Mở đầu”, “Kết luận”, các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, sơ đồ, biểu bảng, phần “Nội dung” có cấu trúc nhƣ sau: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Thiết kế và sử dụng BTTH nhằm phát triển NL VDKT vào thực tiễn cho HV hệ GDTX. trong dạy học chủ đề “Trao đổi nƣớc và khoáng ở thực vật” (Sinh học 11) Chƣơng 3.
Thực nghiệm sƣ phạm. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Trên thế giới các tình huống vốn nói chung và BTTH nói riêng đã đƣợc sử dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống, đặc biệt trong lịch sử giáo dục phƣơng pháp xử lí tình huống đã đƣợc biết đến từ rất lâu, thậm chí từ thời Cổ đại.
Tại Trung Quốc, phƣơng pháp xử lí tình huống đã đƣợc biết đến từ rất sớm, trong nhiều kinh sách, văn học cổ qua các triều đại lịch sử khác nhau. Kinh dịch là bộ sách cổ của Trung Quốc độc đáo nhất của nhân loại (đã đƣợc dịch ra nhiều thứ tiếng, đƣợc nhiều độc giả đông tây kim cổ của nhiều nƣớc nghiên cứu), dạy cách xử lí tình huống cho mọi ngƣời, thuộc mọi lứa tuổi, ngành nghề và thời đại. Những tình huống này và cách xử lí chúng luôn luôn biến động tùy thời đại. Tiêu biểu là Đức Khổng Tử (551 - 487 TCN) với nhiều phƣơng pháp xử lí tình huống theo các vấn đề đặc sắc, và đƣợc ghi lại thành những bài học quý báu cho hậu thế học tập.
Ở các nƣớc phƣơng Tây, việc nghiên cứu và áp dụng các tình huống đã đƣợc thực hiện trong nhiều lĩnh vực. Đi đầu trong lĩnh vực Giáo dục và Đào tạo là Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (Mỹ). Năm 1870, giáo sƣ Christopher Columbus Langdell đã khởi xƣớng phƣơng pháp dạy học tình huống cho khoa Luật của Trƣờng Đại học Kinh doanh Havard và đã đƣợc chấp nhận một vài năm sau đó. Sau này việc sử dụng tình huống trong dạy học đã đƣợc nghiên cứu sâu rộng hơn và đem lại nhiều kết quả tích cực hơn.
Ví dụ nhƣ: Jackson, Giles (2011) [33], Kiriacau (1991) [34], RJ. Marzano (1992) [35]… Tại Canada, phƣơng pháp xử lí tình huống cũng đƣợc nghiên cứu từ khá sớm. Năm 1919, tại Trƣờng Đại học Western Ontario cũng đã bắt đầu áp dụng phƣơng pháp tình huống trong dạy học kinh doanh nhờ sự dũng cảm tiên phong 6 của W. Sherwood Fox - Trƣởng khoa Cơ bản, và K.R Neville - Trƣởng phòng Giáo dục.
Đến nay, đây vẫn là cơ sở giáo dục uy tín của Canada về việc sử dụng các tình huống trong dạy học. Tại Đông Âu, việc dạy học tình huống cũng đƣợc quan tâm nghiên cứu và áp dụng. Các nhà giáo dục Liên Xô (cũ) và Ba Lan nhƣ Machiuxkin (1972) [19], Macmutốp M. các tài liệu này đã đƣợc biên soạn và dịch ra Tiếng Việt.
Các tác giả đã nghiên cứu việc sử dụng tình huống trong dạy học một cách toàn diện. Đặc biệt theo Ôkôn V (2006) [25], vấn đề trong học tập phải là vấn đề thu hút đƣợc ngƣời học, có tính tự nhiên và gần gũi với cuộc sống của ngƣời học. Có nhƣ vậy mới kích thích tính tích cực của ngƣời tham gia để giải quyết vấn đề đặt ra. Từ cuối những năm 60 đến những năm 80 của thế kỷ XX, một số nhà nghiên cứu tập trung nghiên cứu về các tình huống diễn ra trong giao tiếp sƣ phạm, giáo dục học sinh, và gọi đó là các tình huống sƣ phạm.
Sau đó nhiều các công trình nghiên cứu của các tác giả nhƣ L. Lamôp (1981)… Tại Tây Âu, ngay từ đầu thế kỷ XX dạy học tình huống cũng đã đƣợc áp dụng ở Pháp, nhƣng phần lớn là các giả định nên có ít sức thuyết phục. Đến những năm 60 của thế kỷ XX, Gaston de Vilard đã xây dựng giáo trình “Luận lí trong hành động” trong đó nội dung là những tình huống có thật. Theo phƣơng pháp dạy học bằng tình huống của Gaston de Vilard thì giáo viên là ngƣời xác định các vấn đề lí thuyết, nêu tình huống cụ thể và định hƣớng cho học sinh tranh luận với nhau, cuối cùng giáo viên là ngƣời chốt lại kiến thức.
Phƣơng pháp này đã gây đƣợc tiếng vang trong toàn nƣớc Pháp và sau đó đƣợc nghiên cứu, áp dụng rộng rãi. Còn tại Cộng hòa Liên bang Đức, phƣơng pháp tình huống đã đƣợc áp dụng ở nhiều ngành trong đó có giáo dục và nông nghiệp. Trong giáo trình về khuyến nông ngƣời ta đã thực hiện một quan niệm mới, trong khuyến nông 7 ngƣời ta không chỉ đơn thuần là chuyển giao kĩ thuật đến ngƣời nông dân, mà là phát triển nông nghiệp, phải thực hiện một phƣơng pháp tiếp cận tình huống để giải quyết các vấn đề cần đặt ra. Từ những nghiên cứu của các tác giả trên chúng ta có thể thấy tình huống đã đƣợc nghiên cứu và ứng dụng ngày càng rộng rãi trong công tác giáo dục đào tạo ở nhiều nƣớc phát triển và với vai trò nhƣ là một PPDH tích cực.
Trong đó, các tác giả cũng khẳng định đƣợc tính hiệu quả của việc sử dụng tình huống trong dạy học và cũng đã nêu đƣợc quy trình sử dụng tình huống trong dạy học. Đây là vấn đề chúng tôi sử dụng làm cơ sở xây dựng quy trình dạy học bằng BTTH. Tại Việt Nam Mặc dù nghiên cứu về BTTH ở Việt Nam đƣợc tiếp cận muộn hơn so với nhiều nƣớc trên thế giới, song những năm gần đây thì việc nghiên cứu và ứng dụng BTTH trong dạy học cũng là vấn đề đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu về tình huống, cách xử lí tình huống, quy trình xây dựng và sử dụng BTTH đã đƣợc giới thiệu, đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau của dạy học tình huống.
Hồ Chí Minh - Ngƣời thầy, ngƣời cha vĩ đại của dân tộc Việt Nam, từ ngày còn dạy học ở Trƣờng Dục Thanh (Phan Thiết), Ngƣời đã chú ý áp dụng phƣơng pháp dạy học “Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành. Học với hành phải kết hợp với nhau” [16]. Ngƣời nhấn mạnh vai trò của thực tiễn đối với hoạt động học tập, tri thức gắn với thực tiễn mới có giá trị bền vững. Đây có thể đƣợc coi là nền móng cho việc nghiên cứu, xây dựng các bài tập tình huống, bài tập thực tiễn của Việt Nam ngày nay.
Trần Văn Hà (1996) [12] là một trong những ngƣời Việt Nam đầu tiên nghiên cứu và ứng dụng phƣơng pháp tình huống. Từ năm 1947 tác giả đã ứng dụng thành công phƣơng pháp xử lí tình huống hành động trong đào tạo huấn luyện cán bộ, kĩ sƣ canh nông. Tác giả đã biên soạn nhiều giáo trình, tài liệu 8 giảng dạy theo phƣơng pháp tình huống và xây dựng đƣợc hàng nghìn tình huống trong nông nghiệp. Trong lĩnh vực giáo dục học: Phan Thế Song và Lƣu Xuân Mới (2000) [28] trong tài liệu “Tình huống và cách xử lí tình huống trong quản lý giáo dục và đào tạo” đã khái quát 5 đặc điểm của tình huống quản lí giáo dục.
Đặc biệt tác giả đã nêu đƣợc các bƣớc tiến hành trong xử lí tình huống là: tiếp cận tình huống; phân tích, tổng hợp tìm ra nguyên nhân cốt lõi; tìm biện pháp xử lí; đánh giá kết quả và tổng kết một số bí quyết thành công trong xử lí tình huống. Đây cũng là tài liệu tham khảo để đƣa ra các bƣớc giải quyết bài tập tình huống trong dạy học các môn học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng. Tác giả Phan Trọng Ngọ (2005) [22], tác giả đã nêu ra những vấn đề cơ bản về lý luận dạy học và giới thiệu một số phƣơng pháp dạy học tích cực. Trong đó với phƣơng pháp dạy học tình huống, tác giả cho rằng thông qua việc giải quyết những tình huống, ngƣời học có đƣợc khả năng thích ứng tốt nhất với môi trƣờng xã hội đầy biến động.
Trong giảng dạy bộ môn Sinh học: BTTH cũng đã đƣợc nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và đã đạt một số kết quả, có thể kể đến: Tác giả Phan Đức Duy (1999), với đề tài “Sử dụng BTTH để rèn luyện cho sinh viên kĩ năng DH Sinh học” [11], nêu đƣợc bản chất, cơ sở phân loại và đã xây dựng đƣợc quy trình thiết kế và sử dụng BTTH. Các tác giả Nguyễn văn Duệ, Trần Văn Kiên, Dƣơng Tiến Sỹ (2000) trong cuốn “Dạy học giải quyết vấn đề trong bộ môn Sinh học” [10] đã xác định đƣợc nhiều tình huống dạy học điển hình trong dạy học Sinh học. Các tác giả đã thiết kế và sử dụng hệ thống các câu hỏi, BTTH trong chƣơng trình Sinh học THPT làm phƣơng tiện giúp học sinh tự phát hiện và xác định các tình huống học tập, trên cơ sở đó giúp giáo viên tổ chức hoạt động dạy học theo hƣớng phát triển năng lực nhận thức cho học sinh. Tác giả Lê Thanh Oai (2011) [24] đã đƣa ra cơ sở phân loại, xây dựng các nguyên tắc thiết kế câu hỏi, bài tập có yếu tố tình huống trong dạy học Sinh 9 học và Sinh thái học, đây là những bài viết có tác dụng tham khảo tốt cho giáo viên THPT.
Tác giả Phan Thị Thu Hiền (2015) [14] đã đƣa ra những tiêu chuẩn của một BTTH nhƣ phải chứa mâu thuẫn nhận thức, nảy sinh mâu thuẫn nhận thức và phù hợp với đối tƣợng. Tác giả cũng đã đƣa ra quy trình xây dựng BTTH gồm 5 bƣớc. Tác giả cũng cho rằng “Dạy học theo phƣơng pháp sử dụng BTTH giúp cho HS có thể lĩnh hội tri thức vững vàng, tạo hứng thú học tập tốt hơn”. Tác giả Nguyễn Đình Nhâm và Nguyễn Thị Nam (2016) [23] đã nghiên cứu về BTTH trong dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông.
Tác giả đã phân tích vai trò của BTTH trong dạy học và đƣa ra quy trình thiết kế và quy trình sử dụng BTTH để rèn luyện kĩ năng so sánh cho HS trong dạy học chƣơng 2, 3 Sinh học 11. Tác giả Nguyễn Hồng Quyên (2018) [27] tác giả đã nghiên cứu và xác định quy trình sử dụng BTTH nhằm phát triển NL GQVĐ cho học sinh trong dạy học Sinh thái học (Sinh học 12) ở trƣờng Trung học phổ thông. Tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh (2008) [07] đã đƣa ra bản chất, đặc điểm và quy trình dạy học theo vấn đề đối với bộ môn Sinh học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, trong đó đã phân loại các tình huống có vấn đề và đề xuất các bƣớc trong dạy học các tình huống đó.