Luận Văn Thạc Sĩ Về Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Dân Tộc H'Mông Tại Huyện Võ Nhai, Tỉnh Thái Nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, góp phần phát triển cộng đồng.

• Tác giả: Nguyễn Việt Bảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Minh Thọ
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
• Đề tài: Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Dân Tộc H’Mông Tại Võ Nhai, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học hoặc thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm Sinh kế
• 1.1.2. Sinh kế bền vững
• 1.1.3. Lý thuyết khung sinh kế bền vững
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.4. Những thuận lợi, khó khăn về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội cho sinh kế hộ dân tộc H’Mông tại Huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Chọn mẫu nghiên cứu
• 2.6.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6.3. Các chỉ tiêu nghiên cứu và phương pháp xác định
• 2.7. DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐẠT ĐƯỢC
• 2.7.1. Thực trạng mức sống của đồng bào dân tộc H’Mông
• 2.7.2. Thu nhập bình quân đầu người của hộ dân tộc H’Mông
• 2.7.3. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của dân tộc H’Mông
• 2.7.4. Thực trạng các chính sách hỗ trợ sinh kế cho hộ dân tộc H’Mông tại huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.7.5. Cơ cấu các thành phần dân tộc sinh sống tại huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.7.6. Tình trạng dân cư của dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.7.7. Tình trạng kinh phí hỗ trợ các hộ dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.7.8. Thực trạng các nguồn lực sinh kế cho hộ dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• 2.7.8.1. Đặc điểm của các hộ dân tộc H’Mông điều tra
• 2.7.8.2. Nguồn vốn con người của các hộ dân tộc H’Mông điều tra huyện Võ Nhai
• 2.7.8.3. Nguồn vốn tự nhiên của hộ dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai
• 2.7.8.4. Nguồn vốn vật chất của hộ dân tộc H’Mông trên địa bàn huyện Võ Nhai
• 2.7.8.5. Nguồn vốn tài chính của hộ dân tộc H’Mông trên địa bàn huyện Võ Nhai
• 2.7.8.6. Nguồn vốn xã hội của hộ dân tộc H’Mông trên địa bàn huyện Võ Nhai
• 2.7.9. Một số dự báo về tình hình vùng đồng bào dân tộc H’Mông trong những năm tới
• 2.7.10. Các giải pháp sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2020 - 2025
• 2.7.10.1. Nhóm Giải pháp huy động và lồng ghép nguồn lực để hỗ trợ hộ dân tộc H’Mông
• 2.7.10.2. Nhóm giải pháp về phát triển nguồn nhân lực
• 2.7.10.3. Nhóm giải pháp về chính sách
• 2.7.10.4. Khắc phục và phát huy những phong tục tập quán
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Dân Tộc H Mông

Sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông tại Võ Nhai, Thái Nguyên là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội. Đặc điểm địa lý và văn hóa của dân tộc H'Mông tạo ra những thách thức và cơ hội riêng cho việc phát triển sinh kế. Việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp sinh kế bền vững không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn bảo tồn văn hóa và tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc Điểm Dân Tộc H Mông Tại Võ Nhai

Dân tộc H'Mông có những đặc điểm văn hóa và xã hội riêng biệt. Họ chủ yếu sinh sống ở vùng núi cao, nơi có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Điều này ảnh hưởng đến phương thức sản xuất và sinh kế của họ.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Sinh Kế Bền Vững

Sinh kế bền vững không chỉ giúp cải thiện thu nhập mà còn bảo vệ môi trường và văn hóa. Việc phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông là cần thiết để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Dân Tộc H Mông

Hộ dân tộc H'Mông tại Võ Nhai đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển sinh kế bền vững. Những khó khăn này bao gồm điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, thiếu hụt nguồn lực và chính sách hỗ trợ chưa hiệu quả.

2.1. Điều Kiện Tự Nhiên Khó Khăn

Địa hình núi cao và khí hậu khắc nghiệt ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Nguồn nước và đất đai không ổn định làm giảm năng suất cây trồng.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Kinh Tế

Nhiều hộ dân tộc H'Mông thiếu vốn đầu tư cho sản xuất. Điều này dẫn đến việc không thể áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại.

2.3. Chính Sách Hỗ Trợ Chưa Đủ Mạnh

Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người dân. Cần có những giải pháp cụ thể hơn để hỗ trợ sinh kế bền vững.

III. Phương Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Hộ Dân Tộc H Mông

Để phát triển sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Những phương pháp này bao gồm phát triển nông nghiệp bền vững, du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa.

3.1. Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại và bền vững giúp tăng năng suất và bảo vệ môi trường. Cần có sự hỗ trợ từ các tổ chức và chính phủ.

3.2. Khai Thác Du Lịch Cộng Đồng

Du lịch cộng đồng có thể tạo ra nguồn thu nhập bổ sung cho người dân. Cần phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn.

3.3. Bảo Tồn Văn Hóa Dân Tộc

Bảo tồn văn hóa và phong tục tập quán của dân tộc H'Mông là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp duy trì bản sắc mà còn thu hút du khách.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Những kết quả này có thể giúp cải thiện đời sống và phát triển kinh tế cho cộng đồng.

4.1. Kết Quả Từ Các Dự Án Thí Điểm

Nhiều dự án thí điểm đã được triển khai và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc nâng cao thu nhập cho hộ dân tộc H'Mông.

4.2. Tác Động Đến Đời Sống Cộng Đồng

Các phương pháp phát triển sinh kế bền vững đã giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai

Sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H'Mông tại Võ Nhai cần được chú trọng hơn nữa. Cần có những chính sách và giải pháp cụ thể để đảm bảo sự phát triển lâu dài và bền vững.

5.1. Định Hướng Chính Sách

Cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho hộ dân tộc H'Mông nhằm phát triển sinh kế bền vững.

5.2. Tương Lai Của Sinh Kế Bền Vững

Sinh kế bền vững không chỉ là mục tiêu mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có sự chung tay của các cấp chính quyền và cộng đồng.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Thái Nguyên, với dân số gần 1,2 triệu người, là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc H’Mông chiếm số lượng đáng kể với 895 hộ và 4.572 nhân khẩu tại huyện Võ Nhai. Khu vực này đặc trưng bởi địa hình núi cao, điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cao, với trên 54% hộ nghèo tại 26 xóm đặc biệt khó khăn và nhiều xóm có tỷ lệ nghèo lên đến 100%. Sinh kế bền vững cho hộ dân tộc H’Mông tại huyện Võ Nhai trở thành vấn đề cấp thiết nhằm nâng cao đời sống, giảm nghèo và phát triển kinh tế bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào: (1) Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về sinh kế cho đồng bào dân tộc; (2) Đánh giá thực trạng sinh kế của đồng bào dân tộc H’Mông giai đoạn 2017-2019; (3) Đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững giai đoạn 2020-2025, định hướng đến 2030. Nghiên cứu sử dụng số liệu thứ cấp từ các báo cáo chính sách và số liệu sơ cấp thu thập từ 150 hộ dân tộc H’Mông tại 3 xã huyện Võ Nhai.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao hiểu biết khoa học về sinh kế bền vững cho dân tộc thiểu số mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn cho các cấp chính quyền trong việc xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế, giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc H’Mông.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung sinh kế bền vững của DFID, trong đó sinh kế được cấu thành bởi năm nguồn lực chính: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn vật chất và vốn tài chính. 

- **Vốn con người**: bao gồm kiến thức, kỹ năng, sức khỏe và khả năng lao động của các thành viên trong hộ.
- **Vốn tự nhiên**: tài nguyên thiên nhiên như đất đai, nước, rừng và khoáng sản.
- **Vốn xã hội**: các mối quan hệ xã hội, mạng lưới hỗ trợ và sự tham gia vào các tổ chức cộng đồng.
- **Vốn vật chất**: cơ sở hạ tầng, nhà cửa, thiết bị sản xuất và các tài sản vật chất khác.
- **Vốn tài chính**: nguồn tiền mặt, tiết kiệm, tín dụng và các nguồn tài chính khác.

Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng lý thuyết về sinh kế bền vững, nhấn mạnh khả năng ứng phó và phục hồi trước các biến động môi trường và xã hội, đồng thời không làm tổn hại đến nguồn lực tự nhiên.

### Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp số liệu thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo chính sách, tài liệu liên quan đến các chương trình hỗ trợ sinh kế cho dân tộc H’Mông giai đoạn 2017-2019. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát điều tra bằng bảng hỏi với 150 hộ dân tộc H’Mông tại 3 xã trọng điểm của huyện Võ Nhai.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các hộ dân tộc H’Mông trong khu vực nghiên cứu. Phân tích dữ liệu sử dụng các phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ và phân tích định tính nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2017-2019 cho thu thập số liệu và đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2020-2025, định hướng đến năm 2030.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Hoạt động kinh tế chủ yếu**: Hộ dân tộc H’Mông chủ yếu sản xuất nông nghiệp, tập trung vào trồng trọt, bên cạnh đó có hoạt động làm thuê nông nghiệp và phi nông nghiệp. Thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng X triệu đồng/năm, tuy nhiên vẫn thấp hơn mức trung bình của tỉnh.

- **Nguồn lực con người**: Số lượng lao động trong độ tuổi cao, tỷ lệ người khỏe mạnh đạt trên 80%, nhưng trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp còn thấp, hạn chế khả năng tiếp cận các cơ hội sinh kế mới.

- **Nguồn lực tự nhiên**: Đất đai chủ yếu được thừa kế hoặc khai phá, nguồn nước tưới tiêu tương đối đầy đủ và chất lượng tốt, tuy nhiên diện tích đất canh tác còn hạn chế và phân bố không đồng đều.

- **Nguồn lực tài chính**: Phần lớn hộ không còn vay mượn tín dụng, có khả năng tự xoay sở vốn; những hộ còn vay chủ yếu để đầu tư sản xuất hoặc chi phí học hành cho con cái.

- **Nguồn lực vật chất và xã hội**: Diện tích thổ cư trung bình đến khá rộng, nhà ở chủ yếu là nhà bán kiên cố; tuy nhiên, đa số hộ không tham gia các tổ chức đoàn thể tại địa phương, hạn chế mạng lưới hỗ trợ xã hội.

### Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sinh kế của hộ dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai còn nhiều hạn chế do điều kiện tự nhiên khó khăn, trình độ nguồn lực con người thấp và hạn chế trong tiếp cận nguồn lực tài chính và xã hội. So với các nghiên cứu tại các địa phương khác như Mù Cang Chải, Phù Yên và Vị Xuyên, các hộ dân tộc H’Mông tại Võ Nhai có mức độ tham gia tổ chức xã hội thấp hơn, ảnh hưởng đến khả năng huy động nguồn lực và phát triển sinh kế bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ ngũ giác nguồn lực sinh kế, thể hiện sự mất cân đối giữa các loại vốn, đặc biệt là vốn xã hội và tài chính. Bảng so sánh tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giữa các dân tộc cũng minh họa rõ sự khó khăn của dân tộc H’Mông.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh vai trò quan trọng của việc nâng cao trình độ nguồn lực con người, cải thiện cơ sở hạ tầng và tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào các tổ chức xã hội để phát triển sinh kế bền vững.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường đào tạo và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp** cho người dân tộc H’Mông nhằm nâng cao chất lượng nguồn lực con người, cải thiện khả năng tiếp cận việc làm và sinh kế bền vững. Thực hiện trong giai đoạn 2020-2025, do các cơ sở đào tạo nghề và chính quyền địa phương chủ trì.

- **Phát triển cơ sở hạ tầng thiết yếu** như giao thông, thủy lợi, điện lưới và nhà ở kiên cố để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và sinh hoạt. Ưu tiên đầu tư trong 3 năm tới, phối hợp giữa chính quyền huyện và các tổ chức tài trợ.

- **Huy động và lồng ghép các nguồn lực tài chính** từ ngân sách nhà nước, các chương trình tín dụng ưu đãi và các tổ chức tài chính vi mô để hỗ trợ vốn sản xuất cho các hộ dân tộc H’Mông. Thực hiện liên tục trong giai đoạn 2020-2025, do các ngân hàng và tổ chức tín dụng phối hợp với chính quyền địa phương.

- **Khuyến khích và hỗ trợ sự tham gia của người dân vào các tổ chức xã hội, hợp tác xã** nhằm tăng cường vốn xã hội, mở rộng mạng lưới hỗ trợ và nâng cao hiệu quả sinh kế. Triển khai đồng bộ trong 5 năm tới, do các tổ chức đoàn thể và chính quyền địa phương thực hiện.

- **Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, phong tục tập quán truyền thống** của dân tộc H’Mông, đồng thời khuyến khích đổi mới phương thức sản xuất phù hợp với kinh tế thị trường. Thực hiện qua các chương trình tuyên truyền và đào tạo, do các ban ngành văn hóa và dân tộc phối hợp triển khai.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Cán bộ quản lý nhà nước về công tác dân tộc và phát triển nông thôn**: Sử dụng luận văn làm cơ sở tham mưu, xây dựng chính sách hỗ trợ sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

- **Nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành kinh tế nông nghiệp, phát triển cộng đồng**: Tham khảo để hiểu rõ hơn về sinh kế bền vững và các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của dân tộc thiểu số.

- **Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức tài chính vi mô**: Áp dụng các giải pháp hỗ trợ tài chính và phát triển nguồn lực con người cho các hộ dân tộc thiểu số.

- **Cộng đồng dân tộc H’Mông và các tổ chức cộng đồng địa phương**: Nắm bắt các kiến thức về sinh kế bền vững, nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Sinh kế bền vững là gì?**  
Sinh kế bền vững là các hoạt động kiếm sống có khả năng duy trì lâu dài, ứng phó được với biến động môi trường và xã hội, đồng thời không làm tổn hại đến nguồn lực tự nhiên.

2. **Nguồn lực nào quan trọng nhất trong sinh kế của hộ dân tộc H’Mông?**  
Nguồn lực con người và vốn tự nhiên được xem là quan trọng nhất, vì chúng quyết định khả năng lao động và điều kiện sản xuất nông nghiệp chủ yếu của hộ.

3. **Tại sao hộ dân tộc H’Mông khó tiếp cận tín dụng?**  
Do thiếu tài sản thế chấp, rủi ro sản xuất cao và hạn chế về kiến thức tài chính, nhiều hộ không đủ điều kiện vay vốn ngân hàng chính thức.

4. **Các chính sách hỗ trợ sinh kế hiện nay có hiệu quả không?**  
Chính sách đã góp phần giảm nghèo nhưng còn tồn tại hạn chế như phân bổ nguồn lực chưa đồng bộ, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan và chưa phù hợp với đặc điểm vùng miền.

5. **Làm thế nào để nâng cao vốn xã hội cho hộ dân tộc H’Mông?**  
Khuyến khích tham gia các tổ chức cộng đồng, hợp tác xã, tăng cường liên kết xã hội và xây dựng môi trường chính sách mở, tin cậy.

## Kết luận

- Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc H’Mông huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.  
- Đánh giá thực trạng sinh kế cho thấy nhiều hạn chế về nguồn lực con người, tài chính và xã hội.  
- Đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm phát triển sinh kế bền vững giai đoạn 2020-2025, định hướng đến 2030.  
- Nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, nghiên cứu và cộng đồng dân tộc thiểu số.  
- Khuyến nghị tiếp tục theo dõi, đánh giá và điều chỉnh chính sách để nâng cao hiệu quả phát triển sinh kế bền vững.

Các cấp chính quyền và tổ chức liên quan cần triển khai đồng bộ các giải pháp đề xuất, tăng cường giám sát và hỗ trợ kỹ thuật để đảm bảo mục tiêu phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc H’Mông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm Sinh kế Sinh kế còn có các cách gọi đồng nghĩa là “Kế mưu sinh”, “Hoạt động mưu sinh”, “Phương thức mưu sinh”, là thành tố quan trọng trong đời sống tộc người, có quan hệ mật thiết và có ảnh hưởng lớn đến các thành tố khác như chính trị, văn hóa, xã hội… Theo nghĩa Hán - Việt, “Mưu” là cách thức, phương cách, còn “Sinh” là sinh sống để tồn tại. Hiểu theo nghĩa triết tự và chung nhất, “hoạt động mưu sinh” là những cách thức, những phương cách kiếm sống nhằm thỏa mãn các nhu cầu vật chất: ăn, mặc, ở và sinh hoạt của con người, của cộng đồng và của các tộc người.

Robert Champers được coi là một trong những người đầu tiên sử dụng khái niệm “Sinh kế”. Theo ông, sinh kế gồm năng lực, tài sản, cách tiếp cận (sự dự trữ, tài nguyên, quyền sở hữu, quyền sử dụng) và các hoạt động cần thiết cho cuộc sống”. Đồng dạng quan điểm với Robert Champers, các tác giả Emily A. Lavenda, sinh kế là các của cải vật chất (lương thực, quần áo, nhà ở…) mà con người tạo ra để duy trì cuộc sống (Nguyễn Văn Sửu (2010).

Tổ chức CRD (Trung tâm phát triển nông thôn miền Trung Việt Nam) khi triển khai các chương trình hoạt động phát triển cộng đồng đưa ra quan điểm: sinh kế là “tập hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu, ước nguyện của họ” Trong khi đó, Bộ Phát triển quốc tế Anh (DFID) quan niệm “sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống” (Nguyễn Đăng Hiệp Phố (2016). LUAN VAN CHAT Số hóa LUONG download bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ:thông add tin –[e-mail] ĐHTN http://lrc.vn 5 Ở Việt Nam, khái niệm “Sinh kế” không có trong Từ điển bách khoa Việt Nam. Trong Đại từ điển Tiếng Việt chỉ có một câu ngắn gọn về khái niệm này: “Sinh kế là việc làm để kiếm ăn, để mưu sống”. Khái niệm “Sinh kế” thường được sử dụng để nghiên cứu phương cách kiếm sống của các tộc người đang ở trình độ phát triển kinh tế - xã hội tiền công nghiệp, gồm các bộ phận: trồng trọt, chăn nuôi, nghề thủ công, trao đổi và khai thác các nguồn lợi tự nhiên.

“Hoạt động kinh tế” gồm nhiều yếu tố hay cấp độ. Trước hết, sinh kế gồm hai yếu tố chính là hoạt động sản xuất và hoạt động chiếm đoạt. Hoạt động sản xuất gồm 4 thành tố cơ bản: trồng trọt, chăn nuôi, nghề thủ công và trao đổi hàng hóa; hoạt động chiếm đoạt gồm săn bắn, đánh bắt và hái lượm. Trong trồng trọt lại chia thành trồng trọt ruộng nước, trồng trọt nương rẫy và làm vườn; chăn nuôi lại chia thành chăn nuôi gia súc và gia cầm.

Nghề thủ công cũng có thể chia thành các nghề như đan lát, dệt vải, gốm, rèn; trao đổi có thể gồm trao đổi nhằm mục đích tự cấp tự túc và trao đổi nhằm mục đích hàng hóa. Cách phân loại trên được trình bày “theo mẫu” khi viết về hoạt động kinh tế trong các giản chí dân tộc học hay trong các chuyên khảo. Sinh kế bền vững Sinh kế bền vững là khái niệm dùng để chỉ các hoạt động mưu sinh tương đối bền vững với thời gian, ứng phó được với những thay đổi của môi trường sống. Từ quan điểm chung này, các học giả lại phát triển thêm các ý tưởng khác nhau.

Koos Neefjes cho rằng, sinh kế phụ thuộc vào các khả năng và nguồn lực vật chất và xã hội; sinh kế của một gia đình, hay cá nhân chỉ được coi là bền vững khi có thể đương đầu và phục hồi trước những căng thẳng, biến động; các khả năng và của cải có thể tồn tại được và được nâng cao trong tương lai và không làm tổn hại đến các nguồn lực của môi trường. Hanstad cũng đưa ra quan điểm tương tự, rằng, một sinh kế được coi là bền vững khi có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, có thể nâng cao các khả năng và tài sản ở thời điểm hiện tại và trong tương lai, đồng thời không làm ảnh hưởng đến nền tảng của các nguồn lực tự nhiên (Trịnh Thị Hạnh (2017). LUAN VAN CHAT Số hóa LUONG download bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ:thông add tin –[e-mail] ĐHTN http://lrc.vn 6 Lý thuyết khung sinh kế bền vững DFID hay tiếp cận sinh kế theo khung sinh kế bền vững được trình bày trong các nghiên cứu của các tác giả Chambers và Conway, Scoones…, đến nay được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh kế với đói nghèo. Theo khung phân tích này, sinh kế bao gồm các yếu tố hợp thành là: - Các ưu tiên trong việc mưu sinh mà con người có thể nhận biết được; - Các chiến lược để mưu sinh mà mỗi người, gia đình hay cộng đồng cư dân lựa chọn để theo đuổi các ưu tiên ở trên - Các thể chế, chính sách và tổ chức quyết định đến sự tiếp cận của cá nhân, tập thể đối với các loại tài sản hay cơ hội và các kết quả mà họ thu được; - Các tiếp cận của cá nhân, cộng đồng cư dân đối với năm loại vốn và khả năng sử dụng hiệu quả các loại vốn mà họ đang có Bối cảnh sống của con người, bao gồm các xu hướng kinh tế, công nghệ, dân số, các cú sốc và mùa vụ.

Khung sinh kế bền vững Khung phân tích sinh kế bền vững chia vốn mà con người sử dụng để sinh kế thành năm loại tài sản vốn, hay hình thức vốn, gồm: - Vốn tự nhiên là tất cả những nguyên vật liệu tự nhiên để tạo dựng sinh kế. Vốn tự nhiên rất đa dạng, bao gồm đất đai, nước, rừng, đa dạng sinh học, và những nguồn tài nguyên không thể tái tạo được như các loại khoáng sản (than đá, sắt, đồng…). - Vốn vật chất gồm các công trình hạ tầng như nhà cửa, tiện nghi sinh hoạt, dụng cụ sản xuất để hỗ trợ cho các hoạt động sinh kế (còn gọi là vốn do con người làm nên), phản ánh hiện trạng kinh tế và phương thức phát triển sinh kế của hộ gia đình; đồng thời là yếu tố đầu tiên khi đánh giá tiềm năng, khả năng sinh kế của mỗi cộng đồng hay hộ gia đình. LUAN VAN CHAT Số hóa LUONG download bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ:thông add tin –[e-mail] ĐHTN http://lrc.vn 7 - Vốn tài chính là các nguồn lực tài chính (tiền và các loại tài sản có thể quy thành tiền), như thu nhập thường xuyên, tiền tiết kiệm, hay các nguồn thu khác được sử dụng cho các hoạt động và mục tiêu sinh kế; - Vốn xã hội là nguồn lực xã hội được sử dụng để phục vụ cho các mục tiêu sinh kế của mình, gồm quan hệ, mạng lưới, thành viên nhóm, niềm tin, sự phụ thuộc lẫn nhau và trao đổi cung cấp các mạng an ninh phi chính thống quan trọng; - Vốn con người gồm kinh nghiệm, kỹ năng, sức khỏe, tri thức của người lao động, hay số lượng, chất lượng của nguồn lao động là những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế.

Đối với hộ gia đình, vốn con người là số lượng và chất lượng lao động của hộ, tùy thuộc vào quy mô của hộ, trình độ giáo dục và kỹ năng nghề nghiệp, khả năng quản lý, tình trạng sức khỏe, các hiểu biết của các thành viên trong hộ gia đình, nhất là chủ hộ về các chính quyền, luật pháp, các chính sách, các thủ tục liên quan đến các hoạt động sinh kế mà hộ gia đình đang thực hiện hoặc dự định thực hiện. Gần đây, nhiều nhà Dân tộc học Việt Nam phân các nguồn vốn thành hai loại nguồn là nguồn vốn xã hội (nguồn lực con người tức người lao động và xã hội hay cộng đồng mà con người đang sinh sống và vốn tài chính cũng nằm trong xã hội) và nguồn lực tự nhiên (vốn tự nhiên, vốn vật chất). Đặc điểm của sinh kế bền vững cho hộ dân tộc - Sinh kế bền vững cho hộ dân tộc có những đặc điểm sau Thứ nhất, hộ dân tộc thường có vị thế yếu trong xã hội và trong kinh tế thị trường hiện nay do các yếu tố có tính đặc trưng của DTTS cũng như do mối quan hệ tương quan về kinh tế, chính trị, trình độ học vấn với dân tộc đa số. Vì thế, khi bàn tới sinh kế của gia đình DTTS người ta thường chú ý đến khía cạnh hỗ trợ để họ vươn lên bình đẳng với dân tộc đa số.

LUAN VAN CHAT Số hóa LUONG download bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ:thông add tin –[e-mail] ĐHTN http://lrc.vn 8 Thứ hai, hộ dân tộc thường duy trì truyền thống và kỹ thuật canh tác nông nghiệp lạc hậu, mang tính tự cung, tự cấp, khó hòa nhập vào kinh tế thị trường hiện đại, nên khi bàn về sinh kế của hộ gia đình DTTS người ta thường tiếp cận theo hướng hỗ trợ họ cải tiến phương thức tổ chức sản xuất có lợi cho họ và hòa nhập với kinh tế thị trường. Thứ ba, đa phần hộ dân tộc ở Việt Nam nói chung, ở huyện Võ Nhai nói riêng, chủ yếu sống bằng nghề nông, lĩnh vực thường có thu nhập thấp, nhiều rủi ro trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Chính vì thế, phát triển sinh kế của hộ gia đình DTTS, ngoài việc hỗ trợ họ chuyển nghề, đa phần liên quan đến phát triển nông nghiệp bền vững, một lĩnh vực rất khó khăn hiện nay ở nước ta. Ngoài ra, khi phân tích sinh kế của hộ gia đình DTTS, cần chú ý đến sự thay đổi nhu cầu của người dân do các biến động xã hội tạo ra cũng như những ảnh hưởng của môi trường vĩ mô, điều kiện tự nhiên đến hoạt động sinh kế của họ.

Để tồn tại, con người luôn phải thực hiện các hoạt động đảm bảo các nhu cầu của cuộc sống như ăn, mặc, ở, các nhu cầu văn hóa tinh thần, phát triển bản thân,. xã hội ngày càng phát triển thì càng tạo điều kiện đáp ứng tốt hơn, cao hơn nhu cầu của con người. Do đó, mục tiêu của sinh kế, không hiểu theo nghĩa hẹp là đáp ứng nhu cầu ăn, mặc, ở tối thiểu để tồn tại, mà phải là đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần ở mức trung bình và trên trung bình của xã hội.