đặt vấn đề rèn luyện tự học với HS THPT liệu có phải là một việc làm quá sức và không phù hợp không? Trên thực tế, vấn đề này dƣờng nhƣ còn mới mẻ đối với hệ thống nhà trƣờng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nhƣng thực tế giáo dục hiện đại đã đặt ra vấn đề rèn luyện năng lực tự học ở lứa tuổi HS THPT từ mấy thập kỷ nay trên toàn thế giới. Để tiến kịp với khoa học và công nghệ phát triển nhƣ vũ bão của nhân loại, vấn đề rèn luyện năng lực tự học càng đƣợc quan tâm nhiều hơn vì HS THPT cần đƣợc tiếp xúc, làm quen và hình thành những năng lực tự học ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trƣờng THPT, bƣớc đầu tạo dựng nền tảng cho việc học Đại học và quá trình công tác suốt đời. Từ thời xa xƣa, khi chƣa có chữ viết con ngƣời đã phải tự học bằng cách ghi lại hình dạng trên lá cây, trên đá để đúc kết kinh nghiệm truyền lại cho đời sau.
Đến thời Khổng Tử, ông rất ý thức đƣợc tầm quan trọng của việc tự học, ngày đêm miệt mài học tập, nghiên cứu, khám phá. Khổng Tử đã đi khắp nơi trên đất nƣớc Trung Quốc để dạy học và đúc kết những bài học đó thành sách. Ông đã dạy đƣợc 3000 học trò trong đó có đến 72 ngƣời nổi tiếng. Khổng Tử là ngƣời đã chỉnh lí các sách nhƣ Kinh thi, Kinh lễ, Kinh thƣ, Kinh nhạc.
Có đƣợc thành quả đó là do ông luôn luôn học hỏi, tìm tòi, khám phá, tự bồi dƣỡng bản thân và có cách học khoa học nhất. Khổng Tử cho rằng để việc tự học đạt kết quả tốt nhất là phải biết học cái gì, học ở mọi nơi mọi lúc, ở mọi ngƣời bằng ý chí và nghị lực cùng với niềm say mê. Ở Việt Nam, những tấm gƣơng tự học đó là Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Bác Hồ… Theo Bác tự học chính là sự nỗ lực của bản thân ngƣời học, sự làm việc của bản thân ngƣời học một cách có kế hoạch trên tinh thần tự động học tập. Ngƣời từng nói: "Còn sống thì còn phải học".
Nhƣ vậy, tự học là khả năng tự tìm tòi, tự học hỏi, tự nghiên cứu những tài liệu, những thông tin để biến tri thức của nhân loại thành tri thức của riêng mình để tự phát triển trình độ, khả năng hiểu biết của mình về mọi lĩnh vực trong cuộc sống: "Tự học, tự nghiên cứu là một quá trình, trong đó mỗi con người tự suy nghĩ, tự sử dụng các năng lực trí tuệ và các phẩm chất của bản thân, tự khai thác vận dụng những điều kiện vật chất có thể để biến kiến thức nào đó của người khác để làm cho công việc của bản thân có hiệu quả hơn" [26]. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong cuốn “Tự học như thế nào” của Rubakin, ông kết luận: "Hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình tìm lấy câu trả lời đó là phương pháp tự học". Tự học không phải là xem sách mà phải biết so sánh cái viết trong sách với thực tế cuộc sống. Theo Giáo sƣ Nguyễn Cảnh Toàn: "Tự học là tự mình dùng các giác quan để thu nhận thông tin rồi tự mình động não, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp) và có khi cả cơ bắp (phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh được một lĩnh vực hiểu biết nào đó, một số kỹ năng nào đó, một số phẩm chất nào đó của nhân loại hay cộng đồng biến chúng thành sở hữu của mình.
Phát minh ra cái mới cũng có thể coi là một hình thức tự học cao cấp" [29,tr.407], và giáo sƣ chia làm 3 cấp độ học: Một là tự học mà không có thầy hoặc có thầy nhƣng không gặp mặt thầy trong phần lớn thời gian học tập. Hai là tự học có hƣớng dẫn, tức là học không giáp mặt thầy nhƣng nhận đƣợc sự giúp đỡ hƣớng dẫn chỉ bảo của thầy từ xa. Ba là tự học, học mà không có thầy. Giáo sƣ Nguyễn Cảnh Toàn quan niệm tự học là một quá trình con ngƣời phải tự vƣơn lên để vƣợt qua chính mình, tự vận động với tất cả ý chí và nghị lực, phẩm chất tƣ duy, phẩm chất nhân cách, tâm hồn, bản lĩnh văn hoá, khát vọng và mục đích sống cao đẹp, tự biết so sánh, đối chiếu, phê bình và tự phê bình, tự sửa chữa để chiếm lĩnh tri thức.
Tự học phải diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi, trong bất cứ hoàn cảnh nào và thời gian nào. Hiệu suất công việc là thƣớc đo chuẩn mực cho việc đánh giá hiệu quả tự học. Nhƣ vậy tự học vô cùng đa dạng và phong phú. Còn theo Nguyễn Kỳ, tự học của HS THPT có bốn đặc trƣng cơ bản: Thứ nhất ngƣời HS phải biết tìm ra kiến thức bằng chính hành động của mình.
Thứ hai là ngƣời học tự thể hiện mình, đặt mình vào tình huống, tự trình bày bảo vệ sản phẩm của mình, tỏ rõ thái độ của mình truớc những cƣ xử của môi trƣờng xung quanh, tập giao tiếp với mọi ngƣời trong quá trình tìm ra tri thức. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba ngƣời thầy là ngƣời tổ chức hƣớng dẫn cho HS tự nghiên cứu tìm ra tri thức và thể hiện mình trƣớc tập thể, trƣớc cộng đồng. Nhƣng phải có thầy là trọng tài cố vấn, kết luận trong các cuộc tranh luận đối thoại (thầy – trò – trò - trò) để khẳng định tri thức do trò tìm ra. Thứ tƣ là ngƣời học tự đánh giá, tự kiểm tra là kiến thức sau khi đã trao đổi với bạn bè và dựa vào kết luận của thầy cô, tự mình sửa chữa, tự mình điều chỉnh tự mình hoàn thiện và tự mình rút ra đƣợc kinh nghiệm về cách học, cách xử lý tình huống, cách giải quyết vấn đề của mình.
Từ các kết luận trên, vấn đề tự học của HS có thể chia làm 3 giai đoạn: Giai đoạn 1: HS tự phát hiện vấn đề, định hƣớng cách giải quyết vấn đề, thu thập thông tin, xử lý thông tin và ghi lại những nghiên cứu ban đầu. Giai đoạn 2: HS tự thể hiện đƣợc bằng văn bản, trình bày và bảo vệ đƣợc ý kiến của mình, ghi lại những ý kiến của bạn bè thầy cô. Giai đoạn 3: Biết so sánh đối chiếu các kết luận của thầy cô, bạn bè với ý kiến của mình, tự sửa chữa điều chỉnh, tự rút ra kinh nghiệm và cách học, cách xử lý tình huống, cách giải quyết vấn đề. Có thể nói, tƣơng ứng với 3 giai đoạn tự học của HS là 3 giai đoạn dạy tự học của GV: Giai đoạn 1: Hƣớng dẫn HS thông qua những tình huống đề ra nhiệm vụ học tập của HS.
Giai đoạn 2: Tổ chức các hoạt động trao đổi thảo luận, trình bày. Giai đoạn 3: Làm trọng tài kiểm tra đánh giá nhận thức của HS. Nhƣ vậy, kiến thức mà HS tự học không chỉ có trong SGK mà ở các sách tham khảo, ở ngoài xã hội, ở mọi lúc mọi nơi. Để phát huy đƣợc nội lực tự học của HS THPT thì vai trò nhiệm vụ của ngƣời HS là vô cùng quan trọng.
Ngƣời GV có nhiệm vụ hƣớng dẫn HS từ cách tự mình nghiên cứu đến cách xử lý, điều chỉnh kiến thức mà các em nhận đƣợc đến sự biến đổi về chất là vô cùng quan trọng. Qua đó ngƣời GV hình thành cho HS một kỹ năng tự học với cách suy nghĩ tìm tòi để có thể tự đặt vấn đề, tự giải quyết vấn đề, tự nghiên 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những định hƣớng của ngƣời GV có tác dụng vô cùng to lớn là phát huy tính năng động, sự tự giác và lòng ham mê học hỏi trong quá trình học tập của học sinh. Từ cách hiểu về năng lực tự học nhƣ trên, chúng ta có thể xác định đƣợc năng lực tự học với HS THPT nhƣ sau: Trƣớc tiên, năng lực tự học luôn gắn liền với hoạt động tích cực, chủ động của từng chủ thể HS mà chúng ta có thể gọi là “tự mình”.
Nói một cách chính xác hơn, năng lực nghiên cứu của HS THPT có nghĩa là các em phải tự mình phát hiện kiến thức, tự mình nắm bắt kiến thức và tự mình vận dụng kiến thức. Điều đó không chỉ có giá trị đối với bản thân mà còn giá trị đối với xã hội, đối với nhân loại. Năng lực tự học đối với HS THPT còn tạo ra sự biến đổi về mặt nhận thức mà thực chất là sự “biến đổi về chất” đƣa lại một ý nghĩa lớn hơn là hình thành thói quen tự học với những suy nghĩ tìm tòi để đặt vấn đề, tự giải quyết vấn đề. Đó là những hoạt động có tác dụng rèn luyện, phát triển tƣ duy logic đồng thời cũng là một dấu hiệu biểu đạt mức độ của sự phát triển trí tuệ.
Năng lực tự học của HS THPT là một hoạt động ở trình độ thấp với những hình thức đơn giản, không giống với quá trình nhận thức của các nhà khoa học. Thực chất năng lực tự học của HS THPT chủ yếu là nghiên cứu những bài học cụ thể trong SGK, những tƣ liệu có liên quan để đối chiếu, so sánh, mở rộng. Đây chính là những bƣớc đi đầu tiên, cơ bản tạo tiền đề cho các em tiếp xúc với các hoạt động nghiên cứu ở mức độ cao hơn. Hơn nữa, yêu cầu quan trọng đƣợc đặt ra trong quá trình học tập nhận thức của HS phải phát huy một cách tối đa tính tích cực, độc lập, tự giác để nắm vững những tri thức mà loài ngƣời đã và đang tích luỹ, phải biến nó thành tài sản, thành vốn hiểu biết riêng của bản thân.
Dù sau này, ở bất cứ địa vị nào trong xã hội đều phải có kỹ năng tự học mới nắm bắt, chiếm lĩnh, và ứng dụng, xử lý khối lƣợng tri thức khổng lồ của nhân loại. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tự học - vấn đề mang tính chiến lược sư phạm hiện đại 1. Tự học nhu cầu và đòi hỏi của thời đại đối với mỗi con người trong thế kỷ XXI Chúng ta đang sống trong xã hội bùng nổ tri thức khoa học và công nghệ.
Trong cuộc vận hành của cơ chế thị trƣờng diễn ra sôi động và khắc nghiệt đòi hỏi nhu cầu luân chuyển tri thức hết sức mau lẹ, ngành giáo dục và đặc biệt là nhà trƣờng THPT phải thay đổi phƣơng pháp DH để đào tạo và bồi dƣỡng thế hệ trẻ.