CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIEN CUA DE TÀI 1.1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu của đề tài 1. Trên thế giới Trong lich sử đã có rat nhiều dé tài về đổi mới phương pháp dạy học trên toàn thế giới, quan điểm về dạy học phát triển pham chat va năng lực cũng được dé cập ở nhiều nghiên cứu khác nhau. Đặt nền móng cho lí luận giáo dục hiện đại, nhà giáo dục nỗi tiếng người cộng hòa Séc Komensky J.
đã khang định tư tưởng “théng qua giáo dục phải tao ra con người đáp ứng đòi hoi khách quan về tri thức và xã hội, sự phát triển trí tuệ và cả kha năng hành động ”. Ong cũng đưa luận điểm về việc giảng day hiệu quả phải bat đầu từ bầu không khí thân thiện, các phương pháp tích cực hóa HS, tôn trọng quy tắc tiếp cận, minh họa, kết hợp giữa lý thuyết vả thực hành, phù hợp với năng lực của HS (Komensky J. Nha giáo dục Mỹ John Deway đã dan đầu trong hệ tư tưởng “lấy người học làm trung tâm” vào những năm cuối thé ki XIX, đầu thé ki XX, khi cải cách giáo dục và đổi mới phương pháp day học đang dan trở thành xu hướng mà nhiều quốc gia đang hướng đến. Dewey đã ủng hộ một hệ thống giáo dục cân bằng giữa việc cung cấp kiến thức đồng thời mang lại trải nghiệm của HS, từ đó chứng minh tầm quan trọng của giáo dục không chỉ là nơi dé đạt được kiến thức nội dung, ma con 1a nơi dé hoc cach song.
Năm 2017, Shcherbkov va cộng sự đã xây dựng thành công dé tai “Phat triển năng lực sáng tạo của HS trong hoạt động học tập và nghiên cứu”. Nghiên cứu này đưa ra lý lẽ cho răng các hoạt động sáng tạo của HS chính là cơ sở cho sự tự quyết và tự hoàn thiện trong tương lai của các em, sự cần thiết của việc phát triên khả nang sáng tạo ở HS giúp chúng định hướng phát triển nghẻ nghiệp tương lai. Nghiên cứu trên con mang mục đích khởi xướng công tác học tập, nghiên cứu cua HS trong quá trình dạy học nhằm phát triển năng lực và hiện thực hóa khả năng sáng tạo của mình. Năm 2022, dé tải "Sử dụng phương pháp day tương tác trong hình thức kha năng sáng tạo của HS” do Gafurovna và Sabirovna nghiên cứu đã mô tả khái niệm sáng tạo, phương pháp tương tác, phương pháp và công nghệ dạy học tương tác, quá trình giáo dục tương tác nhằm phát trién năng lực sáng tạo, điều kiện sư phạm, phát triển thực tiễn và nâng cao kiến thức nhận thức, hình thành năng lực sáng tạo của HS., 2022) Năm 2011, Veselinovska và cộng sự đã thực hiện đề tài “Ap dung các phương pháp thích hợp vao day HS học tế bào” nhằm xem xét lại chương trình giảng dạy hiện tại của khóa HS học tế bào và cách thức giảng dạy chương trình này tai Dai học Goce Delcev, giới thiệu các phương pháp giảng day mới dé cai thiện việc học tập, lay HS làm trung tâm và học tập tự định hướng.
từ đó phẩm chất và năng lực của HS sinh viên được hình thành tốt hơn. Nam 2021, trong quá trình thực hiện dé tải “Van dé và phương pháp day học môn Sinh học”, Aminjonova đã cho rằng mục tiêu của giáo dục sinh học ở giai đoạn hiện nay là chuẩn bị cho HS những hiểu biết nhất định vé sinh học và sinh thái cling như các lĩnh vực kiến thức liên quan. Và dé làm được điều đó, HS cần được nắm ving các khái niệm, thuật ngữ, lý thuyết sinh học, nhưng cốt lõi vẫn dam bao có ki năng ứng dụng vào thực tiễn ở các lĩnh vực khác nhau (Aminjonova, 2021). Ở Việt Nam Van đề đôi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển pham chat va năng lực đã được nén giáo dục Việt Nam quan tâm từ lâu.
Hiện nay có nhiều nghiên cứu về các phương pháp day học mới nhằm phát huy tính tích cực, rèn luyện kĩ năng và phát triển phẩm chất, năng lực cho HS, đặc biệt ở môn Sinh học: Giáo trình “Lý luận dạy HS học phần đại cương” do Dinh Quang Báo va Nguyễn Đức Thành biên soạn (1996) đã tông hợp các phương pháp dạy học, mô tả các 10 hình thức tô chức dạy HS học và các cách dé hình thành khái niệm, liệt kê. Nam 2016, Trinh Van Biéu va Tran Thi Ngọc Ha da khang dinh day hoc phat triển năng lực, pham chất người hoc lả xu hướng tat yếu của giáo dục Việt Nam va thé giới thông qua đề tài *Đôi mới giáo dục và tô chức các hoạt động day học dé phát triển năng lực, phầm chất người học”. Nghiên cứu cũng làm rõ những điềm khác nhau giữa đạy học định hướng nội dung và dạy học phát triển năng lực, phẩm chất người học, đề xuất các pham chat và năng lực cần phát triển cho HS (Trịnh Văn Biểu & Tran Thị Ngọc Hà, 2016) Năm 2021, Nguyễn Thị Hằng Nga và cộng sự thực hiện dé tài "Thiết kế và tô chức chuỗi hoạt động day học phát triên phẩm chất, năng lực HS trong day học “Cam ứng ở thực vật" (Chương trình giáo dục phô thông môn sinh học 2018)” nhằm phan tích ban chất cúa hoạt động day học, hướng dan việc thiết kế và tô chức chuỗi hoạt động học tập. giúp giáo viên hiéu và vận dụng đúng vào quá trình dạy học, từ đó phát triển phẩm chat, năng lực HS (Nguyễn Thị Hang Nga và cộng sự, 2021) Đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn sinh học theo hướng phát trién pham chat và năng lực HS tại các trường trung học phô thông thành phố Đà Nang” của Lê Quang Sơn và Lê Hoài Nam (2022) được phát triển theo hướng nâng cao phẩm chat và năng lực HS ở trường THPT, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý hoạt động day học môn Sinh học, từ đó đề xuất các biện pháp quan lý hoạt động day học môn Sinh học theo hướng phát triển phâm chất va năng lực HS nhằm góp phần nâng cao chất lượng day học ở các nha trường.
1] Có nhiều công trình nghiên cứu phát trién theo hướng đánh giá năng lực sinh học, đặc biệt và năng lực nhận thức sinh học của HS THPT, có thê kẻ đến như: Đoản Thị Thanh Thủy với đề tài: “Van dụng đánh giá định tính kết quả học tập đẻ tô chức dạy HS học I1 trung học phô thông theo hướng phát triển năng lực nhận thức của HS” nhằm xây dựng được các giáo án sinh học 11 chương Chuyên hóa vật chất và năng lượng theo hướng phát triển năng lực nhận thức của HS (Đoàn Thị Thanh Thủy, 2012). Nam 2018, Lại Ngọc Ly va Lại Phương Liên với Đề tải: “Dạy HS học theo dự án chủ dé Sinh trưởng và phát trién của thực vật góp phần nâng cao năng lực sáng tạo cho HS” được thực hiện nhằm đánh giá được mức độ hiệu quả của phương pháp dạy học dự án môn Sinh học 11 - chủ dé “Sinh trưởng va phát triển của thực vật” trong việc hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho HS THPT (Lại Ngọc Ly và Lại Phương Liên, 2018). Năm 2020, Nguyễn Thị Hương Giang và Mai Văn Hưng với đề tài: “T6 chức day học theo dự an trong dạy học chương III - Sinh trưởng va phat triển, Sinh học II Trung học phô thông” đã thông kê kết quả kiểm tra ở các lớp thực nghiệm và đối chứng đề đưa ra kết luận vẻ tính hiệu quả của phương pháp dạy học theo dự án vả rút ra kết luận. Đạy học dự án có hiệu quả cao trong quả việc tiếp thu kiến thức và tăng sự hứng thú với HS, kém theo đó là sự rén luyện tính xã hội và các kĩ năng làm việc nhóm (Nguyễn Thị Hương Giang & Mai Văn Hưng, 2020).
Năm 2022, Phạm Thị Phương Anh và cộng sự thực hiện dé tai “Quy trình thiết kế bải tập khai thác sự ngộ nhận nhằm phát triển năng lực nhận thức sinh học cho HS trong day học “Di truyền học người” ở cấp trung học pho thông". Từ nghiên cứu này, giáo viên có thê thiết kế các bài tập sử dụng các quan niệm sai và tô chức cho HS thảo luận dé tự điều chỉnh quá trình nhận thức của bản thân, góp phan phát triển năng lực nhận thức sinh học của HS trong quá trình dạy học (Phạm Thị Phương Anh & cộng sự, 2022). 12 Đề thành công hơn nữa trong công cuộc phát triên pham chat, năng lực cho HS, các kĩ năng cho HS cần được rèn luyện và phát triên. Trong các kĩ năng đó, kĩ năng so sánh cũng được đặc biệt chú ý trong một số nghiên cứu như sau: Năm 2014, Nguyễn Thị Nhãn với đề tai "Rèn luyện cho HS kĩ năng so sánh trong day học phan tiến hóa Sinh học 12 nâng cao” đã khảo sát tinh hình day học liên quan đến kĩ năng so sánh trong phần Tiền hóa, Sinh học 12 nâng cao.
thiết kế các bài tập rèn luyện kĩ năng so sánh cho HS cũng như xây dựng tiêu chí đánh gia ki năng so sánh của HS và thực nghiệm sư phạm tại 2 trường THPT thuộc tỉnh Đồng Nai (Nguyễn Thị Nhãn, 2014) Năm 2016, Nguyễn Đình Nhâm, Nguyễn Thị Nam công bố dé tải nghiên cứu “Thiết kế và sử dụng các bài tập tình hudng để rèn luyện kĩ năng so sánh cho HS trong day học chương II, III — Sinh học 11” đã đưa ra quy trình thiết kế và quy trình sử dụng bai tập tinh huỗng dé rèn luyện ki năng so sánh cho HS va một số ví du minh họa cho quy trình (Nguyễn Dinh Nhâm & Nguyễn Thị Nam, 2016) Tiếp nối nghiên cứu, năm 2017 Nguyễn Văn Tuệ với đề tài “Rèn luyện kĩ năng so sánh cho HS trong day HS học 6” đã điều tra thực trang sử dụng các kĩ năng so sánh trong day HS học 6 ở một số trường THCS trong địa bàn TP.HCM, xây dựng bai tập so sánh, quy trình rèn luyện ki năng so sánh cũng như thực nghiêm sư phạm ở 3 trường THCS thuộc huyện Bình Chánh, TP. (Nguyễn Văn Tuệ, 2017) Thông qua việc nghiên cứu tai liệu giảng day va dé tài nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy tam quan trọng của việc rèn luyện năng lực so sánh của HS, từ đó đề xuất các hoạt động dạy học phù hợp, hiệu quả. góp phần tích cực vào hoạt động học tập của HS. và năng lực, đặc biệt là kế hoạch giáo dục phô thông 2018 hiện nay.
Khái niệm ki năng, ki năng học tập và quá trình hình thành kĩ năng học tập 1.