Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa hạ tầng nông nghiệp đặt ra những thách thức lớn đối với bài toán an sinh xã hội, đặc biệt là tại các dự án thủy lợi quy mô lớn. Dự án Thủy lợi Phước Hòa tại tỉnh Bình Phước là công trình đa mục tiêu trọng điểm với tổng diện tích đất giải tỏa lên tới 1.833,08 ha, tác động trực tiếp đến đời sống của 1.224 hộ gia đình với 3.003 nhân khẩu trong độ tuổi lao động. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: biến động sinh kế và năng lực thích ứng của các hộ nông dân sau khi bị thu hồi đất sản xuất, đất ở trên địa bàn 5 xã gồm Minh Thành, Minh Thắng, Nha Bích, Minh Lập (huyện Chơn Thành) và xã Tân Thành (thị xã Đồng Xoài).

Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá thực trạng 5 nguồn lực sinh kế, so sánh mức sống trước và sau khi triển khai phương án bồi thường với tổng kinh phí 570 tỷ đồng, đồng thời phân tích hiệu quả của 8 chương trình hỗ trợ xã hội do Cơ quan Phát triển Pháp tài trợ. Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu thực địa giai đoạn 2012 - 2018. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách an sinh, hướng tới mục tiêu phục hồi 100% mức thu nhập cho các hộ bị ảnh hưởng nghiêm trọng và giảm thiểu nguy cơ tái nghèo tại các khu tái định cư tập trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tích hợp Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2001) và Mô hình rủi ro bần cùng hóa trong tái định cư của Michael Cernea do Ngân hàng Thế giới công bố. Hệ thống lý thuyết này được bổ trợ bởi Thuyết lựa chọn hợp lý và Thuyết cấu trúc chức năng nhằm phân tích hành vi thích ứng của nông dân trước những cú sốc kinh tế.

Các khái niệm then chốt được vận dụng bao gồm: Sinh kế bền vững (khả năng ứng phó, duy trì và nâng cao tài sản sinh kế mà không làm suy thoái nguồn lực tự nhiên), Tái định cư không tự nguyện, Bồi thường theo chi phí thay thế, và 5 nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội). Khung phân tích xem xét tác động đồng thời của 8 nguy cơ bần cùng hóa (mất đất, mất việc làm, mất nhà ở, giảm thu nhập, bệnh tật, thiếu lương thực, mất quyền tiếp cận tài sản công, xáo trộn xã hội) lên các hộ gia đình có quy mô nhân khẩu bình quân 4,6 người và 2,54 lao động mỗi hộ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Ban Quản lý dự án, báo cáo giám sát của Tư vấn quốc tế Black & Veatch và dữ liệu sơ cấp điều tra hiện trường. Cỡ mẫu khảo sát gồm 145 hộ (chiếm hơn 10% tổng số 1.224 hộ bị ảnh hưởng), trong đó bao gồm toàn bộ 23 hộ mất nhà ở chính phải di dời và 20% các hộ thuộc nhóm bị ảnh hưởng nghiêm trọng hoặc dễ bị tổn thương.

Mẫu được phân bổ theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích tại 5 xã: Nha Bích (49 hộ), Tân Thành (36 hộ), Minh Thắng (32 hộ), Minh Lập (14 hộ) và Minh Thành (6 hộ). Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho các nhóm đối tượng chịu tổn thương sâu sắc về tư liệu sản xuất. Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS để kiểm định tương quan thu nhập và biến động tài sản. Song song đó, phương pháp phỏng vấn sâu các già làng, trưởng ấp và cán bộ ban điều hành xã được thực hiện nhằm thu thập dữ liệu định tính về bối cảnh văn hóa - xã hội trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 2012 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, diện tích đất sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản bị thu hồi lên tới 1.769,40 ha, làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lực tự nhiên của cộng đồng. Tổng diện tích cây trồng bị thiệt hại bao gồm 771,57 ha cao su, 353,88 ha điều và 265,41 ha cây ăn trái. Mức sở hữu đất canh tác giảm mạnh, đặc biệt nhóm hộ đồng bào S'tiêng và Khơme vốn chỉ có diện tích đất bình quân từ 0,92 đến 1,33 ha/hộ trước dự án, thấp hơn nhiều so với mức bình quân 3,5 ha/hộ của người Kinh.

Thứ hai, việc chi trả 536 tỷ đồng bồi thường tài sản và 34 tỷ đồng hỗ trợ bước đầu tạo nguồn lực tài chính ngắn hạn nhưng làm xáo trộn cấu trúc nghề nghiệp. Trong 899 nhân khẩu được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, có 290 lao động tham gia các khóa đào tạo chính quy với tỷ lệ chọn nghề lái xe chiếm ưu thế tuyệt đối (139 người, tương đương 47,9%), tiếp theo là cạo mủ cao su (56 người, chiếm 19,3%) và sửa chữa xe (30 người, chiếm 10,3%).

Thứ ba, công tác tái định cư và chương trình hỗ trợ xã hội OSDP ghi nhận 832 hộ được bố trí đất ở tại khu 10 ha (267 lô) và khu 80 ha tại xã Nha Bích, cùng 242 ha đất định canh định cư tại Tà Thiết. Nhà tài trợ đã cấp 409 suất học bổng cho học sinh nghèo, giải ngân vốn tín dụng nhỏ cho 594 hộ với hạn mức 20 triệu đồng/hộ (lãi suất 0,45%/tháng trong 24 tháng), và bàn giao 2 nhà sinh hoạt cộng đồng cùng 1 trạm cấp nước sinh hoạt tập trung.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm thu nhập thực tế xuất phát từ việc người dân sử dụng một phần lớn tiền bồi thường vào việc xây dựng nhà cửa kiên cố hoặc mua sắm thiết bị tiện nghi gia đình thay vì tái đầu tư vào đất sản xuất thay thế. Tình trạng giá đất tại các vùng lân cận tăng cao khiến các hộ không thể mua lại diện tích đất canh tác tương đương diện tích đã mất. Khu định canh 242 ha tại Tà Thiết cách lòng hồ 60 km có chất lượng đất chưa cao, đòi hỏi chi phí cải tạo lớn.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua bảng phân tích tương quan 5 nguồn vốn sinh kế (Radar Chart) và biểu đồ cột so sánh mức thu nhập bình quân trước - sau thu hồi đất giữa 5 xã. Kết quả chỉ ra sự phân hóa sâu sắc: các hộ người Kinh và Tày, Nùng có khả năng phục hồi nhanh hơn nhờ sở hữu nguồn vốn xã hội và kiến thức kinh doanh linh hoạt, trong khi các hộ đồng bào S'tiêng, Khơme bản địa gặp nhiều khó khăn. So với dự án Thủy điện Lai Châu (nơi di dời 2.004 hộ với 527 tỷ đồng giải ngân và hỗ trợ lương thực 4 năm), dự án Phước Hòa có chương trình can thiệp xã hội đa dạng hơn từ nguồn vốn AFD nhưng gặp thách thức lớn trong việc duy trì hiệu quả cơ sở hạ tầng sau giai đoạn bàn giao.

Đề xuất và khuyến nghị

  • Mở rộng quy mô tín dụng ưu đãi và tư vấn quản trị tài chính hộ: Ngân hàng Chính sách Xã hội phối hợp với Ban Quản lý dự án duy trì gói vay từ 20 đến 50 triệu đồng/hộ với lãi suất dưới 0,5%/tháng trong giai đoạn 2019 - 2023, mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 80% hộ bị ảnh hưởng nghiêm trọng tiếp cận vốn để tái thiết vườn cây cao su và điều.
  • Nâng cấp và chuyển giao hạ tầng kỹ thuật các khu tái định cư: UBND huyện Chơn Thành và Sở Nông nghiệp & PTNT Bình Phước tiến hành cải tạo hệ thống xử lý nước sạch và duy tu 2 nhà sinh hoạt cộng đồng tại xã Nha Bích trong vòng 12 tháng, bảo đảm 100% hộ dân tiếp cận nước sinh hoạt đạt chuẩn với chi phí vận hành hợp lý.
  • Đổi mới chương trình đào tạo nghề gắn với chuỗi giá trị địa phương: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì chuyển dịch cơ cấu đào tạo từ nghề lái xe (139 người) sang kỹ thuật chế biến nông sản, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và dịch vụ công nghiệp, cam kết tỷ lệ giải quyết việc làm sau đào tạo đạt trên 75% cho lao động từ 18 đến 50 tuổi.
  • Triển khai gói khuyến nông chuyên sâu cho vùng định canh Tà Thiết: Trung tâm Khuyến nông tỉnh Bình Phước phối hợp UBND huyện Lộc Ninh tổ chức 15 lớp tập huấn cải tạo đất và chuyển giao giống cây ăn trái, cây công nghiệp chất lượng cao cho 208 hộ đồng bào dân tộc thiểu số, mục tiêu đưa năng suất cây trồng đạt mức bình quân toàn tỉnh trong vòng 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cơ quan hoạch định chính sách và Ban Quản lý các dự án thủy lợi, thủy điện: Nghiên cứu cung cấp khung tham chiếu thực tiễn về quy trình giải phóng mặt bằng trên diện tích 1.833 ha và phương thức giải ngân 570 tỷ đồng vốn bồi thường gắn với an sinh xã hội.
  • Các tổ chức tài chính quốc tế và đối tác phát triển (ADB, AFD, WB): Cung cấp bộ chỉ số đánh giá thực tế về 8 hợp phần hỗ trợ sinh kế OSDP (với 409 học bổng, 594 lượt vay vốn tín dụng) nhằm hoàn thiện khung chính sách tái định cư không tự nguyện.
  • Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Xã hội học, Kinh tế nông nghiệp: Khai thác phương pháp phân tích 5 nguồn lực sinh kế DFID và bộ dữ liệu khảo sát 145 hộ mẫu làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về biến đổi xã hội nông thôn.
  • Chính quyền địa phương cấp huyện và xã vùng dự án: Vận dụng các bài học kinh nghiệm trong việc quản lý 2 khu tái định cư tại xã Nha Bích và chính sách hỗ trợ 208 hộ đồng bào dân tộc thiểu số để phòng ngừa rủi ro tái nghèo bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Quy mô thu hồi đất và số lượng hộ dân chịu ảnh hưởng tại Dự án Thủy lợi Phước Hòa là bao nhiêu?
Dự án đã giải tỏa tổng cộng 1.833,08 ha đất trên địa bàn 5 xã thuộc tỉnh Bình Phước. Tổng số hộ bị ảnh hưởng là 1.224 hộ với 3.003 nhân khẩu trong độ tuổi lao động, trong đó có 23 hộ mất hoàn toàn nhà ở chính phải di dời và 208 hộ thuộc diện đồng bào dân tộc thiểu số.

Tổng nguồn kinh phí bồi thường và hỗ trợ giải phóng mặt bằng của dự án là bao nhiêu?
Tổng kinh phí bồi thường và hỗ trợ của dự án đạt 570 tỷ đồng. Trong đó, chi phí bồi thường tài sản và cây trồng trên đất chiếm 536 tỷ đồng, còn lại 34 tỷ đồng được phân bổ cho các chương trình hỗ trợ ổn định đời sống, di dời và đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp.

Chương trình hỗ trợ xã hội OSDP do AFD tài trợ đã triển khai những can thiệp trọng tâm nào?
Chương trình OSDP đã thực hiện 8 hợp phần an sinh xã hội, nổi bật với việc trao 409 suất học bổng học sinh, đào tạo nghề cho 290 lao động, hỗ trợ vốn tín dụng nhỏ cho 594 hộ (vay 20 triệu đồng/hộ), hỗ trợ ngư cụ cho 22 hộ đánh bắt cá và xây dựng 2 nhà sinh hoạt cộng đồng.

Vì sao nhóm hộ đồng bào dân tộc thiểu số gặp nhiều trở ngại trong phục hồi kinh tế?
Các hộ S'tiêng và Khơme sở hữu quỹ đất ban đầu hạn chế (0,92 - 1,33 ha/hộ), trình độ kỹ thuật thâm canh còn lạc hậu và gặp rào cản thích ứng tại khu định canh Tà Thiết (242 ha) do đất cần chi phí cải tạo lớn và cách xa nơi ở cũ khoảng 60 km.

Phương pháp nghiên cứu nào được tác giả sử dụng để bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu?
Tác giả đã kết hợp phân tích định lượng trên mẫu khảo sát 145 hộ (xử lý bằng phần mềm SPSS) với phương pháp phỏng vấn sâu các già làng, lãnh đạo địa phương, dựa trên Khung sinh kế bền vững DFID và mô hình rủi ro bần cùng hóa của Michael Cernea.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện tác động của việc thu hồi 1.833,08 ha đất đến sinh kế của 1.224 hộ dân tại vùng dự án Thủy lợi Phước Hòa.
  • Làm rõ cấu trúc biến động của 5 nguồn vốn sinh kế và chỉ ra nguy cơ tái nghèo do chuyển đổi nghề nghiệp chưa đồng bộ (với 47,9% lao động học nghề lái xe).
  • Đánh giá hiệu quả thực chất của gói bồi thường 570 tỷ đồng cùng 8 chương trình hỗ trợ an sinh xã hội OSDP do Cơ quan Phát triển Pháp tài trợ.
  • Đóng góp hệ giải pháp khả thi gồm 4 nhóm chính sách về tín dụng ưu đãi, nâng cấp hạ tầng xã Nha Bích, đào tạo nghề và chuyển giao kỹ thuật tại khu định canh Tà Thiết.
  • Đề xuất lộ trình triển khai giám sát định kỳ giai đoạn 2019 - 2023 nhằm đảm bảo mục tiêu 100% hộ dân tái định cư ổn định sinh kế bền vững.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống số liệu thực chứng và khung phân tích xã hội học chi tiết trong toàn văn luận văn thạc sĩ để ứng dụng vào công tác thực tiễn.