ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh tim mạch là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu theo thống kê của tổ chức y tế thế giới, số người chết hàng năm do bệnh tim mạch cao hơn bất kỳ nguyên nhân nào khác. Trong năm 2016, số người chết vì bệnh tim mạch chiếm khoảng 31% trên toàn cầu, tương đương 17,9 triệu người [72]. Tại Việt Nam, bệnh lý này gây ra 31% tổng số ca tử vong tương đương với hơn 170.000 tử vong trong năm 2016 [72].Trong các bệnh tim mạch, thiếu máu cục bộ cơ tim (TMCBCT) là bệnh lý phổ biến với tỷ lệ tử vong cao. Thiếu máu cục bộ cơ tim xảy ra khi lượng máu đến nuôi mô cơ tim bị giảm hoặc dừng đột ngột.
Nguyên nhân chủ yếu là do sự tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn động mạch vành. Trong giai đoạn thiếu máu, sự thiếu ôxi và chất dinh dưỡng có thể làm tế bào, mô cơ tim bị tổn thương và chết. Điều này dẫn đến rối loạn chức năng tim và người bệnh có thể chết nếu không được cứu chữa kịp thời. Hiện nay, điều trị thiếu máu cục bộ cơ tim là hướng vào việc cải thiện lưu lượng máu đến cơ tim bằng cách sử dụng các thuốc tan huyết khối, các biện pháp nong mạch hoặc phẫu thuật bắc cầu động mạch vành.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn lối sống lành mạnh cũng là yếu tố quan trọng trong điều trị và ngăn ngừa thiếu máu cục bộ cơ tim [66]. Tái thông dòng máu giúp tái cung cấp ôxi và dưỡng chất cho mô cơ tim là rất quan trọng để cứu sống người bệnh. Tuy nhiên quá trình này cũng có thể làm trầm trọng hơn những tổn thương gây ra trong giai đoạn nhồi máu trước đó, thậm chí gây chết tế bào. Các tổn thương này được gọi là tổn thương thiếu máu - tái tưới máu (TM- TTM) hay tổn thương thiếu ôxi-tái cung cấp ôxi (Hypoxia/reoxygenation, HR) [22].
Các hoạt chất có trong tự nhiên là đối tượng mà các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm về hoạt tính và khả năng bảo vệ hệ tim mạch cũng như tế bào cơ tim. Giai đoạn đầu chính là giai đoạn sàng lọc, đánh giá và chứng minh những hoạt chất có tiềm năng trong cơ chế bệnh lý thiếu máu cục bộ cơ tim thường được sử dụng mô hình Hypoxia/reoxygenation in vitro trên các dòng tế bào, trong đó có tế bào H9C2. Hiện nay ngoài mô hình Hypoxia/reoxygenation sử dụng hoá chất CoCl2 (Cobalt chloride) thì tại Việt Nam kế thừa mô hình nghiên cứu trên thế giới nhóm nghiên cứu của PGS. Vũ Thị Thu và cộng sự đã xây dựng thành công Hypoxia/reoxygenation, sử dụng mô hình thiếu máu- tái tưới máu in vitro hay còn được gọi là mô hình thiếu ôxi-tái cung cấp ôxi (Hypoxia/Reoxygenation, HR) được tạo ra bằng cách thay đổi nồng độ 1 ôxi trong môi trường nuôi nhờ buồng thiếu ôxi (Whitley H35 hypoxystation) [16].
Từ đó nhiều cao chiết và chất dược liệu tại Việt Nam đã được chứng minh có hiệu quả bảo vệ tế bào H9C2 trong tổn thương Hypoxia/reoxygenation. Do vậy hướng nghiên cứu nhằm giảm thiểu tối đa các tổn thương gây bởi HR đã và đang được quan tâm, phát triển. Thực tế, trong vài thập niên gần đây, việc nghiên cứu tìm kiếm thuốc mới cũng như tối ưu điều kiện sử dụng thuốc nhằm hạn chế tổn thương thiếu máu- tái tưới máu cơ tim đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Tuy nhiên hướng nghiên cứu này vẫn cần được mở rộng để tìm kiếm các hoạt chất có khả năng ứng dụng cao trong lâm sàng.
Việt Nam có nguồn dược liệu phong phú với nhiều bài thuốc cổ truyền được sử dụng rộng rãi. Trong đó Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem, SVD) thuộc họ Nhân Sâm (Araliaceace), còn có tên gọi khác là Tam thất hoang, Tam thất lá xẻ, hoàng liên thất, tam thất thùy xẻ lông chim hai lần, vũ diệp tam thất, sâm hai lần chẻ và trúc tiết nhân sâm… Cây thường được phân bố nhiều ở miền Bắc Việt Nam, thường tìm thấy ở các khu rừng ẩm có độ cao từ 1900-2400m. Sâm vũ diệp là loại thảo dược quý được dùng phổ biến trong việc tăng sức đề kháng, bổ huyết nhất là cho người cao tuổi và phụ nữ sau khi sinh [2]. Nghiên cứu của PGS.
Nguyễn Hữu Tùng cùng cộng sự (2011) và Liang Chun (2010) về thành phần hóa học cho thấy SVD có chứa tỷ lệ cao saponin (nhóm chất đã được chứng minh bước đầu có tác dụng chống huyết khối) [31]. Vũ Thị Thu và cộng sự đã có nghiên cứu sàng lọc tác dụng bảo vệ của cao chiết Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem) trong mô hình Hypoxia/reoxygenation [60], cho đến nay chưa có nghiên cứu đánh giá các tác dụng này trên các hợp chất saponin chính của Sâm vũ diệp, do đó để chứng minh tác dụng chống thiếu máu cục bộ cơ tim của hợp chất chính saponin từ Sâm vũ diệp chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu chiết xuất, phân lập và đánh giá tác dụng của saponin từ Sâm Vũ Diệp tới chức năng ty thể tế bào cơ tim chuột H9C2” với mục tiêu sau: - Chiết xuất và phân lập được thành phần saponin từ Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem); - Đánh giá được tác dụng của thành phần saponin từ Sâm vũ diệp tới chức năng ty thể trên tế bào cơ tim chuột H9C2 trong điều kiện bệnh lý. Thiếu máu cục bộ cơ tim 1. Bệnh tim mạch và mức độ nguy hiểm của bệnh tim mạch Bệnh tim mạch (cardiovascular disease, CVD) là bệnh lý xảy ra do các rối loạn của tim và mạch máu.
Bệnh tim mạch bao gồm bệnh mạch vành (nhồi máu cơ tim), tai biến mạch máu não (đột quỵ), tăng huyết áp tăng (cao huyết áp), bệnh động mạch ngoại biên, bệnh thấp tim, bệnh tim bẩm sinh và suy tim [69]. Bệnh tim mạch được xếp vào hàng những bệnh nguy hiểm và gây tử vong cao trên thế giới cũng như ở nước ta. Mỗi năm số người chết do bệnh tim mạch nhiều hơn các nguyên nhân gây bệnh khác. Trong số các bệnh về tim mạch thì chủ yếu 85% là do đột quỵ và nhồi máu cơ tim [32].
Do đó việc nghiên cứu nhằm tìm ra các liệu pháp hoặc các thuốc mới điều trị các bệnh tim mạch nói chung, bệnh thiếu máu cục bộ cơ tim nói riêng đang là mối quan tâm của các nhà khoa học. Bệnh thiếu máu cục bộ cơ tim Thiếu máu cục bộ (TMCB) có thể xảy ra ở cấu trúc mô-tế bào tại bất kỳ cơ quan nào trong cơ thể, nó có các triệu trứng khác nhau phụ thuộc vào vị trí tại cơ quan đó. Ở tim nó được gọi là bệnh thiếu máu cơ tim hay thiếu máu cục bộ cơ tim (TMCBCT) [56]. Thiếu máu cục bộ (TMCB) làm giảm lưu lượng máu đến mô cơ tim dẫn đến, làm giảm lượng oxi cung cấp cho cơ tim khiến cơ tim bị giảm hoạt động chức năng.
Điều này có thể dẫn đến đau tim, nhịp tim không đều và suy tim. TMCB có thể làm tổn hại đến cơ tim, trầm trọng hơn có thể gây suy tim và gây tử vong cho người bệnh [3]. Phần lớn các trường hợp thiếu máu cục bộ là do hình thành cục máu đông hiện diện trong lòng mạch máu nuôi tim làm tắc mạch máu gây ra. Điều này gây ra sự ngừng trệ đột ngột và nghiêm trọng đối với lưu lượng máu.
Hay một phần cục máu đông có thể bị vỡ, theo dòng máu tới các cơ quan khác của cơ thể làm giảm hoặc tắc nghẽn sự lưu thông bình thường của dòng máu [57]. Ngoài ra xơ vữa động mạch cũng là một trong số những nguyên nhân chính gây ra thiếu máu cục bộ, mảng xơ vữa là những mảng bám cứng, dính, chủ yếu được hình thành từ chất béo. Các mảng xơ vữa hình thành từ từ theo thời gian khiến cho lòng 3 động mạch bị cứng và hẹp, điều này làm giảm khả năng lưu thông dòng máu và cũng đồng thời làm giảm lượng ôxi và chất dinh dưỡng tới cung cấp cho tế bào cơ tim, gây tổn thương hoặc chết tế bào, khiến cơ tim bị giảm hoạt động chức năng. Nếu không được phát hiện sớm và điều trị có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, suy tim, rối loạn nhịp tim…[3, 56, 58].
Hình 1: Phản ứng của mô đối với thiếu máu cục bộ-tái tưới máu [59]. Mức độ tổn thương tế bào cơ tim phụ thuộc vào thời gian TMCB và liệu pháp tái tưới máu. TMCB xảy ra trong thời gian ngắn (tùy thuộc vào từng loại cơ quan) thì các tế bào vẫn còn khả năng được cứu sống nếu được tái cung cấp máu kịp thời, đó gọi là tổn thương có thể hồi phục. Khi thiếu máu cục bộ- tái tưới máu ở thời gian vừa phải sẽ dẫn tới rối loạn chức năng mô nhưng không viêm hoặc không chết tế bào.
Khi TMCB kéo dài dẫn đến lượng ôxi cung cấp thấp đến một ngưỡng nhất định, tế bào bị chết dần dẫn đến mô bị hoại tử, thời gian càng kéo dài số lượng tế bào chết càng tăng, các tổn thương trở nên không thể phục hồi và được đặc trưng bởi sự không toàn vẹn cấu trúc trong các mô. Vì vậy việc phục hồi lưu lượng máu tới các mô nhanh chóng 4 trước khi tế bào chết là liệu pháp tiên quyết nhằm hạn chế tổn thương do TMCB gây ra (Hình 1) [59]. Hiện nay, nhiều biện pháp đã được sử dụng để để điều trị cũng như làm giảm các tổn thương do thiếu máu cục bộ gây ra. Việc sử việc sử dụng thuốc hay can thiệp lâm sàng sẽ tùy theo tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân mà bác sĩ sẽ có những chỉ định phù hợp.
Đối với bệnh TMCBCT có thể được điều trị bằng can thiệp phẫu thuật nong mạch hoặc đặt stent để mở thông động mạch vành bị tắc nghẽn, tái tưới máu cho vùng cơ tim bị tổn thương [61]. Bên cạnh đó việc xây dựng một chế độ dinh dưỡng hợp lý, lối sống lành mạnh, luyện tập thể thao thường xuyên…là những biện pháp hữu hiệu trong để phòng ngừa bệnh lý này [71]. Tổn thương do thiếu máu cục bộ-tái tưới máu Khái niệm tổn thương tái tưới máu là một chủ đề tranh luận trong ba thập kỷ qua khi một số nhà nghiên cứu tin rằng tất cả các tổn thương phát triển trong thời kỳ thiếu máu cục bộ trong khi những người khác lập luận rằng lưu lượng máu được tái cung cấp trở lại có khả năng mở rộng tổn thương mô [62].