PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề án Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang diễn ra mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu và tác động sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, văn hóa và xã hội,… Trong đó giáo dục là lĩnh vực chịu nhiều ảnh hưởng và có những chuyển biến rõ nét nhất. Khoa học giáo dục phải đi đầu trong quá trình đổi mới thì mới thực sự trở thành động lực của sự phát triển kinh tế xã hội. Do đó sự đổi mới về cơ cấu, chất lượng và nguồn nhân lực đã và đang diễn ra ở nhiều quốc gia trên thế giới.
Để đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng đáp ứng nhu cầu xã hội trong tương lai, đòi hỏi ngành giáo dục nước ta phải có những chuyển biến từ nội dung đến phương pháp và hình thức tổ chức dạy học. Trong xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay, hầu hết các nước đều quan tâm đến bồi dưỡng các năng lực cho học sinh thông qua môn học trong đó chú trọng đến năng lực giải quyết vấn đề. “Để đáp ứng được những đòi hỏi mới đặt ra do sự bùng nổ kiến thức và sáng tạo ra kiến thức mới, cần thiết phải phát triển năng lực tư duy, năng lực GQVĐ một cách sáng tạo,. Các năng lực này có thể quy gọn là “năng lực GQVĐ” – Tiến sĩ Raja Roy Singh, nhà giáo dục nổi tiếng ở Ấn Độ đã khẳng định [29].
Có thể thấy rằng tầm quan trọng của năng lực giải quyết vấn đề đã được quan tâm nhiều quốc gia trên thế giới. Dạy học phát triển năng lực cho học sinh được xem là xu hướng chung của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Trong định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã được chỉ rõ trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “Cuộc cách mạng về phương pháp giáo dục phải hướng vào người học, rèn luyện và phát triển khả năng giải quyết vấn đề một cách năng động, độc lập sáng tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trường phổ thông. Áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực GQVĐ” [11].
Ở nước ta chương trình giáo dục phổ thông mới (năm 2018) theo hướng phát triển năng lực của học sinh đang được bắt đầu triển khai ở các cấp học. Để đạt được hiệu quả cao trong dạy học phát triển năng lực, các nhà giáo dục luôn quan tâm và tìm hiểu về các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực. Trong chương trình GDPT môn Địa lí năm 2018, năng lực vận dụng kiến thức - kỹ năng đã học để giải quyết vấn đề là một trong ba năng lực chung cần phát triển cho học sinh trong dạy học. Để phát triển năng lực này, giáo viên cần tạo môi trường, cơ hội cho học sinh thực hiện các hoạt động vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn liên 2 quan đến bài học.
Có nhiều biện pháp trong đó sử dụng bài tập tình huống là biện pháp hữu hiệu. Môn Địa lí là một môn học có tính tổng hợp, nghiên cứu những vấn đề rất phức tạp về mặt không gian lãnh thổ, trong đó các yếu tố thành phần gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau. Trong quá trình học tập Địa lí, học sinh luôn luôn phải tìm hiểu các mối liên hệ giữa những sự vật, hiện tượng trong quá trình phát triển và biến đổi không ngừng của chúng. Môn Địa lí không chỉ đơn thuần là việc học thuộc các kiến thức về địa hình, khí hậu, dân số, hay kinh tế, mà còn là việc phân tích và hiểu sâu về cách mà các yếu tố này liên quan và tác động lẫn nhau trong một hệ thống phức tạp.
Đây là môn học có tính ứng dụng cao, đòi hỏi học sinh phải có khả năng tổng hợp, phân tích và áp dụng kiến thức vào các tình huống thực tế. Do vậy việc sử dụng các bài tập tình huống dạy học môn Địa lí là điều cần thiết, sẽ giúp cho học sinh vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn, giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Địa lí ở trường THPT đã và đang được giáo viên sử dụng, tuy nhiên hiệu quả mang lại chưa thật sự cao. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm cả sự thiếu hụt về tài liệu hướng dẫn, sự chưa nhất quán trong việc áp dụng phương pháp, và thậm chí là sự chưa sẵn sàng của cả giáo viên và học sinh trong việc thay đổi phương pháp học tập truyền thống.
Việc giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về cách thiết kế và sử dụng bài tập tình huống cũng là một rào cản lớn. Với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục nước ta theo định hướng phát triển năng lực HS, việc nghiên cứu sử dụng bài tập tình huống phát triển năng lực trong dạy học như là một biện pháp để phát triển năng lực GQVĐ cho HS. Với mong muốn có thể nâng cao thêm những hiểu biết của cá nhân về các phương pháp dạy học tích cực nói chung và phương pháp sử dụng bài tập tình huống trong dạy học nói riêng, cũng như góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí của đất nước tác giả lựa chọn đề tài “Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Địa lí 11 trung học phổ thông”. Tổng quan nghiên cứu 2.
Trên thế giới Tại Hoa Kỳ, phương pháp sử dụng bài tập tình huống được chính thức phát triển và ứng dụng lần đầu tiên tại Trường Luật Harvard dưới sự dẫn dắt của Giáo sư Christopher Columbus Langdell. Vào năm 1870, Langdell đã tiên phong sử dụng phương pháp này với mục tiêu hệ thống hóa và đơn giản hóa việc giảng dạy pháp luật. Ông biên soạn cuốn A Selection of Cases on the Law of Contracts, một tuyển tập các án lệ được lựa chọn để giúp sinh viên hiểu sâu hơn về các nguyên tắc pháp lý 3 thông qua việc phân tích và thảo luận trong lớp học [24]. Phương pháp này được mở rộng sang lĩnh vực quản trị kinh doanh vào những năm 1920 tại Trường Kinh doanh Harvard (HBS).
HBS đã nhanh chóng nhận ra tiềm năng của phương pháp này trong việc đào tạo các nhà quản lý tương lai. Phương pháp này không chỉ giúp sinh viên phát triển các kỹ năng phân tích mà còn nâng cao khả năng ra quyết định thông qua việc thảo luận các tình huống kinh doanh thực tế. Đến năm 1939, HBS đã sản xuất gần 15.000 bài tập tình huống, và phương pháp này tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực khác nhau [23]. Trong cuốn sách Geeks and Geezers: How Era, Values, and Defining Moments Shape Leaders (2005), Warren Bennis và Robert J.
Thomas nhấn mạnh rằng phương pháp bài tập tình huống đóng một vai trò then chốt trong việc hình thành các kỹ năng lãnh đạo và quản lý. Bennis và Thomas chỉ ra rằng việc sử dụng các tình huống thực tế trong quá trình học tập giúp các nhà lãnh đạo tương lai rèn luyện khả năng phân tích, ra quyết định và giải quyết vấn đề trong môi trường phức tạp. Các bài tập tình huống không chỉ giúp người học tiếp cận với các tình huống lãnh đạo thực tế mà còn tạo cơ hội để họ thử nghiệm và phát triển các kỹ năng lãnh đạo cần thiết trong một môi trường học tập an toàn [20]. Nghiên cứu của họ khẳng định rằng việc thảo luận và phân tích các tình huống kinh doanh thực tế trong lớp học giúp sinh viên và nhà quản lý tương lai hiểu rõ hơn về các thách thức và cơ hội trong lãnh đạo, đồng thời trang bị cho họ các công cụ để đối phó với các tình huống không lường trước được.
Trong cuốn Teaching Smart People How to Learn (1991) tác giả Chris Argyris cũng đã làm rõ cách thức mà phương pháp sử dụng bài tập tình huống hỗ trợ các nhà quản lý trong việc nâng cao khả năng học hỏi và thích ứng với các tình huống mới. Argyris chỉ ra rằng các bài tập tình huống giúp các nhà quản lý không chỉ học hỏi từ các kinh nghiệm của người khác mà còn tạo ra cơ hội để phản ánh và cải thiện khả năng giải quyết vấn đề của chính họ [19]. Ông giải thích rằng quá trình thảo luận và phân tích các tình huống phức tạp giúp các nhà quản lý nhận diện và vượt qua các giới hạn trong cách nghĩ của họ, từ đó cải thiện khả năng tiếp thu và áp dụng các kiến thức mới vào thực tiễn. Phương pháp này khuyến khích sự học hỏi liên tục và cải tiến không ngừng, điều này rất quan trọng trong bối cảnh môi trường kinh doanh đang thay đổi nhanh chóng.
Tại châu Âu, phương pháp bài tập tình huống đã được chấp nhận và phát triển tại các trường kinh doanh hàng đầu như INSEAD ở Pháp và Trường Kinh doanh London ở Anh. Các trường này đã áp dụng phương pháp này để đào tạo các nhà lãnh đạo doanh nghiệp, giúp họ đối mặt với các thách thức thực tế trong quá trình quản lý. Nghiên cứu và tài liệu liên quan đến sự phát triển của phương pháp này tại châu Âu có thể được tìm thấy trong các nghiên cứu giáo dục quản lý [22]. Bên cạnh đó, nghiên 4 cứu của Wright và Henson trong cuốn Case Study Research in Education (2011) cũng đã chỉ ra rằng phương pháp bài tập tình huống được áp dụng rộng rãi trong các chương trình đào tạo khác nhau, bao gồm cả giáo dục đại học, nhờ vào khả năng giúp sinh viên phát triển các kỹ năng giải quyết vấn đề trong bối cảnh học thuật.
Cuốn sách này nhấn mạnh rằng bài tập tình huống cho phép sinh viên áp dụng lý thuyết vào các tình huống thực tế, từ đó cải thiện khả năng phân tích và đưa ra quyết định trong môi trường học tập [31]. Đồng thời, trong cuốn Exploring the Effectiveness of Case Study Method in University Education (2010), tác giả Tummons đã thực hiện một nghiên cứu chi tiết về hiệu quả của phương pháp bài tập tình huống trong các chương trình đại học tại Anh. Tummons chỉ ra rằng phương pháp này giúp sinh viên tiếp cận kiến thức một cách thực tiễn và hệ thống hơn, tạo điều kiện cho việc học tập trở nên liên kết hơn với thực tiễn.