tiên, Thái Lan v.v… Nhƣng cho đến nay, lĩnh vực nghiên cứu so sánh truyện kể dân gian giữa hai nƣớc Trung Quốc - Việt Nam vẫn là một vùng đất bị bỏ hoang. Trong khi đó Trung Quốc, Việt Nam là hai nƣớc láng giềng sông liền sông núi liền núi, có nhiều nét tƣơng đồng về văn hoá và cội nguồn dân tộc, nếu đem so sánh truyện dân gian của hai nƣớc, chắc chắn chúng ta sẽ có thể khám phá ra nhiều điều lý thú.

Trong kho tàng truyện kể dân gian, type truyện Cô Lọ Lem là một type truyện đƣợc phổ biến rộng rãi ở hai nƣớc Trung Quốc, Việt Nam nói riêng, và cả thế giới nói chung. Nhà folklore đƣơng đại ngƣời Mỹ Sthith Thomspon trong cuốn sách The Folklore (bản dịch tiếng Trung Quốc là: Phân loại học truyện dân gian thế giới) đã chỉ ra rằng: “Có lẽ trong kho tàng truyện dân 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] gian của nhân loại, nổi tiếng nhất là type truyện Cô Lọ Lem”[132, tr. Theo Sthith Thomspon, type truyện Cô Lọ Lem chỉ riêng ở Châu Âu đã tìm thấy hơn 500 dị bản, và cũng có tìm thấy ở những nƣớc châu Á nhƣ Trung Quốc, Ấn Độ, các nƣớc Đông Nam Á, thậm chí ở những nƣớc Châu Phi và Châu Mỹ. Ở Trung Quốc, ngoài Nàng Diệp Hạn trong cuốn “Dậu Dương tạp trở” của ông Đoàn Thành Thức đời Đƣờng đƣợc công nhận là văn bản ghi chép sớm nhất về type truyện Cô Lọ Lem, theo học giả Trung Quốc Lƣu Hiểu Xuân: “Hiện chúng tôi đã nắm được 72 dị bản của 21 dân tộc Trung Hoa”[118, tr.

Ở Việt Nam, type truyện Tấm Cám cũng đã đƣợc tìm thấy ở nhiều dân tộc và là một trong những truyện cổ phổ biến nhất và đƣợc ƣa thích nhất, theo học giả Việt Nam Nguyễn Tấn Đắc thống kế, hiện đã sƣu tầm đƣợc 38 dị bản truyện Tấm Cám ở Việt Nam. Truyện Tấm Cám Việt Nam nằm trong type truyện Cô Lọ Lem (Cô Tro Bếp), Chu Xuân Diän trong bài Về cái chết của mẹ con người då ghẻ trong truyện Tấm Cám cho rằng: “Truyện Tấm Cám nằm trong một kiểu truyện thuộc loại phổ biến nhất thế giới. Cô Tấm trong truyện của nhiều nước phương Tây cè tän là Cô Tro Bếp, vå vậy kiểu truyện này cè tän là kiểu truyện Cô Tro Bếp”[10, tr. Tác phẩm văn học dân gian là những tác phẩm truyền miệng, chỉ có những tác phẩm có hình thức đẹp, phản ánh tâm lý và nội hàm văn hoá chung của loài ngƣời mới có thể phổ biến rộng rãi, đƣợc nhân dân truyền tụng.

Type truyện Cô Lọ Lem là type truyện đƣợc phổ biến rộng rãi, số lƣợng dị bản nhiều, nội dung phong phú, kết cấu chặt chẽ và là type truyện rất đỗi quen thuộc của nhân dân hai nƣớc Trung Quốc Việt Nam. Trên đây là những lý do khiến chúng tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu này.2 Lịch sử vấn đề 0.1 Tình hình nghiên cứu truyện kể dân gian ở Trung Quốc 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Truyện kể dân gian Trung Quốc có bề dày lịch sử lâu dài, khoảng 2.500 năm trƣớc vào thời Chiến Quốc, những ghi chép về “chuyện đầu đƣờng xó chợ” có thể coi là văn bản ghi chép truyện kể sớm nhất. Trong những sách cổ nhƣ Sơn hải kinh 山海经, Liệt dị truyện 列异传, Sưu thần ký 搜神记 , Quảng dị ký 广异记, Dậu Dương tạp trở 酉阳杂俎, Di kiên chí 夷坚志, Nhĩ đàm 耳 谈 của các triều đại đã ghi chép vô số truyện dân gian. Nhƣng phải đến những năm đầu của thế kỷ 20, chúng mới đƣợc ghi chép và nghiên cứu dựa trên cơ sở khoa học nhân văn.

Thời kỳ trƣớc năm 1949 Dƣới sự ảnh hƣởng của phong trào “Ngũ Tứ”, năm 1920 Hội nghiên cứu ca dao của Trƣờng Đại học Bắc Kinh thành lập, năm 1922 Trƣờng bắt đầu phát hành tuần san Ca dao 歌谣, năm 1927 Trƣờng Đại học Trung Sơn phát hành tuần san Dân tục 民俗, những sự kiện đó đã đánh dấu bƣớc khởi đầu và phát triển của sự nghiệp nghiän cứu văn học dân gian Trung Quốc. Vào những năm 30, công việc sƣu tầm và xuất bản truyện dân gian đi vào đỉnh cao, trong đó Tập hợp truyện dân gian 民间故事集 do Thƣ cục Bắc Tân xuất bản là đáng chú ý hơn cả. Bộ sách đƣợc chia làm ba nhóm: truyện cười dân gian 民间趣事, đồng thoại dân gian 民间童话(cổ tích thần kỳ), truyền thuyết 民间 传说, có gần 40 quyển, mỗi quyển có 20- 40 truyện. Với tổng số hơn nghìn truyện, có thể coi là một bộ tổng tập truyện dân gian đồ sộ của thời kỳ cận đại của Trung Quốc.

Vào giai đoạn này, trong lĩnh vực nghiên cứu truyện kể có năm tên tuổi đáng chú ý nhất, đó là các nhà nghiän cứu Mao Thuẫn 茅盾, Chu Tác Nhân 周作人, Triệu Cảnh Thâm 赵景深, Chung Kính Văn 钟敬文, Cố Hiệt Cƣơng 顾颉刚. Mao Thuẫn đã có công lớn trong việc dịch và giới thiệu tác phẩm học thuật của phƣơng Tây và ông đã vận dụng những lý luận của Phƣơng Tây vào 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] công việc nghiên cứu. Chuyên luận của ông về thể loại thần thoại có: Nghiên cứu thần thoại Trung Quốc ABC 中国神话研究 ABC(1929), Tạp luận thần thoại 神话杂论 (1929), Thần thoại Bắc Âu ABC 北欧神话 ABC(1930). Trong đó, Nghiên cứu thần thoại Trung Quốc ABC đƣợc đánh giá cao nhất, đây là chuyên luận đầu tiên nghiên cứu thần thoại bằng phƣơng pháp khoa học phƣơng Tây (phƣơng pháp Nhân loại học 人类学方法) ở Trung Quốc.

Bộ sách gồm hai tập, tám chƣơng, đã tập trung tìm hiểu về những vấn đề nhƣ “bảo lƣu và sửa chữa”, “tiến hoá và lý giải”, “quan niệm về vũ trụ”, “bộ tộc ngƣời khổng lồ và thế giới u minh”, “thần thoại trong giới tự nhiên”, v.v… Sự đóng góp của ông cho lĩnh vực nghiên cứu thần thoại không ai cè thể sánh đƣợc, ông đƣợc giới folklore đƣơng đại tôn là ngƣời đặt nền móng cho thần thoại học Trung Quốc. Chu Tác Nhân 周作人 đã cè những bài viết nhƣ Đồng thoại lược luận 童话略论, Thần thoại và truyền thuyết 神话与传说, Tập tục và thần thoại 习 俗和神话…, ông đã dịch và giới thiệu Thần thoại Hy Lạp 希腊神话, Thần linh và anh hùng của Hy Lạp 希腊神灵和英雄, ông có công trong việc giới thiệu phƣơng pháp nghiên cứu của trƣờng phái nhân loại học, thay đổi sự miệt thị và thành kiến của dân chúng lúc đó đối với truyện dân gian nèi riäng và văn học dân gian Trung Quốc nèi chung. Cố Hiệt Cƣơng 顾颉刚 cè nhiều đèng gèp trong lĩnh vực nghiên cứu truyện kể, thành tựu lớn nhất mà ông đạt đƣợc là nghiên cứu về truyền thuyết Nàng Mạnh Khương. Ông bắt đầu nghiên cứu truyện Nàng Mạnh Khương từ năm 1921, chuyên luận dài Nghiên cứu truyện Nàng Mạnh Khương 孟姜女 故事研究(1927) của ông là trên cơ sở nắm bắt dòng tƣ liệu phong phú, đặt truyện vào bối cảnh lịch sử địa lý rộng lớn, nghiên cứu sự ảnh hƣởng của thời thế, phong tục, tâm lý dân chúng v.v…đối với sự diễn biến của truyện.

Nó đƣợc đánh giá là một viên ngọc minh châu trong văn nghệ dân gian Trung 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Chung Kính Văn 钟敬文 có bài viết nghiên cứu về các lĩnh vực nhƣ Dân Tục học và văn học dân gian. Nhƣng thành tựu nổi bật nhất mà ông đạt đƣợc là về lĩnh vực nghiên cứu truyện cổ tích. Ông cè những bài viết tiêu biểu nhƣ: Sự giống nhau của truyện cổ tích Trung Quốc với Ấn Độ Châu Âu 中国 印欧民间故事之相似 (1928), Thử tìm hiểu về truyện cổ tích Trung Quốc 中 国民间故事试探 (1930-1932), Kiểu truyện cổ tích Trung Quốc 中国民间故 事型式 (1931), Thử tìm hiểu về kiểu truyện Ch àng rắn 蛇郎故事试探 (1932), Kiểu truyện Nàng thiên Nga Trung Quốc 中国的天鹅处女型故事 (1932) v.v… Tác phẩm Kiểu truyện cổ tích Trung Quốc 中国民间故事型式 là một công trånh mang tính khai phá, đầu tiän ông dự định nghiên cứu về 100 kiểu truyện ở Trung Quốc, nhƣng viết đến 45 kiểu thì công việc bị bỏ dở.

Trong 45 kiểu truyện mà ông đã nghiän cứu chủ yếu gồm những truyện thần kỳ và truyện đời sống phổ biến nhất ở Trung Quốc. Ông đã đi sâu nghiên cứu về những kiểu truyện Nàng thiên nga, Chàng rắn, Chàng cóc, Nàng tiän ốc… Triệu Cảnh Thâm 赵景深 đóng góp lớn trong việc dịch và giới thiệu thành quả nghiên cứu truyện dân gian của Châu Âu, tác phẩm dịch của ông gồm có Thần thoại và truyện cổ tích 神话和民间故事, Tuổi thơ của tiểu thuyết 小说的童年. Tác phẩm nghiên cứu truyện cổ tích có: Đồng thoại luận tập 童话论集, Đồng thoại học nhập môn 童话学 ABC, Nghiên cứu truyện cổ tích 民间故事研究 v.v… Công trånh Nghiên cứu truyện cổ tích 民间故事研 究 của ông gồm 10 bài viết, sau khi xuất bản vào năm 1929, từng đƣợc ví nhƣ “một đoá hoa độc nhất vô nhị”. Cuốn Đồng thoại học nhập môn 童话学 ABC với hai chƣơng đầu giới thiệu về lý luận cơ bản của trƣờng phái Nhân loại học và năm chƣơng tiếp theo là sự nghiän cứu và giới thiệu việc so sánh một số kiểu truyện nổi tiếng của trƣờng phái nhân loại học phƣơng Tây.

Sách do Thƣ cục thế giới xuất bản vào năm 1929, hơn nửa thế kỷ sau lại đƣợc Nhà xuất 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bản hiệu sách Thƣợng Hải photo tái bản và phát hành, công trånh đã cè ảnh hƣởng to lớn đối với các học giả Trung Quốc trong việc tìm hiểu, tiếp thu thành quả và các phƣơng pháp nghiên cứu của phƣơng Tây. Năm 1937 cuộc chiến tranh chống Nhật bùng nổ, một số lớn học giả gồm các chuyän gia dân tộc học, xã hội học, văn học, sử học…đã từ các đô thị lớn rời đến vùng biên cƣơng tây nam tị nạn.