Luận Văn Thạc Sĩ: Rèn Luyện Năng Lực Tư Duy Cho Học Sinh Trong Dạy Học Sinh Học 12

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương ii phần năm, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đình Trung
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Sử Dụng Bài Tập Để Rèn Luyện Năng Lực Tư Duy Cho Học Sinh Trong Dạy Học Chương II Phần Năm Tính Quy Luật Của Hiện Tượng Di Truyền, Sinh Học 12 – Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Lược sử nghiên cứu bài tập và sử dụng bài tập trong dạy học
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.3. Khái niệm cơ bản
• 1.3.1. Khái niệm về năng lực
• 1.3.2. Khái niệm về tư duy
• 1.3.3. Khái niệm về năng lực tư duy
• 1.3.4. Khái niệm bài tập
• 1.3.5. Phân loại bài tập
• 1.4. Vai trò của bài tập trong dạy học
• 1.4.1. Vai trò rèn luyện và phát triển tư duy cho học sinh trong quá trình dạy học sinh học
• 1.4.2. Mối quan hệ giữa bài tập với rèn luyện tư duy cho học sinh
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.5.1. Phương pháp điều tra thực trạng
• 1.5.2. Nội dung điều tra
• 1.5.3. Kết quả điều tra thực trạng
• 2. SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ RÈN LUYỆN TƯ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II PHẦN NĂM TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Cấu trúc nội dung chương 2 phần 5 – tính quy luật của hiện tượng di truyền – Sinh học 12, THPT
• 2.2. Nguyên tắc và quy trình lựa chọn các bài tập để rèn luyện năng lực tư duy logic cho học sinh trong dạy học chương II phần năm tính quy luật của hiện tượng di truyền, sinh học 12 – Trung học phổ thông
• 2.2.1. Nguyên tắc lựa chọn bài tập
• 2.2.2. Quy trình lựa chọn bài tập
• 2.2.3. Các bài tập được lựa chọn để dạy học
• 2.2.3.1. Bài tập dạy học kiến thức mới
• 2.2.3.2. Bài tập để ôn tập, củng cố, kiểm tra, đánh giá chương II
• 2.3. Nguyên tắc và quy trình sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương II phần 5 tính quy luật của hiện tượng di truyền, sinh học 12 – Trung học phổ thông
• 2.3.1. Nguyên tắc sử dụng bài tập
• 2.3.2. Quy trình sử dụng bài tập trong dạy học kiến thức mới và ôn tập củng cố kiến thức
• 2.3.3. Các giáo án được thiết kế theo hướng sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Chọn trường, lớp thực nghiệm
• 3.5. Bố trí thực nghiệm
• 3.6. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.6.1. Phân tích định lượng
• 3.6.2. Phân tích định tính
• 3.7. Kết luận chương 3
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rèn luyện năng lực tư duy qua bài tập sinh học 12

Rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong môn sinh học lớp 12, việc sử dụng bài tập không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Bài tập sinh học 12 có thể được thiết kế để kích thích sự sáng tạo và tư duy logic của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

1.1. Khái niệm về năng lực tư duy trong giáo dục

Năng lực tư duy được hiểu là khả năng phân tích, tổng hợp và đánh giá thông tin. Trong giáo dục, năng lực này giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn áp dụng vào thực tiễn. Việc rèn luyện năng lực tư duy thông qua bài tập sinh học 12 là một phương pháp hiệu quả để phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

1.2. Vai trò của bài tập sinh học 12 trong việc phát triển tư duy

Bài tập sinh học 12 không chỉ đơn thuần là công cụ kiểm tra kiến thức mà còn là phương tiện để rèn luyện tư duy cho học sinh. Thông qua các bài tập, học sinh có cơ hội thực hành, áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, từ đó phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo.

II. Thách thức trong việc rèn luyện năng lực tư duy qua bài tập sinh học 12

Mặc dù việc rèn luyện năng lực tư duy qua bài tập sinh học 12 mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt thời gian trong chương trình học, khiến giáo viên khó có thể hướng dẫn học sinh một cách đầy đủ. Ngoài ra, nhiều học sinh vẫn còn thụ động trong việc tiếp thu kiến thức, dẫn đến việc không phát huy được khả năng tư duy của mình.

2.1. Thời gian hạn chế trong chương trình học

Chương trình học sinh học 12 thường có khối lượng kiến thức lớn, trong khi thời gian trên lớp lại hạn chế. Điều này khiến giáo viên khó có thể dành đủ thời gian để hướng dẫn học sinh làm bài tập, từ đó ảnh hưởng đến việc phát triển năng lực tư duy.

2.2. Tâm lý thụ động của học sinh

Nhiều học sinh vẫn có tâm lý thụ động, chỉ chờ đợi giáo viên giảng dạy mà không chủ động tìm hiểu thêm. Điều này làm giảm hiệu quả của việc rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12, vì học sinh không có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức.

III. Phương pháp sử dụng bài tập để rèn luyện tư duy cho học sinh

Để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Việc thiết kế bài tập phù hợp, kết hợp với các hoạt động nhóm và thảo luận sẽ giúp học sinh phát triển tư duy một cách hiệu quả. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy cũng là một giải pháp hữu ích.

3.1. Thiết kế bài tập sinh học phù hợp

Bài tập sinh học cần được thiết kế sao cho phù hợp với nội dung kiến thức và khả năng của học sinh. Các bài tập nên có tính thực tiễn cao, giúp học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tế, từ đó phát triển tư duy phản biện.

3.2. Khuyến khích hoạt động nhóm và thảo luận

Hoạt động nhóm và thảo luận là những phương pháp hiệu quả để rèn luyện tư duy cho học sinh. Qua việc trao đổi ý kiến, học sinh sẽ học hỏi lẫn nhau, từ đó phát triển khả năng tư duy sáng tạo và khả năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bài tập sinh học 12

Nghiên cứu cho thấy việc sử dụng bài tập sinh học 12 để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Các bài tập được thiết kế hợp lý đã giúp học sinh hứng thú hơn với môn học.

4.1. Kết quả thực nghiệm từ việc sử dụng bài tập

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các bài tập sinh học có sự tiến bộ rõ rệt về năng lực tư duy. Học sinh không chỉ hiểu bài tốt hơn mà còn có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Phản hồi từ học sinh về bài tập sinh học

Học sinh đã có những phản hồi tích cực về việc sử dụng bài tập trong quá trình học. Nhiều em cho rằng bài tập giúp các em hiểu bài sâu hơn và cảm thấy hứng thú hơn với môn sinh học.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12

Việc rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12 là một quá trình cần thiết và quan trọng. Để đạt được hiệu quả cao, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên và học sinh. Trong tương lai, việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển tư duy cho học sinh.

5.1. Tầm quan trọng của việc rèn luyện tư duy trong giáo dục

Rèn luyện tư duy không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo. Đây là những kỹ năng cần thiết trong thời đại hiện nay.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học mới, kết hợp với công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả rèn luyện tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học môn Sinh học lớp 12 hiện nay cho thấy có tới 82,5% giáo viên chưa khai thác bài tập trong tiến trình dạy lý thuyết mới và 84% học sinh có thói quen thụ động, hoàn toàn không đọc sách giáo khoa trước khi đến lớp. Việc truyền thụ tri thức theo phương thức thuyết trình một chiều khiến các quy luật di truyền phức tạp trở thành gánh nặng ghi nhớ máy móc. Học sinh thường lúng túng khi giải quyết các dạng toán quy luật di truyền vốn chiếm từ 30% đến 40% cấu trúc điểm trong các kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để biến bài tập từ công cụ kiểm tra đơn thuần thành phương tiện dạy học khám phá nhằm rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh. Mục tiêu cụ thể của luận văn là cấu trúc hóa nội dung chương Tính quy luật của hiện tượng di truyền, xây dựng hệ thống 76 bài tập nhận thức và thiết lập quy trình sư phạm giúp học sinh tự chiếm lĩnh tri thức.

Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm sư phạm trên địa bàn thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội trong năm học 2013-2014 tại hai trường trung học phổ thông trọng điểm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài được lượng hóa qua việc nâng cao điểm trung bình kiểm tra, giảm hệ số biến thiên học tập xuống dưới mức 15% và gia tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 65%, tạo tiền đề vững chắc cho việc đổi mới căn bản phương pháp giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết dạy học tích cực với quan điểm cốt lõi là thầy thiết kế, trò thi công và dạy học giải quyết vấn đề. Luận văn vận dụng mô hình phân cấp tư duy gồm 4 cấp độ nhận thức: tư duy cụ thể (suy luận trên thông tin đơn lẻ), tư duy logic (suy luận tuần tự, có phê phán), tư duy hệ thống (tiếp cận vấn đề toàn diện) và tư duy trừu tượng (suy luận sáng tạo ngoài khuôn khổ).

Các khái niệm chính được làm sáng tỏ bao gồm: năng lực (khả năng tích hợp kiến thức, kỹ năng để thực hiện thành công nhiệm vụ trong tình huống xác định), năng lực tư duy, và bài toán nhận thức. Bài toán nhận thức là dạng bài tập được gia công sư phạm chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái chưa biết, đóng vai trò kích nạp hoạt động thần kinh để hình thành quy trình công nghệ tư duy trong vỏ não người học. Hệ thống 76 bài tập di truyền được xây dựng dựa trên các nguyên tắc khoa học, tính khái quát cao và bảo đảm chuyển tải dung tích thông tin sinh học tối đa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thông qua điều tra thực trạng bằng phiếu hỏi đối với 40 giáo viên chuyên môn và 300 học sinh lớp 12 tại khu vực thị xã Sơn Tây. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng để bảo đảm tính đại diện cao cho trình độ nhận thức của học sinh trung học phổ thông.

Phương pháp xử lý số liệu định lượng sử dụng toán xác suất thống kê theo thang điểm 10 với các chỉ số: điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, sai số trung bình cộng, hệ số biến thiên và độ tin cậy kiểm định Student. Việc lựa chọn công cụ thống kê này nhằm chứng minh sự sai khác về kết quả học tập giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng là có ý nghĩa khoa học với độ tin cậy trên 95%. Quá trình thực nghiệm sư phạm được tiến hành song song qua 5 bài kiểm tra định kỳ và 2 bài kiểm tra độ bền kiến thức sau các khoảng thời gian 30 ngày và 60 ngày.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu ghi nhận 78% học sinh chỉ học vẹt theo vở ghi chép trên lớp và 70% giáo viên thừa nhận không thường xuyên định hướng cho học sinh tự nghiên cứu bài tập để tiếp thu bài mới. Sau khi áp dụng hệ thống bài tập nhận thức, kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường trung học phổ thông Sơn Tây và trường trung học phổ thông Tùng Thiện cho thấy bước tiến vượt bậc về mặt định lượng.

Điểm trung bình cộng của các lớp thực nghiệm luôn cao hơn các lớp đối chứng từ 0,75 đến 1,25 điểm qua 5 lần kiểm tra định kỳ. Tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt 65,5%, cao hơn 18,2% so với nhóm đối chứng chỉ đạt 47,3%. Ngược lại, tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm xuống dưới 3,5%, trong khi nhóm đối chứng còn ở mức 11,8%. Qua 2 lần kiểm tra độ bền kiến thức, điểm số của nhóm thực nghiệm vẫn duy trì sự ổn định với hệ số biến thiên dao động từ 8,5% đến 12,3%, minh chứng cho sự ghi nhớ sâu sắc và bền vững.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn dữ liệu thực nghiệm trên đồ thị đường cong phân phối tần số điểm số, đồ thị của nhóm thực nghiệm lệch rõ rệt về phía điểm cao (từ điểm 7 đến điểm 10), trong khi nhóm đối chứng phân bố tập trung ở điểm trung bình (điểm 5 và điểm 6). Bảng so sánh các tham số thống kê chỉ ra rằng giá trị kiểm định Student thu được luôn lớn hơn giá trị tới hạn trong bảng phân phối, khẳng định hiệu quả vượt trội của phương pháp mới không phải do ngẫu nhiên.

Nguyên nhân chính dẫn đến kết quả tích cực này là học sinh được tiếp cận quy trình công nghệ giải bài tập, trong đó sách giáo khoa đóng vai trò là nguồn dữ liệu để tra cứu và giải mã các giả thiết chưa tường minh. Thay vì thụ động tiếp thu các định luật Menđen, hoán vị gen hay tương tác gen, học sinh được đặt vào tình huống có vấn đề để tự phân tích tỷ lệ phân ly kiểu hình, lập luận cơ sở tế bào học và rút ra kết luận quy luật. Mô hình này giúp phát triển đồng bộ kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp và khái quát hóa, tạo bước chuyển biến căn bản so với lối học truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Tái cấu trúc tiến trình bài giảng lý thuyết: Giáo viên bộ môn Sinh học cần chủ động đưa 11 bài tập nhận thức vào khâu dạy bài mới, giảm tỷ lệ thuyết trình thuần túy xuống dưới 30% thời lượng tiết học, hoàn thành việc áp dụng ngay trong học kỳ tiếp theo.
• Chuẩn hóa ngân hàng bài tập phân hóa: Tổ chuyên môn tại các trường trung học phổ thông tiến hành phân loại và áp dụng 76 bài tập di truyền theo 4 cấp độ tư duy, hoàn thiện bộ tài liệu hướng dẫn tự học trong vòng 3 tháng.
• Đổi mới công tác kiểm tra đánh giá: Ban giám hiệu và bộ phận chuyên môn cần tăng tỷ lệ câu hỏi bài tập rèn luyện tư duy logic lên 40% trong cấu trúc đề kiểm tra định kỳ, đồng thời giảm các câu hỏi học thuộc lòng thuần túy xuống dưới 10% trong vòng 6 tháng tới.
• Tổ chức tập huấn bồi dưỡng chuyên môn: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa bồi dưỡng phương pháp thiết kế bài toán nhận thức cho 100% giáo viên Sinh học cốt cán trong khung thời gian 1 năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính với các ứng dụng thiết thực:

• Giáo viên Sinh học tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống 76 bài tập chọn lọc cùng 8 giáo án mẫu được thiết kế chi tiết để đổi mới phương pháp dạy học trên lớp.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên khảo thí: Tham khảo khung đánh giá 4 cấp độ tư duy và quy trình xử lý số liệu thống kê chuẩn mực để xây dựng ma trận đề kiểm tra đánh giá năng lực học sinh.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Kế thừa quy trình 4 bước tuyển chọn bài tập và phương pháp luận thực nghiệm sư phạm để mở rộng nghiên cứu sang các phân môn sinh thái học, tiến hóa hoặc di truyền quần thể.
• Học sinh lớp 12 ôn thi đại học: Sử dụng quy trình giải bài tập nhận thức như một cẩm nang tự học để nắm vững bản chất quy luật di truyền, làm chủ các dạng bài tập phân hóa cao trong kỳ thi quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Bài tập di truyền có thể thay thế hoàn toàn phần giảng lý thuyết mới không?

Bài tập nhận thức không thay thế hoàn toàn vai trò của giáo viên mà đóng vai trò là phương tiện định hướng. Giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi kèm bài tập để dẫn dắt học sinh tự khai thác tài liệu sách giáo khoa, từ đó tự khám phá ra nội dung lý thuyết mới dưới sự sửa sai và chuẩn hóa của người dạy.

Làm thế nào để học sinh yếu kém có thể tiếp thu được phương pháp dạy học qua bài tập?

Hệ thống 76 bài tập được xây dựng có tính kế thừa và phân hóa từ cơ bản đến nâng cao. Học sinh yếu kém được tiếp cận từ cấp độ tư duy cụ thể thông qua các câu hỏi định hướng chi tiết, giúp các em từng bước nắm bắt giả thiết và tự tin tìm ra kết luận bài toán.

Phương pháp này có gây thiếu hụt thời gian trong tiết học 45 phút không?

Việc cấu trúc hóa bài học và giao nhiệm vụ định hướng nghiên cứu sách giáo khoa trước giúp tiết kiệm thời gian thuyết trình lý thuyết. Các bài tập được tinh gọn tập trung vào bản chất sinh học thay vì tính toán thuần túy, đảm bảo phân bổ thời gian hợp lý trong 45 phút trên lớp.

Tiêu chí nào chứng minh năng lực tư duy của học sinh thực sự được nâng cao?

Năng lực tư duy được minh chứng qua sự cải thiện rõ rệt ở cả 4 cấp độ: khả năng phân tích dữ kiện lai, tổng hợp quy luật tương tác gen, khái quát hóa sơ đồ biến dị và giải quyết bài toán hoán vị phức tạp. Định lượng qua điểm số thực nghiệm cho thấy tỷ lệ khá giỏi tăng 18,2% và hệ số biến thiên duy trì ổn định dưới 15%.

Hệ thống bài tập này có thể áp dụng cho các chương khác trong chương trình Sinh học không?

Quy trình 4 bước lựa chọn bài tập và nguyên tắc sư phạm hoàn toàn có thể chuyển giao để xây dựng hệ thống bài tập nhận thức cho các chương khác như Cơ chế di truyền và biến dị, Di truyền học quần thể hay Sinh thái học.

Kết luận

• Khẳng định việc chuyển hóa bài tập di truyền thành bài toán nhận thức là giải pháp then chốt để phát triển tư duy và khắc phục tình trạng thụ động ở học sinh phổ thông.
• Xây dựng thành công hệ thống 76 bài tập chuẩn hóa cùng quy trình 4 bước tuyển chọn bài tập phục vụ toàn diện chương Tính quy luật của hiện tượng di truyền.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm chứng minh hiệu quả vượt trội với tỷ lệ học sinh khá giỏi đạt trên 65% và hệ số biến thiên học tập đạt độ tin cậy cao.
• Cung cấp 8 giáo án mẫu hoàn chỉnh làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho giáo viên giảng dạy môn Sinh học 12.
• Đề xuất kế hoạch 12 tháng tiếp theo mở rộng áp dụng mô hình bài tập nhận thức sang các chuyên đề Sinh thái học và Tiến hóa.

Hãy áp dụng ngay hệ thống bài tập và phương pháp giảng dạy tích cực này để nâng cao chất lượng dạy học và bứt phá năng lực tư duy Sinh học cho học sinh trung học phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lược sử nghiên cứu bài tập và sử dụng bài tập trong dạy học 1.Trên thế giới Trên thế giới, việc nghiên cứu phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh đã xuất hiện từ năm 1920, khi đó đã hình thành những nhà trường mới nhằm phát huy năng lực, trí tuệ của trẻ, khuyến khích các hoạt động do học sinh tự quản. Xu hướng này nhanh chóng ảnh hưởng sang Mỹ và các nước châu Âu khác. [18] Khổng tử (551 – 479 trước CN) người Trung Quốc đã quan tâm đến sự kích thích tư duy của HS.Conmensky (1592 – 1679) nhà sư phạm lỗi lạc người Tiệp Khắc thế kỉ XVII đã đưa ra các biện pháp dạy học khiến HS phải tìm tòi suy nghĩ để nắm được bản chất sự vật hiện tượng.

Bộ giáo dục Pháp trong giai đoạn 1970 – 1980 đã chủ trương khuyến khích các biện pháp giáo dục để tăng cường các hoạt động tích cực, tự lực của HS. Định hướng giáo dục 10 năm của Pháp ghi rõ “Về nguyên tắc, mọi hoạt động giáo dục đều phải lấy HS làm trung tâm”. Ở Liên Xô cũ đã đưa các bài tập di truyền vào dạy học ở đại học và phổ thong từ năm 1970. Ở Việt Nam Ở Việt nam trong những năm gần đây đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng và sử dụng câu hỏi bài tập trong dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh.

Nhiều tác giả đã biên soạn các cuốn sách về câu hỏi, bài tập sinh học giúp học sinh ôn tập, củng cố, hoàn thiện, nâng cao kiến thức như: Đặng Hữu Lanh- Lê Đình Trung- Bùi Văn Sâm “Bài tập 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sinh học 11”, Lê Đình Trung- Đặng Hữu Lanh- Nguyễn Minh- Công “Bài tập sinh học 12”, Lê Đình Trung “100 câu hỏi chọn lọc và trả lời về di truyền- biến dị”, “Các dạng bài tập chọn lọc về di truyền- biến dị” , Vũ Đức Lưu “ Tuyển chọn- phân loại bài tập di truyền hay và khó”, Lê Đình Trung “150 câu hỏi chọn lọc và trả lời về tiến hoá, sinh thái học, cơ sở chọn giống” và nhiều tác giả khác. Trong các tài liệu này, các tác giả chủ yếu đưa ra các câu hỏi , phân loại bài tập và các đáp án với cách giải ngắn gọn, giúp học sinh dễ dàng ôn tập, rèn luyện kỹ năng giải bài tập chuẩn bị cho các kỳ thi [12, 13, 14, 15]. Luận án phó tiến sĩ của Nguyễn Đức Thành (1989) “Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy các định luật di truyền” đã nghiên cứu việc sử dụng câu hỏi, bài tập vào các quá trình dạy- học các quy luật di truyền trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, củng cố, hoàn thiện kiến thức, thông qua đó rèn luyện một số kỹ năng cơ bản giải bài tập di truyền. Luận án phó tiến sĩ của Vũ Đức Lưu(1994) “Xây dựng và sử dụng bài tập quy luật di truyền vào dạy học ở THPT” và các công trình khác của tác giả [14, 15].

Luận án phó tiến sĩ của lê Đình Trung (1994) “ Xây dựng và sử dụng BTNT để nâng cao hiệu quả dạy học phần cơ sở vật chất và cơ chế di truyền trong chương trình Sinh học ở bậc phổ thông trung học” [18]. Trong luận án này, tác giả đã đề xuất biện pháp sử dụng BTNT kết hợp với câu hỏi tự lực làm việc với SGK để tổ chức hoạt động học của học sinh trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, củng cố và nâng cao kiến thức. Ngoài ra, còn nhiều luận án, luận văn của nhiều tác giả khác cũng đã nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập trong các phần khác nhau của chương trình Sinh học phổ thông trung học [4, 10]. Trong các đề thi đại học tốt nghiệp THPT môn sinh học hàng năm đều có sử dụng bài tập và chiếm tới 30% - 40% tổng số điểm.

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm về năng lực Trong Khoa sư phạm tích hợp [23, tr 91], có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Theo Gerard và Roegies ( 1993), năng lực là một tập hợp những kĩ năng cho phép nhận biết một tình huống và đáp ứng với tình huống đó tương đối thích hợp một cách tự nhiên. Theo De Ketele (1995), năng lực là một tập hợp trật tự các kĩ năng tác động lên các nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn đề do tình huống này đặt ra.

Định nghĩa này nêu bật ba thành phần của năng lực: nội dung, kĩ năng và tình huống. Năng lực = ( những kĩ năng + những nội dung) x những tình huống. Định nghĩa sau đây phối hợp những ưu điểm của cả hai định nghĩa trên: Năng lực là sự tích hợp các kĩ năng tác động một cách tự nhiên lên các nội dung trong một loại hình tình huống cho trước để giải quyết những vấn đề do những tình huống này đặt ra. Qua các định nghĩa trên cho thấy năng lực gồm 3 thành phần cơ bản là kiến thức, kĩ năng và tình huống.

Trong đó qui về kĩ năng, mà kĩ năng là khả năng thực hiện được trên nội dung. Như vậy rốt cuộc năng lực được hiểu là khả năng thực hiện thành công một nội dung trong một hoàn cảnh xác định. Khái niệm về tư duy Tư duy là một quá trình tâm lí mà nhờ đó con người phản ánh những đối tượng và hiện tượng của hiện thực thông qua những dấu hiệu bản chất của chúng, đồng thời con người vạch ra được những mối liên hệ khác nhau trong mỗi đối tượng, hiện tượng và giữa các đối tượng, hiện tượng với nhau.92-100] Hoặc có thể hiểu: Tư duy là quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết. * Các hình thức của tư duy 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Hình thức tư duy khái niệm: là hình thức của tư duy về một tư tưởng phản ánh những dấu hiệu những thuộc tính chung, tính chất của tư tưởng đó.

- Tư duy phán đoán: là một hình thức của tư duy biện chứng là công cụ để thể hiện tính biện chứng của những mối quan hệ với những đặc điểm của đối tượng - Hình thức tư duy suy lí : là hình thức của tư duy đi từ những khái niệm, tri thức đã được biết để đưa ra những phán đoán mới 1. Khái niệm về năng lực tư duy Về năng lực tư duy: Có thể chia thành 4 cấp độ như sau: - Cấp 1: Tư duy cụ thể: Chỉ có thể suy luận trên các thông tin cụ thể này đến thông tin cụ thể khác. - Cấp 2: Tư duy logic: Suy luận theo một chuỗi có tổng hợp tuần tự, có khoa học và có phê phán nhận xét. - Cấp 3: Tư duy hệ thống: Suy luận tính chất tiếp cận một cách có hệ thống các thông tin hoặc các vấn đề nhờ đó có cách nhìn bao quát hơn.

- Cấp 4: Tư duy trừu tượng: Suy luận các vấn đề một cách sáng tạo và ngoài các khuôn khổ quy định. Với các tiêu chí đánh giá trình độ nhận thức và tư duy của HS như trên, trong quá trình dạy học nói chung và dạy học sinh học nói riêng mỗi GV cần phải chú ý phối hợp nhiều hình thức dạy học cho phù hợp nhằm phát triển tư duy cho HS. Khái niệm bài tập “Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện, trong bài tập có các dữ kiện và yêu cầu cần tìm”. [20] Bài tập có thể là những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi mà trong khi hoàn thành chúng học sinh nắm được một tri thức hay một kĩ năng nhất định hoặc hoàn thiện tri thức, kĩ năng đã có.

Một bài tập có hai dấu hiệu cơ bản là: dấu hiệu về mặt thuật toán và dấu hiệu câu hỏi định hướng thực hiện nội dung. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Dấu hiệu về mặt thuật toán chính là các dữ kiện (giả thiết) của bài tập, nó phô bày những dấu hiệu liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình tìm ra lời giải. Các giả thiết này người học đã biết toàn bộ hoặc một phần hoặc hoàn toàn chưa biết. Các dấu hiệu trong giả thiết thường lộn xộn không theo một trật tự lôgic nào.

[18] - Dấu hiệu kết luận bằng câu hỏi định hướng hoạt động giải bài tập chính là yêu cầu cần tìm của bài tập. Số lượng kết luận nhiều hay ít tuỳ thuộc vào dấu hiệu trong giả thiết. Nếu bài tập được giáo viên gia công, thêm bớt các trị số giữa cái đã biết và cái chưa biết, thêm bớt các dữ kiện dựa trên hoàn cảnh cụ thể của quá trình dạy học, phù hợp với tâm, sinh lý và năng lực nhận thức thì nó sẽ có tác dụng kích thích người học chuyển tải được một lượng kiến thức nào đó thông qua tư duy cụ thể của người học thì các bài tập đó được gọi là bài toán nhận thức. Trong trường hợp này, đáp số chính là một tri thức mới mà người học cần phải lĩnh hội.

Bài tập được thiết kế từ tài liệu sách giáo khoa mà học sinh phải vận dụng những điều đã học để tìm lời giải nhằm hình thành kiến thức mới. Bài tập cũng dùng trong khâu củng cố, hoàn thiện kiến thức hay kiểm tra đánh giá mức độ nhận thức của học sinh về những kiến thức đã học. Phân loại bài tập * Dựa vào mục đích dạy học BT có thể chia thành: [10] BT hình thành kiến thức mới, BT củng cố hoàn thiện kiến thức, BT dùng để kiểm tra đánh giá. * Dựa vào tính chất mối quan hệ trong BT chia thành: BT định tính; BT định lượng * Dựa vào phương pháp hình thành kĩ năng giải BT chia thành: BT mẫu; BT tương tự; BT biến đổi; BT lí thuyết; BT thực hành * Dựa vào mức độ khó của các mối quan hệ trong BT chia thành: 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] BT cơ bản; BT tổng hợp; BT nâng cao 1.

Vai trò của bài tập trong dạy học Bài tập giúp học sinh tập dượt óc tư duy logic, luôn luôn tạo ra những phán đoán theo nhiều hướng khác nhau để từ đó khám phá ra được con đường nhận thức tốt nhất về sản phẩm cần nhận thức- Gọi là phương pháp học sáng tạo hay học khám phá (phương pháp kích não).