Nâng cao hiệu quả bảo tồn Dân ca Ví Giặm tại THPT Nguyễn Sỹ Sách

Chuyên khảo giáo dục phân tích Skkn cấp tỉnh cải thiện kết quả hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca ví giặm nghệ, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Trần Thị Lan Anh
• Trường học: Trường THPT Nguyễn Sỹ Sách
• Chuyên ngành: Kĩ Năng Sống
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục “bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh” cho học sinh tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2023-2024
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• I. PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ
• I.1. Lý do chọn đề tài
• I.2. Mục đích nghiên cứu
• I.3. Đối tượng, khách thể nghiên cứu
• I.4. Giả thuyết nghiên cứu
• I.5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
• I.5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu
• I.5.2. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• I.6. Phương pháp nghiên cứu
• I.7. Những luận điểm cần bảo vệ của đề tài
• I.8. Tính mới của đề tài
• II. PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1. Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác bảo tồn, phát huy dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh hiện nay trong các trường THPT trên địa bàn huyện Thanh Chương
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, bảo tồn, phát huy
• 1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa, vai trò của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Quan điểm của Đảng và Nhà nước, Sở văn hóa
• 1.6. Thực trạng hiểu biết và công tác bảo tồn, phát huy dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh hiện nay tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, huyện Thanh Chương
• 1.7. Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về công tác bảo tồn, phát huy dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh
• 1.7.1. Nhận thức của giáo viên
• 1.7.2. Nhận thức của học sinh
• 1.8. Thực trạng hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca Ví, Giặm ở trường THPT Nguyễn Sỹ Sách
• 1.9. Thực trạng thực hiện hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, ở trường THPT Nguyễn Sỹ Sách
• 1.10. Thực trạng hình thức, biện pháp thực hiện hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh ở trường THPT Nguyễn Sỹ Sách
• 1.11. Thực trạng về thái độ, hành vi học sinh khi tham gia các hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh
• 1.12. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh cho học sinh ở trường THPT Nguyễn Sỹ Sách
• 1.12.1. Yếu tố khách quan
• 1.12.2. Các yếu tố chủ quan
• 2. Chương 2: Các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, huyện Thanh Chương
• 2.1. Những nguyên tắc để xây dựng các giải pháp
• 2.1.1. Đảm bảo tính mục đích của giáo dục
• 2.1.2. Đảm bảo sự phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhân cách của HS THPT
• 2.1.3. Đảm bảo tính khả thi
• 2.2. Một số giải pháp
• 2.3. Sử dụng các biện pháp tuyên truyền, lan toả dân ca Ví, Giặm trong trường học THPT
• 2.4. Thành lập câu lạc bộ dân ca Ví, Giặm trong trường THPT
• 2.5. Tổ chức hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa
• 2.6. Phối hợp các nghệ nhân trong CLB dân ca Ví, Giặm Ngọc Sơn về giao lưu tại trường
• 2.7. Tổ chức HS tham gia các cuộc thi và giao lưu cùng các trường, địa phương với chủ đề “Sức sống của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh”
• 2.8. Ứng dụng công nghệ 4.0 để bảo tồn, phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh trên địa bàn huyện Thanh Chương
• 2.9. Khảo sát sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất
• 2.9.1. Khảo sát sự cần thiết và tính khả thi của các giải pháp
• 2.9.2. Mục tiêu khảo sát:
• 2.9.3. Nội dung và phương pháp khảo sát
• 2.9.4. Tương quan giữa mức độ cần thiết và khả thi của các giải pháp
• 3. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm một số biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục bảo tồn, phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm
• 3.1. Thực nghiệm giải pháp: Thành lập câu lạc bộ dân ca Ví, Giặm trong trường THPT và tổ chức HS tham gia các cuộc thi và giao lưu cùng các trường, địa phương
• 3.2. Mục đích thực nghiệm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm
• 3.5. Kết quả xử lý thực nghiệm
• 3.5.1. Phân tích định tính
• 3.5.2. Phân tích kết quả định lượng
• 3.6. Kết luận chung

Tóm tắt

I. Khám phá Dân ca Ví Giặm Di sản UNESCO trong trường THPT

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh không chỉ là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian. Nó là linh hồn, là bản sắc văn hóa dân tộc của người dân xứ Nghệ. Năm 2014, UNESCO đã chính thức vinh danh Dân ca Ví, Giặm là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, một sự công nhận xứng đáng cho những giá trị nghệ thuật và nhân văn sâu sắc. Di sản này gắn liền với mọi hoạt động đời sống, từ lời ru của mẹ, câu hò trên đồng ruộng đến những buổi giao duyên tình tứ. Nội dung của các làn điệu ví, giặm luôn đề cao các giá trị đạo đức, lòng hiếu thảo, tình yêu quê hương đất nước, và sự thủy chung. Do đó, việc đưa dân ca nghệ tĩnh vào môi trường học đường không chỉ là một hoạt động văn hóa đơn thuần. Đây là một nhiệm vụ chiến lược trong giáo dục di sản, nhằm gìn giữ giá trị truyền thống và trao truyền cho thế hệ trẻ. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, việc tích hợp các nội dung mang đậm bản sắc địa phương như Ví, Giặm giúp học sinh hiểu sâu hơn về cội nguồn, bồi đắp lòng tự hào dân tộc. Đây chính là nền tảng để xây dựng "sức mạnh mềm" văn hóa, giúp các em trở thành những công dân toàn cầu nhưng không bao giờ quên đi gốc rễ của mình. Sáng kiến kinh nghiệm tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách đã chứng minh rằng, khi được tiếp cận đúng cách, học sinh không hề thờ ơ mà còn rất hào hứng với di sản của cha ông.

1.1. Giá trị cốt lõi của Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh

Dân ca Ví, Giặm là biểu hiện tinh túy của tâm hồn và trí tuệ người dân Nghệ An và Hà Tĩnh. Giá trị của nó không chỉ nằm ở giai điệu mộc mạc, gần gũi mà còn ở phần ca từ giàu tính văn học, phản ánh chân thực đời sống lao động, tình cảm và khát vọng của con người. Theo nghiên cứu, các làn điệu này thể hiện tính giáo dục sâu sắc, ca ngợi lòng hiếu thảo, sự thủy chung, tình yêu quê hương, đất nước. Nó được xem là một công cụ hữu hiệu để trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần hình thành nhân cách con người xứ Nghệ. Chính những giá trị nhân văn này đã giúp Dân ca Ví, Giặm được UNESCO công nhận, trở thành tài sản chung của nhân loại cần được bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

1.2. Tầm quan trọng của việc giáo dục di sản cho thế hệ trẻ

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, thế hệ trẻ đối mặt với sự xâm nhập của nhiều luồng văn hóa ngoại lai. Nếu không được trang bị một nền tảng văn hóa dân tộc vững chắc, các em rất dễ bị hòa tan, đánh mất đi bản sắc văn hóa dân tộc. Giáo dục di sản trong nhà trường, đặc biệt là cấp THPT, đóng vai trò then chốt. Việc này giúp học sinh hiểu, yêu và tự hào về di sản của quê hương. Từ đó, các em sẽ hình thành ý thức và trách nhiệm trong việc gìn giữ giá trị truyền thống. Đây không phải là việc đi ngược lại xu thế phát triển, mà là tạo ra một bộ rễ vững chắc để các em tự tin hội nhập với thế giới.

II. Thách thức bảo tồn Ví Giặm Thực trạng tại các trường THPT

Mặc dù giá trị của Dân ca Ví, Giặm là không thể phủ nhận, công tác bảo tồn trong môi trường học đường vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thực trạng được ghi nhận tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách và các trường lân cận cho thấy một bức tranh đáng suy ngẫm. Một bộ phận không nhỏ học sinh chưa thực sự hiểu rõ về di sản này. Khảo sát cho thấy, nhiều em biết đến Ví, Giặm nhưng chỉ dừng lại ở tên gọi, không phân biệt được các làn điệu hay hiểu được ý nghĩa sâu xa. Sự lấn át của các dòng nhạc hiện đại, các xu hướng giải trí trên nền tảng số khiến dân ca nghệ tĩnh khó tiếp cận được với thế hệ trẻ. Thêm vào đó, nhận thức của một số giáo viên về tầm quan trọng của giáo dục di sản vẫn còn hạn chế. Các hoạt động ngoại khóa liên quan đến văn hóa truyền thống đôi khi còn mang tính hình thức, chưa đủ sức hấp dẫn và chưa được tổ chức thường xuyên. Các yếu tố khách quan như áp lực học tập, thiếu hụt nguồn lực, và sự thiếu kết nối với các nghệ nhân dân gian cũng là những rào cản lớn. Để việc bảo tồn dân ca Ví Giặm thực sự hiệu quả, cần phải nhận diện rõ những khó khăn này để đưa ra giải pháp phù hợp và đồng bộ.

2.1. Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh

Kết quả khảo sát tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách chỉ ra rằng, dù đa số giáo viên (88,8%) nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn Ví, Giặm, nhưng việc triển khai vào thực tế còn chưa đồng đều. Về phía học sinh, phần lớn chưa biết rõ về các thể và làn điệu, hơn 40% không biết hát và đa số chưa hiểu hết tác dụng của Ví, Giặm trong trường học. Sự thiếu hụt kiến thức nền tảng này là rào cản lớn nhất, khiến các em khó cảm thụ và yêu thích di sản văn hóa phi vật thể của quê hương. Các em có xu hướng chuộng các dòng nhạc hiện đại hơn vì tính sôi động và dễ tiếp cận.

2.2. Các yếu tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng

Hiệu quả của hoạt động bảo tồn chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố. Về khách quan, tác động của xu thế thời đại (32% theo ý kiến GV) và môi trường nhà trường (20% theo ý kiến GV) là lớn nhất. Bên cạnh đó, gia đình và bạn bè cũng đóng vai trò quan trọng. Về chủ quan, yếu tố hoạt động cá nhân của học sinh (45.1%) được đánh giá là quan trọng nhất. Nếu học sinh không tích cực, chủ động tham gia thì mọi nỗ lực của nhà trường sẽ không đạt hiệu quả. Sự phát triển về nhận thức và tâm lý của lứa tuổi THPT cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận và thực hành các giá trị văn hóa truyền thống.

III. Cách bảo tồn Ví Giặm Tích hợp vào chương trình giảng dạy

Một trong những giải pháp nền tảng và bền vững nhất để bảo tồn dân ca Ví Giặm chính là đưa di sản này vào đời sống học đường một cách tự nhiên thông qua chương trình giáo dục phổ thông. Thay vì chỉ là những hoạt động bề nổi, việc tích hợp giảng dạy Ví, Giặm vào các môn học chính khóa sẽ giúp học sinh tiếp cận di sản một cách có hệ thống và chiều sâu. Các môn học thuộc lĩnh vực Khoa học Xã hội là môi trường lý tưởng để thực hiện giải pháp này. Ví dụ, trong môn Ngữ văn và Lịch sử, giáo viên có thể phân tích giá trị văn học, bối cảnh lịch sử ra đời của các làn điệu, hay sử dụng Ví, Giặm làm chất liệu cho các hoạt động sân khấu hóa học đường. Bên cạnh đó, các hoạt động ngoại khóa cần được thiết kế lại để tăng tính tương tác và trải nghiệm. Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu, các buổi nói chuyện chuyên đề hay các "hành trình về nguồn" sẽ khơi dậy sự tò mò và yêu thích của học sinh. Mục tiêu là biến việc học về dân ca nghệ tĩnh từ một nhiệm vụ thành một niềm vui khám phá, giúp các em nhận ra vẻ đẹp và gìn giữ giá trị truyền thống của quê hương.

3.1. Tích hợp giảng dạy trong môn Ngữ văn và Lịch sử

Việc tích hợp giảng dạy Ví, Giặm vào môn Ngữ văn giúp học sinh phân tích vẻ đẹp ngôn từ, các biện pháp tu từ trong ca từ, và hiểu sâu hơn về văn học dân gian địa phương. Trong môn Lịch sử, các làn điệu có thể được sử dụng như một nguồn sử liệu sống động, phản ánh đời sống, tâm tư của người dân trong các giai đoạn lịch sử nhất định. Sáng kiến kinh nghiệm đã chỉ ra rằng, phương pháp này không chỉ làm phong phú nội dung bài giảng mà còn giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ kiến thức và tăng cường tình yêu với môn học.

3.2. Sáng tạo qua hoạt động sân khấu hóa học đường

Sân khấu hóa học đường là một hình thức hiệu quả để biến những kiến thức khô khan thành những trải nghiệm nghệ thuật hấp dẫn. Học sinh có thể tự mình xây dựng kịch bản, chuyển thể các tác phẩm văn học hoặc các sự kiện lịch sử bằng hình thức diễn xướng Ví, Giặm. Hoạt động này không chỉ giúp các em hiểu sâu sắc hơn về di sản mà còn phát triển nhiều kỹ năng mềm quan trọng như làm việc nhóm, thuyết trình, và sự tự tin. Đây là một hoạt động ngoại khóa mang tính giáo dục cao, giúp phát huy giá trị di sản một cách sáng tạo.

IV. Bí quyết bảo tồn Ví Giặm Xây dựng Câu lạc bộ và trải nghiệm

Để việc bảo tồn dân ca Ví Giặm không chỉ dừng lại ở lý thuyết, việc tạo ra một môi trường thực hành và sinh hoạt thường xuyên là vô cùng cần thiết. Giải pháp thành lập câu lạc bộ dân ca trong trường THPT được đánh giá có tính khả thi và hiệu quả cao nhất (điểm trung bình khả thi 3,62). Câu lạc bộ đóng vai trò là hạt nhân, nơi quy tụ những học sinh có chung đam mê, tạo không gian để các em học hỏi, giao lưu và trình diễn. Hoạt động của câu lạc bộ không chỉ là dạy hát, mà còn là nơi để các em tìm hiểu sâu về lịch sử, ý nghĩa của từng làn điệu. Một yếu tố quyết định sự thành công của mô hình này là sự kết nối với các nghệ nhân dân gian. Việc mời các nghệ nhân từ CLB Dân ca Ví, Giặm Ngọc Sơn về giao lưu, truyền dạy trong trường học mang lại nguồn kiến thức và cảm hứng chân thực nhất. Bên cạnh đó, tổ chức các hoạt động ngoại khóa dưới hình thức trải nghiệm thực tế, như các chuyến đi "Hành trình về nguồn" đến các không gian văn hóa, giúp học sinh có cái nhìn trực quan và sinh động về không gian văn hóa ví giặm, từ đó bồi đắp tình yêu di sản một cách tự nhiên và bền vững.

4.1. Mô hình thành lập và vận hành câu lạc bộ dân ca

Việc thành lập câu lạc bộ dân ca bắt đầu từ việc khảo sát nhu cầu, nguyện vọng của học sinh. Sau khi thành lập, ban chủ nhiệm cần xây dựng kế hoạch hoạt động rõ ràng, định kỳ theo tháng và theo chuyên đề. Nội dung sinh hoạt đa dạng, bao gồm: học các làn điệu cổ, tập sáng tác lời mới, tìm hiểu về các nghệ nhân, tổ chức các buổi biểu diễn nhỏ. Theo tài liệu, mô hình này không chỉ rèn luyện kỹ năng nghệ thuật mà còn là môi trường để học sinh phát triển kỹ năng sống, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm với di sản văn hóa phi vật thể.

4.2. Phối hợp nghệ nhân và tổ chức hoạt động trải nghiệm

Sự tham gia của nghệ nhân dân gian là cầu nối sống giữa quá khứ và hiện tại. Họ không chỉ truyền dạy trong trường học về kỹ thuật hát mà còn truyền đi ngọn lửa đam mê và những câu chuyện gắn liền với di sản. Kết hợp với đó, các hoạt động ngoại khóa trải nghiệm như tham quan đền thờ, di tích lịch sử, và các CLB dân ca tại địa phương giúp học sinh hiểu rằng Ví, Giặm không phải là thứ gì đó xa vời trong sách vở, mà là một phần sống động của cộng đồng. Sự kết hợp này tạo ra hiệu quả giáo dục toàn diện, tác động mạnh mẽ đến nhận thức và tình cảm của học sinh.

V. Top giải pháp bảo tồn Ví Giặm thời 4

Trong kỷ nguyên số, việc bảo tồn dân ca Ví Giặm không thể tách rời công nghệ. Ứng dụng công nghệ 4.0 là một trong những giải pháp được đánh giá rất cấp thiết và khả thi, mở ra những hướng đi mới mẻ để đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ. Thay vì xem công nghệ là đối thủ, chúng ta có thể biến nó thành công cụ đắc lực. Việc số hóa di sản văn hóa thông qua ghi âm, ghi hình các làn điệu cổ, các buổi trình diễn của nghệ nhân giúp lưu trữ nguồn tư liệu quý giá một cách bền vững. Quan trọng hơn, việc tận dụng sức mạnh của mạng xã hội như Facebook, YouTube, TikTok để lan tỏa các giá trị của Ví, Giặm là vô cùng hiệu quả. Các câu lạc bộ dân ca có thể lập fanpage, kênh YouTube riêng để đăng tải các video biểu diễn, các clip ngắn giới thiệu về làn điệu. Học sinh có thể tham gia các thử thách sáng tạo nội dung, ví dụ như đặt lời mới trên nền nhạc Ví, Giặm về các chủ đề học đường. Cách làm này không chỉ giúp quảng bá dân ca nghệ tĩnh một cách rộng rãi mà còn thể hiện sức sống, sự thích ứng của di sản trong bối cảnh hiện đại, thu hút sự quan tâm của giới trẻ một cách tự nhiên.

5.1. Số hóa di sản văn hóa và xây dựng kênh truyền thông

Giải pháp số hóa di sản văn hóa bao gồm việc xây dựng một kho tư liệu trực tuyến về Dân ca Ví, Giặm. Kho tư liệu này có thể chứa các bản ghi âm, video, lời bài hát, và thông tin về các nghệ nhân. Dựa trên nguồn tư liệu này, các trường có thể xây dựng các kênh truyền thông riêng. Sáng kiến kinh nghiệm đề xuất lập nhóm Zalo, Fanpage, kênh Youtube để quản lý hoạt động và lan tỏa thông tin. Các clip học sinh biểu diễn được đăng tải sẽ tạo hiệu ứng lan truyền tích cực, khuyến khích sự tham gia và phát huy giá trị di sản trong cộng đồng mạng.

5.2. Sáng tạo nội dung số phù hợp với giới trẻ

Để thu hút thế hệ trẻ, nội dung cần được thể hiện một cách sáng tạo và hiện đại. Có thể giữ nguyên làn điệu dân ca nhưng thay đổi ca từ cho phù hợp với các chủ đề mà học sinh quan tâm như tình bạn, mái trường, ước mơ. Sử dụng các ứng dụng như TikTok để tạo ra các video ngắn, các trào lưu (trend) nhỏ liên quan đến Ví, Giặm cũng là một cách tiếp cận thông minh. Việc này không làm mất đi giá trị cốt lõi của di sản mà ngược lại, còn chứng tỏ sức sống mãnh liệt và khả năng hòa nhập của dân ca nghệ tĩnh với đời sống đương đại.

VI. Kết quả thực tiễn và hướng đi cho việc bảo tồn dân ca Ví Giặm

Các giải pháp đề xuất không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, mang lại những kết quả đáng ghi nhận. Quá trình thực nghiệm cho thấy, nhóm học sinh được tham gia vào câu lạc bộ dân ca và các hoạt động liên quan có sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức và kỹ năng so với nhóm đối chứng. Điểm trung bình về hiểu biết của nhóm thực nghiệm đạt 2,6 so với 1,5 của nhóm đối chứng. Điều này khẳng định tính hiệu quả và khả thi của các giải pháp đã đề ra, đặc biệt là mô hình câu lạc bộ. Học sinh không chỉ hiểu hơn về di sản văn hóa phi vật thể mà còn trở nên tự tin, năng động và có trách nhiệm hơn trong việc gìn giữ giá trị truyền thống. Kết quả này là cơ sở vững chắc để nhân rộng mô hình ra các trường THPT khác. Hướng đi trong tương lai cho việc bảo tồn dân ca Ví Giặm cần một sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình, các cơ quan quản lý văn hóa và cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân dân gian. Tiếp tục đổi mới phương pháp, tăng cường ứng dụng công nghệ và tạo ra nhiều sân chơi bổ ích sẽ là chìa khóa để Ví, Giặm mãi trường tồn và tỏa sáng trong tâm hồn thế hệ trẻ.

6.1. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm tại THPT

Kết quả định lượng sau thực nghiệm cho thấy sự vượt trội ở tất cả các tiêu chí của nhóm được tác động. Cụ thể, nhận thức về vai trò của hoạt động bảo tồn ở nhóm thực nghiệm đạt 2,5 điểm, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 1,7 điểm. Về mặt định tính, học sinh trong nhóm thực nghiệm tỏ ra hào hứng, chủ động tham gia và nhiều em đã hát được các làn điệu cơ bản. Các em cũng thể hiện trách nhiệm cao hơn qua việc tích cực tham gia các hoạt động quảng bá. Như nghệ sĩ nhân dân Trịnh Thị Hồng Lựu nhận định, việc đưa nghệ thuật dân tộc vào trường học qua các câu lạc bộ là giải pháp rất hiệu quả để khơi dậy niềm say mê cho học sinh.

6.2. Kiến nghị và đề xuất để phát huy giá trị di sản

Để phát huy giá trị di sản một cách bền vững, tài liệu nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị quan trọng. Đối với nhà trường, cần có kế hoạch tổng thể, đồng bộ và ủng hộ việc thành lập các câu lạc bộ. Đối với giáo viên, cần không ngừng đổi mới phương pháp, tích cực lồng ghép nội dung di sản vào bài giảng. Đối với học sinh, cần chủ động, tự giác tham gia các hoạt động để nâng cao hiểu biết. Đặc biệt, cần có chính sách cụ thể từ các cấp quản lý để hỗ trợ, kết nối nhà trường với các nghệ nhân dân gian và tạo ra các sân chơi, cuộc thi quy mô lớn hơn, giúp lan tỏa mạnh mẽ tình yêu dân ca nghệ tĩnh trong toàn xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, bảo tồn, phát huy - Khái niệm Nghệ Tĩnh: Nghệ Tĩnh là tên gọi chung của hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, là mảnh đất địa linh nhân kiệt với một nền văn hóa Lam Hồng gắn liền với hồn thiêng núi Hồng Lĩnh, dòng sông Lam và con người xứ Nghệ hai miền Nam (Hà Tĩnh), Bắc (Nghệ An). Một trong những đặc trưng của dải đất dọc hai bên bờ sông Lam đó là những câu hò, điệu ví ngọt ngào thắm đượm nghĩa tình.

Với con người nơi đây, làn điệu quê hương đã ăn sâu vào máu thịt, trở thành giá trị thiêng liêng, gửi gắm niềm thương nỗi nhớ. - Khái niệm dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh: Đến nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Có thể hiểu khái niệm về dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh như sau: Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là những bài hát cổ truyền gắn với bối cảnh cuộc sống, với phường nghề và với địa danh do nhân dân hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh sáng tác được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. - Khái niệm bảo tồn: Bảo tồn: (heritage preservation) được hiểu là các nỗ lực nhằm bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của di sản theo dạng thức vốn có của nó.

Theo Từ điển Tiếng Việt, “Bảo tồn là giữ lại không để mất đi”. Bảo tồn văn hóa có hai đối tượng để bảo tồn: giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Bảo tồn tức là các hành động nhằm bảo vệ, gìn giữ, bảo lưu lại sự tồn tại của các sự vật, hiện tượng, gìn giữ chúng để tồn tại cùng với thời gian. Bảo tồn các sự vật, hiện tượng là lưu giữ, không làm cho chúng bị mai một, bị thay đổi và biến dạng.

- Khái niệm phát huy: Phát huy: (heritage promotion) có nghĩa là những hành động nhằm đưa di sản văn hóa vào trong thực tiễn xã hội, coi đó là nguồn nội lực, tiềm năng góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người, thể hiện tính mục tiêu của văn hóa đối với sự phát triển của xã hội. Theo Từ điển tiếng Việt, phát huy là “làm cho cái hay, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở thêm”. Phát huy là hành động nhằm đưa văn hóa vào trong thực tiễn xã hội, coi đó như nguồn nội lực, các tiềm năng góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người, thể hiện mục tiêu của văn hóa đối với phát triển xã 5 hội. Phát huy văn hóa là làm cho những giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống lan tỏa trong cộng đồng xã hội, có ý nghĩa xã hội tích cực.

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải biết kế thừa có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của thế hệ trước để lại, làm cho các giá trị của văn hóa thấm sâu, lan tỏa vào đời sống cộng đồng xã hội, biết mở rộng giao lưu văn hóa để làm giàu thêm bản sắc văn hóa và làm thăng hoa giá trị. Như vậy, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc được hiểu như là các nỗ lực nhằm bảo vệ và gìn giữ sự tồn tại của di sản văn hoá theo dạng thức vốn có của nó. Phát huy có nghĩa là những hành động nhằm đưa các giá trị văn hóa vào trong thực tiễn, tạo sức lan tỏa tích cực trong xã hội, coi đó là nguồn nội lực tiềm năng góp phần thúc đẩy sự phát triển xã hội, mang lại những lợi ích vật chất và tinh thần cho con người. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là các biện pháp để gìn giữ, tôn tạo các giá trị văn hóa để chúng không bị mai một, mờ nhạt.

Và các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đó được lan tỏa, tỏa sáng và có ý nghĩa tích cực trong đời sống xã hội của nhân dân, góp phần vào mục tiêu văn hóa trong phát triển kinh tế xã hội. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu về dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh và công tác bảo tồn, phát huy giá trị của nó đã có nhiều tác giả và công trình nghiên cứu như: Nguyễn Chí Bền, Bùi Quang Thanh, Dân ca ví, giặm Nghệ - Tĩnh, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2013. Hoàng Trọng Canh, Từ địa phương với cấu trúc sóng đôi trong thơ dân gian Nghệ Tĩnh - Bảo tồn và phát huy các giá trị dân ca ví, giặm xứ Nghệ, Nxb Nghệ An, 2012. Ninh Viết Giao, Tính bác học trong ca từ của dân ca ví, giặm xứ Nghệ - Bảo tồn và phát huy các giá trị dân ca ví, giặm xứ Nghệ, Nxb Nghệ An, 2012.

Bàn về nghiên cứu các vấn đề văn hoá- di sản văn hoá- bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc, ở Việt Nam có nhiều chuyên gia, nhiều tác phẩm. Như trong cuốn Di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam - Những hiện vật truyền thống và đương đại của Cục Di sản văn hóa. Cuốn sách giới thiệu tập sách ảnh về DSVH các dân tộc Việt Nam, những hiện vật truyền thống và đương đại. Năm 2007, với tư cách một nhà nghiên cứu lâu năm về DSVH, Nguyễn Chí Bền viết bài nghiên cứu Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ở nước ta hiện nay.

Bài báo đi sâu về nghiên cứu, phân tích cách thức bảo tồn văn hóa phi vật thể giai đoạn hiện nay. Công trình khoa học: Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập do Ngô Đức Thịnh. Cuốn sách đã phân tích những giá trị tiêu biểu mang đặc sắc riêng có của văn hóa truyền thống Việt Nam và đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị tiêu biểu của văn hóa truyền thống Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đổi mới và hội nhập quốc tế. 6 Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Việt Nam của Nguyễn Kim Loan.

Cuốn sách đã làm rõ những nội dung: (1) Khái quát những vấn đề lý luận về DSVH, như khái niệm, đặc trưng, tiêu chí phân loại DSVH; phân tích, đánh giá vai trò của DSVH trong sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay; (2) Khảo sát và mô tả khái quát, đánh giá hệ thống DSVH dân tộc Việt Nam để thấy rõ những giá trị nổi bật của nó; (3) Phân tích những quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về DSVH; (4) Mô tả những kỹ năng nghiệp vụ cụ thể trong quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị của DSVH. 35 năm gìn giữ và phát huy vốn di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam của Nông Quốc Chấn, Tô Văn Đeng và Nông Viết Toại. Cuốn sách khái quát những nét cơ bản về lịch sử ngành bảo tàng văn hóa dân tộc Việt Nam, đúc rút một vài kinh nghiệm về công tác bảo tàng (sưu tầm, triển lãm, trưng bày, tuyên truyền, giáo dục khoa học. Vũ Ngọc Khánh với tác phẩm Văn hóa lễ hội truyền thống các dân tộc Việt Nam.

Cuốn sách giúp người đọc nắm bắt một cách hệ thống, toàn diện những nghi thức, nghi lễ và nội dung của các lễ hội, các hình thái tín ngưỡng dân gian của các dân tộc Việt Nam. Qua đó, làm rõ vai trò quan trọng của lễ hội đối với đời sống tinh thần của cộng đồng, từ đó biết trân trọng, kế thừa phát huy những cái hay, nét đẹp của chúng, góp phần xây dựng nền văn hóa các dân tộc Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Những công trình nghiên cứu chung về văn hóa, DSVH đã đi sâu nghiên cứu về lý luận văn hóa, DSVH, những đặc điểm của các loại hình di sản và vấn đề quản lý di sản trong xu thế mới; nhấn mạnh đến tính thời đại và nhu cầu của con người trong việc khai thác, bảo tồn và phát triển bền vững các DSVH. Mặt khác, các công trình này cũng kết hợp việc nghiên cứu di sản cùng với các môn khoa học khác, như: Lịch sử, Nghiên cứu văn hóa, Giải trí và Du lịch, Nghệ thuật và Địa lý.

Những công trình khoa học trên đã khảo cứu dưới các góc độ khác nhau những DSVH vật thể và phi vật thể của các vùng miền và ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Qua đó, giúp người đọc nhận diện và đánh giá toàn diện về bề dày và vốn quý của DSVH của dân tộc; đồng thời, đề xuất phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của DSVH trong tình hình mới. Những đề tài, tài liệu có tính chất lý luận về bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hoá dân tộc ở trên đã được tôi lấy làm cơ sở để tiến hành nghiên cứu đề tài. Trên cơ sở đó, trong đề tài của tôi đã: - Phân tích, hệ thống hóa cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh của học sinh tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, huyện Thanh Chương.

- Đề xuất và thực nghiệm một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh của học sinh tại trường THPT Nguyễn Sỹ Sách, huyện Thanh Chương. Ý nghĩa, vai trò của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh - Giá trị nhân văn truyền thống: Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ, dân ca Ví, Giặm được cải biên thành những bài vè, đối ca, hoạt ca, trở thành công cụ hữu hiệu để cổ vũ, động viên tinh thần của bộ đội, dân quân và nhân dân chiến đấu bảo vệ Tổ quốc. Đây là loại hình sinh hoạt văn nghệ không đòi hỏi cầu kỳ về không gian, thời gian, hoàn cảnh diễn xướng, không cần đến nhạc cụ, đạo cụ, trang phục phức tạp, có thể được thực hành bởi cá nhân hoặc tập thể, từ các nhóm nhỏ đến trình diễn trước đông đảo công chúng…Do vậy, nó dễ được tiếp nhận và phổ biến, có sức lan tỏa và ảnh hưởng mạnh trong cộng đồng. Dân ca Ví, Giặm là loại hình sinh hoạt văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống người dân, là bộ phận chủ đạo trong kho tàng thơ ca trữ tình dân gian của vùng văn hóa xứ Nghệ.

Người dân xứ Nghệ hát ví, hát giặm ở mọi lúc, mọi nơi, khi ru con, đan lát, dệt vải, lúc làm ruộng, chèo thuyền, xay lúa.