Chương 1 – Cơ sở lý luận về kỹ năng ĐHNN của HS THPT 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề ĐHNN trên thế giới và ở Việt Nam như: Tác giả Phạm Mạnh Hà với “nghiên cứu thực trạng chọn nghề của học sinh lớp 12 trường Trung học phổ thông Bát Xát, Lào Cai” vào năm 2003. Tác giả Đào Thị Oanh, với đề tài “Nghiên cứu xu hướng nghề nghiệp của học sinh Trung học” đăng trên Tạp chí Tâm lí học, số 7, năm 2004. Tác giả Nguyễn Công Khanh và Nguyễn Văn Lê với đề tài nghiên cứu “Định hướng nghề nghiệp của học sinh lớp 12 trường Trung học phổ thông dưới ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường” thực hiện vào năm 2004.
Tác giả Trần Thị Dịu với luận văn nghiên cứu “Định hướng nghề nghiệp - Ảnh hưởng của gia đình, bạn bè và nhà trường đến học sinh khối 12” (Nghiên cứu trường hợp tại thành phố Hồ Chí Minh). Đây chính là nguồn tài liệu quí báu để nhóm tác giả tham khảo, kế thừa những thành quả của các tác giả đi trước khi xem xét về các vấn đề liên quan đến đề tài. Mặc dù đã có rất nhiều các đề tài về nhu cầu, động cơ, xu hướng chọn nghề, nhu cầu tham vấn hướng nghiệp, hay thực trạng chọn nghề, thực trạng tham vấn hướng nghiệp nhưng hầu như chưa có nghiên cứu nào về kỹ năng ĐHNN. Hơn nữa, dựa vào kết quả của các nghiên cứu đi trước về vấn đề tự ĐHNN của thanh niên học sinh, nhóm tác giả nhận thấy đa phần HS THPT chọn nghề vẫn còn cảm tính, chọn theo số đông mà chưa có kỹ năng trong việc ĐHNN cho bản thân.
Điều đó càng thúc đẩy nhóm tác giả thực hiện đề tài này. Cơ sở lí luận về kỹ năng ĐHNN 1. Khái niệm về kỹ năng Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng của các tác giả trong và ngoài nước. Ở đề tài này, người nghiên cứu tập trung vào quan điểm chính về kỹ năng đó là xem xét kỹ năng là một biểu hiện của năng lực của con người trong hoạt động.
Trong từ điến Tâm lí học của A. Colman, kỳ năng được hiểu là: “Sự thông thạo, hiểu biết chuyên môn sâu, là khả năng đạt được thành tích cao trong một lĩnh vực nhất định; cụ thể là một cách thức thực hiện hành vi có sự phối hợp, có tổ chức, đạt được thông qua sự huẩn luyện và thực hành”. Định nghĩa trên đề cập đến kỹ năng như là sự tổng hợp hai khía cạnh trong khả năng của một cá nhân gồm nắm vững cơ sở lý thuyết của việc gì đó và hoàn thành 5 tốt việc đó trong thực tế. Khi cụ thể hóa khả năng này thì có thể hiểu đây chính là phương pháp làm điều gì đó dựa trên sự huấn luyện và thực hành.
Bằng sự tổng hợp các quan niệm về kỹ năng người nghiên cứu nhận thấy cách xem xét của các tác giả trên có sự nhất trí trong việc cho rằng kỹ năng là khả năng đạt được thành tích khi giải quyết nhiệm vụ hay công việc. Kỹ năng cần dựa trên sự vận dụng tri thức, kinh nghiệm đã biết của chủ thể. Để có được kỹ năng, chủ thể cần có sự luyện tập trong thực tế. Tóm lại, những nghiên cứu theo hướng này xem xét kỹ năng như là sự kết hợp của tri thức, kinh nghiệm nhằm thực hiện một nhiệm vụ nào đó một cách có hiệu quả.
Kỹ năng không chỉ là thao tác mà còn là biểu hiện của năng lực. Cách xem xét kỹ năng theo hướng này cũng đã giải thích được mối quan hệ giữa kỹ năng và năng lực của chủ thể, có chú ý đến vai trò của nhận thức và mục đích của hành động. Kỹ năng định hướng nghề nghiệp là một kỹ năng phức tạp, đòi hỏi sự kết hợp của nhiều yếu tố, không chỉ đơn thuần bởi các thao tác. Người nghiên cứu nhận thấy cần có sự kết hợp trong việc xem xét khái niệm kỹ năng từ cả quan niệm thứ nhất và quan niệm thứ hai.
Cũng từ sự phân tích và lập luận bên trên, người nghiên cứu quan niệm: Kỹ năng là khả năng vận dụng có hiệu quả những tri thức, kinh nghiệm trong quá trình chủ thế thực hiện một nhiệm vụ, công việc nào đó bằng cách thức đúng đắn nhằm đạt được kết quả mong đợi. Khái niệm về nghề nghiệp và định hướng nghề nghiệp - Định nghĩa về nghề nghiệp Viện chủ nghĩa Xã hội khoa học cũng xác định: “Nghề nghiệp là một lĩnh vực mà trong đó con người sử dụng sức lao động của mình để tạo ra những cải cần thiết cho xã hội, nhờ đó con người có thể thỏa mãn những nhu cầu cần thiết cho việc tồn tại và phát triển của mình” Theo quan điểm của Tâm lý học, nghề nghiệp là một lĩnh vực hoạt động lao động mà trong đó nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó, đáp ứng được những nhu cầu xã hội. Klimov: “Nghề là một lĩnh vực sử dụng sức lao động vật chất, tinh thần của con người một cách có giới hạn, cần thiết cho xã hội (do sự phản công lao động mà có), nó tạo ra khả năng cho con người sử dụng lao động của mình để thu lấy những phương tiện cần thiết cho việc tồn tại và phát triển ”. Bên trên là những quan niệm của các tác giả khác nhau về nghề nghiệp.
Nhóm tác giả nhận thấy cần có sự tiếp thu từ những cách xem xét về nghề nghiệp đi trước để đưa ra định nghĩa về nghề nghiệp phù hợp với đề tài. Do đó, nhóm tác giả quan niệm về nghề nghiệp như sau: Nghề nghiệp là lĩnh vực sử dụng sức lao động thể chất và tinh thần của con người một cách có giới hạn theo sự phân công lao động của xã hội. Nghề nghiệp tạo 6 cơ hội phát triển khả năng, tích lũy kinh nghiệm và đáp ứng nhu cầu tồn tại cho mỗi cá nhân và xã hội. - Định nghĩa về định hướng nghề nghiệp Theo Từ điển Tâm lí học do tác giả Vũ Dũng chủ biên, khái niệm “định hướng nghề nghiệp” được hiểu là: “hệ thống những biện pháp tâm lí - giáo dục và y học hướng vào việc giúp cho thanh niên lựa chọn nghề phù hợp với nguyện vọng, niềm say mê, năng lực, khả năng rèn luyện của họ và tất nhiên là phù hợp với nhu cầu đòi hỏi của nền kinh tế quốc dân và toàn xã hội”.
Định hướng nghề nghiệp đòi hỏi: - Cung cấp kiến thức nghề nghiệp, thông tin các nghề. - Giáo dục nghề nghiệp, rèn luyện những phẩm chất nghề nghiệp quan trọng cho cá nhân (như khả năng làm việc, tinh thần trách nhiệm). - Tư vấn nghề nghiệp. Người ta đã xác định hai hình thức định hướng nghề nghiệp: Thứ nhất, ở mức độ hẹp làm cho HS trong trường học hiểu rõ tất cả những đặc trưng của các nghề trong tương lai, chỉ cho các em thấy những cách thức làm quen với các nghề.
Thứ hai, ở mức độ rộng giúp cho thanh niên - những người chưa lựa chọn được việc làm làm quen với thế giới việc làm” Từ việc học hỏi và rút kinh nghiệm của các tác giả đi trước cũng như kết hợp với định nghĩa về “định hướng” và định nghĩa về “nghề nghiệp”, tác giả quan niệm về định hướng nghề nghiệp trong đề tài này như sau: Định hướng nghề nghiệp là khuynh hướng hoạt động của chủ thể trong việc tìm hiểu về bản thân; tìm hiểu về nghề nghiệp nhằm lựa chọn nghề nghiệp một cách phù hợp vởi bản thân và xã hội. Khái niệm về HS THPT Học sinh THPT là những người ở độ tuổi đầu thanh niên (từ 15 đến 18 tuổi), do đó họ còn được gọi là những người thuộc giai đoạn lứa tuổi thanh niên học sinh, tham gia hoạt động học tập tại trườngTHPT. HS THPT là những người đạt dự trưởng thành về mặt cơ thể nhưng chưa đạt sự trưởng thành về mặt xã hội. Khái niệm về kỹ năng định hướng nghề nghiệp của HS THPT Dựa trên sự kết hợp định nghĩa “định hướng nghề nghiệp” và định nghĩa “kỹ năng” tác giả xây dựng nên định nghĩa “kỹ năng định hướng nghề nghiệp” như sau: Kỹ năng định hướng nghề nghiệp là khả năng vận dụng có hiệu quả những tri thức, kinh nghiệm có được vào việc tìm hiểu về bản thân, tìm hiểu về nghề nghiệp nhằm lựa chọn nghề nghiệp một cách phù hợp với bản thân và xã hội.
Như vậy, khi kết hợp định nghĩa “kỹ năng định hướng nghề nghiệp” với định nghĩa “học sinh Trung học học phổ thông”, người nghiên cứu có định nghĩa “kỹ năng định hướng nghề nghiệp của HS THPT” như sau: 7 Kỹ năng định hướng nghề nghiệp của HS THPT là khả năng vận dụng có hiệu quả những tri thức, kinh nghiệm có được vào việc tìm hiểu về bản thân, tìm hiểu về nghề nghiệp nhằm lựa chọn nghề nghiệp một cách phù hợp với bản thân và xã hội của học sinh Trung học phô thông. Như vậy, xét theo chức năng, người nghiên cứu chia cấu trúc của kỹ năng ĐHNN thành 3 chức năng chính đó là tìm hiểu bản thân, tìm hiểu nghề nghiệp và lựa chọn nghề nghiệp. Để thực hiện được 3 chức năng này, học sinh THPT cần có những kỹ năng tương ứng bao gồm kỹ năng tìm hiểu bản thân, kỹ năng tìm hiểu nghề nghiệp, kỹ năng lựa chọn nghề nghiệp. Biểu hiện kỹ năng ĐHNN của HS THPT Kỹ năng ĐHNN của học sinh THPT biểu hiện qua 3 kỹ năng thành phần, đó là: kỹ năng tìm hiểu bản thân, kỹ năng tìm hiểu nghề nghiệp và kỹ năng lựa chọn nghề nghiệp.
Kỹ năng tìm hiểu bản thân của HS THPT Khi muốn tìm hiểu về bản thân, học sinh THPT cần biết được các phương pháp tìm hiểu và biết cần tìm hiểu gì - tức là biết các đặc điểm về bản thân. Như vậy, kỹ năng tìm hiểu bản thân của học sinh THPT là khả năng vận dụng các phương pháp tìm hiểu để nắm bắt các đặc điểm về bản thân. Các phương pháp tìm hiểu bản thân bao gồm: Phương pháp 1: Lắng nghe và suy ngẫm ý kiến nhận xét của người xung quanh - Cách tiến hành: Học sinh THPT lắng nghe phản hồi của người xung quanh về những đặc điểm của bản thân mình (cách nói năng, làm việc hằng ngày của mình, mình có thể làm tốt những gì. Học sinh suy ngẫm lại xem người xung quanh phản ánh như vậy có thực sự hợp lý không.