Giáo trình vận dụng các tiếp cận dạy học phát triển năng lực học sinh môn Sinh học - NXB ĐH Thái Nguyên

Giáo trình trình bày phương pháp và quy trình vận dụng các tiếp cận dạy học tích cực nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh trong môn Sinh học phổ thông.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Vận dụng các tiếp cận dạy học để phát triển năng lực học sinh trong dạy học Sinh học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan dạy học phát triển năng lực học sinh môn Sinh học

Giáo trình vận dụng các tiếp cận dạy học để phát triển năng lực học sinh trong dạy học Sinh học do Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên phát hành năm 2018. Công trình khoa học này do Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hồng chủ biên cùng nhóm tác giả uy tín biên soạn. Cuốn sách phản ánh bước chuyển mình căn bản của giáo dục Việt Nam. Mục tiêu giáo dục chuyển dịch từ truyền thụ kiến thức thụ động sang hình thành phẩm chất và năng lực thực tế. Người học không chỉ ghi nhớ lý thuyết hàn lâm. Học sinh phải vận dụng tri thức sinh học để giải quyết vấn đề đời sống. Tài liệu làm rõ khái niệm năng lực thông qua các hành vi cụ thể và khả năng hành động độc lập. Nội dung giáo trình bao quát các tiếp cận giáo dục hiện đại. Cấu trúc bài giảng phân định rõ nguyên tắc xây dựng mục tiêu dạy học và kỹ thuật đánh giá quá trình. Giáo trình đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông. Giáo viên có cơ sở vững chắc để thiết kế kế hoạch bài dạy khoa học. Sinh viên ngành sư phạm Sinh học tiếp cận nguồn học liệu chuẩn mực để rèn luyện nghiệp vụ sư phạm chất lượng cao.

1.1. Thông tin xuất bản và đội ngũ tác giả

Giáo trình xuất bản chính thức vào năm 2018 tại Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên với mã số ĐHTN-2018. Chủ biên công trình là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hồng, chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực lý luận và phương pháp dạy học Sinh học. Đội ngũ đồng tác giả gồm Tiến sĩ Nguyễn Thị Hà, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hằng và Tiến sĩ Phạm Thị Hồng Tú. Các tác giả đều là giảng viên giàu kinh nghiệm sư phạm tại trường đại học sư phạm. Công trình kết tinh từ quá trình nghiên cứu thực nghiệm công phu tại các trường phổ thông. Cuốn sách cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc cho giáo viên Sinh học trên toàn quốc.

1.2. Khái niệm và bản chất của tiếp cận phát triển năng lực

Năng lực là khả năng huy động kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công một nhiệm vụ cụ thể. Tiếp cận phát triển năng lực chuyển trọng tâm từ việc truyền tải kiến thức thụ động sang việc rèn luyện năng lực hành động. Học sinh giữ vai trò chủ thể kiến tạo trong toàn bộ tiến trình học tập. Giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn và tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá tri thức. Môn Sinh học có lợi thế lớn nhờ gắn liền với thế giới tự nhiên và các hiện tượng sinh thái thực tiễn. Do đó, việc dạy học năng lực giúp học sinh hình thành tư duy khoa học, khả năng quan sát và kỹ năng giải quyết vấn đề môi trường.

II. Thách thức trong dạy học phát triển năng lực học sinh môn Sinh học

Mô hình dạy học truyền thống bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng khi áp dụng vào môn Sinh học hiện đại. Giáo viên thường tập trung vào thuyết giảng lý thuyết và nhồi nhét thuật ngữ chuyên ngành. Học sinh ghi nhớ máy móc quy luật di truyền hoặc sơ đồ chuyển hóa vật chất mà thiếu tư duy phản biện. Phương pháp này khiến người học thụ động tiếp nhận kiến thức đóng khung trong sách giáo khoa. Khi đối mặt với các tình huống thực tiễn như dịch bệnh cây trồng hay ô nhiễm nguồn nước, học sinh lúng túng. Các em không thể vận dụng lý thuyết đã học để đưa ra phương án xử lý phù hợp. Khâu kiểm tra đánh giá theo lối truyền thống cũng chỉ chú trọng điểm số bài thi viết định kỳ. Thước đo này không thể phản ánh chính xác kỹ năng thực nghiệm, năng lực hợp tác và tính sáng tạo của học sinh. Việc thiếu hụt trang thiết bị phòng thí nghiệm làm trầm trọng thêm rào cản dạy học thực nghiệm. Giáo viên gặp nhiều áp lực về khối lượng chương trình và giới hạn thời gian tiết học. Sự chênh lệch giữa mục tiêu đào tạo năng lực và cách thức tổ chức dạy học cũ tạo ra khoảng cách lớn cần khắc phục ngay.

2.1. Hạn chế của mô hình truyền thụ kiến thức hàn lâm

Phương pháp dạy học truyền thống coi trọng việc cung cấp dữ liệu kiến thức thuần túy. Giáo viên đóng vai trò độc tôn trong việc diễn giải nội dung bài học trên lớp. Học sinh chủ yếu nghe giảng, chép bài và học thuộc lòng để đối phó thi cử. Lối học này triệt tiêu tinh thần tự chủ nghiên cứu khoa học của người học. Học sinh ghi nhớ tốt các định nghĩa về tế bào, đột biến gen nhưng không hiểu bản chất sinh học trong tự nhiên. Sự tách rời giữa lý thuyết hàn lâm và bối cảnh thực tế làm giảm sút hứng thú học tập. Người học thiếu hẳn kỹ năng thao tác thực nghiệm và năng lực tư duy độc lập.

2.2. Bất cập trong kiểm tra đánh giá thành tích học tập

Công tác đánh giá trước đây phụ thuộc chủ yếu vào các bài kiểm tra viết định kỳ và bài thi trắc nghiệm tái hiện thông tin. Thang điểm đánh giá dựa trên mức độ thuộc bài thay vì đo lường năng lực thực tiễn. Cách làm này bỏ quên quá trình rèn luyện kỹ năng tư duy và thao tác thực hành của học sinh. Giáo viên không có đủ công cụ và tiêu chí định lượng để theo dõi sự tiến bộ thường xuyên của từng cá nhân. Học sinh thiếu cơ hội tự đánh giá và đánh giá chéo kết quả học tập giữa các nhóm. Đánh giá mang tính áp đặt từ một phía khiến kết quả không phản ánh đúng năng lực hành động thực chất.

III. Các giải pháp dạy học phát triển năng lực học sinh môn Sinh học

Giáo trình của Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm toàn diện nhằm tháo gỡ khó khăn giảng dạy. Trọng tâm giải pháp là chuyển đổi mô hình tổ chức lớp học thông qua các tiếp cận dạy học tích cực. Giáo trình trình bày chi tiết sáu mô hình dạy học hiện đại mang tính thực chứng cao. Tiêu biểu gồm dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học khám phá, dạy học trải nghiệm, dạy học tích hợp và dạy học kết hợp. Mỗi phương pháp đều đi kèm quy trình thiết kế bài giảng rõ ràng từng bước. Giáo viên căn cứ vào nội dung kiến thức sinh học cụ thể để lựa chọn phương án tổ chức tối ưu. Học sinh được đặt vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động học thuật. Các em trực tiếp lập kế hoạch, thu thập mẫu vật, phân tích dữ liệu và trình bày báo cáo trước tập thể. Hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực được xây dựng tường minh với thang đo định lượng rõ nét. Giáo viên và học sinh cùng tham gia giám sát tiến độ rèn luyện năng lực. Mô hình kết hợp công nghệ thông tin giúp nâng cao tính tương tác và tính tự chủ học tập.

3.1. Vận dụng dạy học dự án và giải quyết vấn đề

Dạy học dự án và dạy học giải quyết vấn đề tạo cơ hội tối đa cho học sinh phát triển năng lực nghiên cứu khoa học Sinh học. Giáo viên hướng dẫn học sinh đề xuất ý tưởng dự án xuất phát từ thực tiễn sản xuất hoặc đời sống hàng ngày. Kế hoạch nghiên cứu xác định rõ mục tiêu, phân công nhiệm vụ cá nhân và thời gian hoàn thành. Học sinh chủ động thu thập mẫu vật sinh học, xử lý số liệu thí nghiệm và thảo luận nhóm. Quá trình làm việc dự án rèn luyện năng lực hợp tác, tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết các tình huống phát sinh. Sản phẩm dự án được báo cáo và nghiệm thu công khai trước lớp.

3.2. Triển khai dạy học trải nghiệm và khám phá khoa học

Dạy học trải nghiệm và khám phá đưa học sinh tiếp xúc trực tiếp với thế giới sinh vật sống ngoài tự nhiên. Học sinh quan sát hiện tượng, tự đặt giả thuyết khoa học và tiến hành thí nghiệm để kiểm chứng giả thuyết. Môi trường thực địa tại vườn trường, phòng thí nghiệm hoặc trang trại giúp kiến thức sinh học trở nên sống động. Giáo viên giữ vai trò cố vấn chuyên môn, gợi mở câu hỏi định hướng thay vì cung cấp kết luận có sẵn. Phương pháp này kích thích trí tò mò khoa học và hình thành tư duy thực nghiệm vững chắc. Học sinh làm chủ quy trình nghiên cứu, tự tin rút ra các quy luật sinh học chính xác.

IV. Ứng dụng của dạy học phát triển năng lực học sinh môn Sinh học

Giáo trình vận dụng các tiếp cận dạy học để phát triển năng lực học sinh trong dạy học Sinh học mang giá trị thực tiễn to lớn. Bộ tài liệu đóng vai trò kim chỉ nam đắc lực cho giáo viên phổ thông trong bối cảnh thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Các trường đại học sư phạm sử dụng giáo trình như nguồn tài liệu chuẩn mực để đào tạo sinh viên chuyên ngành. Giáo viên phổ thông vận dụng linh hoạt các quy trình sư phạm để biên soạn giáo án và thiết kế dự án học tập sinh động. Công trình giúp nhà trường chuẩn hóa quy trình đánh giá kết quả học tập theo các tiêu chí năng lực rõ ràng. Học sinh được hưởng lợi trực tiếp từ môi trường học tập năng động và giàu tính ứng dụng đời sống. Năng lực giải quyết vấn đề thực tế, năng lực tự chủ và kỹ năng nghiên cứu khoa học của người học tiến bộ vượt bậc. Tài liệu khẳng định vị thế khoa học của Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên trong việc cung cấp các ấn phẩm sư phạm chất lượng cao. Việc triển khai sâu rộng các nội dung của giáo trình sẽ tạo bước đột phá cho chất lượng giáo dục Sinh học nước nhà.

4.1. Đổi mới kiểm tra và tiêu chí đánh giá năng lực

Giáo trình hướng dẫn thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá đa dạng và công khai trước khi tổ chức học tập. Giáo viên phối hợp linh hoạt giữa đánh giá thường xuyên trong từng giờ học và đánh giá định kỳ cuối giai đoạn. Học sinh thực hiện hồ sơ học tập để tự theo dõi sự trưởng thành về tư duy khoa học và năng lực thực hành. Việc đánh giá dựa trên bằng chứng thực tế giúp phản ánh chính xác khả năng giải quyết vấn đề của từng học sinh. Quy trình này xóa bỏ áp lực điểm số đơn thuần, tạo động lực nội tại cho người học rèn luyện không ngừng.

4.2. Khả năng nhân rộng tại các cơ sở giáo dục phổ thông

Các phương pháp giảng dạy trong tài liệu sở hữu tính khả thi cao khi áp dụng vào thực tế trường phổ thông. Giáo viên có thể chủ động điều chỉnh quy mô dự án và chủ đề bài học phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của từng địa phương. Việc tích hợp các chủ đề môi trường và công nghệ sinh học nông nghiệp giúp bài học trở nên gần gũi và hấp dẫn. Cán bộ quản lý giáo dục sử dụng tài liệu làm căn cứ tổ chức bồi dưỡng chuyên môn định kỳ cho tổ bộ môn. Sự lan tỏa của các tiếp cận hiện đại tạo nền tảng vững chắc để nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 “Khái quát về dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh” giới thiệu những nét khái quát về: năng lực và dạy học tiếp cận năng lực; cấu trúc cùa năng lực; các loại năng lực; quan điểm và nguyên tắc cần quán triệt trong dạy học theo tiếp cận năng lực; một số vấn đề cơ bản vê đánh giá năng lực người học. PHÀN NỘI DƯNG 1. Khái niệm về năng lực Năng lực là gì? Hiện nay, khái niệm “năng lực” đã được diễn đạt theo những cách khác nhau: - Theo Từ điển tiếng Việt, năng lực được hiểu là “khả năng, điều kiện chù quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó” khi đề cập đến năng lực của một đối tượng nào đó, hoặc “là phẩm chất tâm li và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao” khi đề cập đến năng lực cùa con người. - Theo Từ điển bách khoa Việt Nam, năng lực được coi là đặc điểm cùa cá nhân thể hiện mức độ thông thạo, tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắc chằn một số dạng hoạt động nào đó.

- Theo tác giả Phạm Tất Dong: “Năng lực là sự tổng hợp những thuộc tính cùa cá nhân con người, đáp ứng những yêu cầu của hoạt động và đảm bảo cho hoạt động đạt được những kết quả cao”. A Rudich đã định nghĩa năng lực và tác giả cho rằng năng lực là đặc tính tâm sinh lí của con người chi phối các quá trình tiếp thu kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo cũng như hiệu quả thực hiện một hoạt động nhất định - Năm 1993, Gerard và Roegiers đã đưa ra định nghĩa năng lực và các tác giả này đã coi năng lực là tích hợp các kĩ năng cho phép nhận biết một tỉnh huống và đáp ứng với tình huống đó một cách tich hợp và một cách tự nhiên. - Năm 1995, De Ketele cũng đã định nghĩa năng lực là một tập hợp trật tự các kĩ năng (các hoạt động) tác động lên một nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn đề do tinh huống này đặt ra. Khái niệm năng lực tiếp tục được bố sung và ngày càng được hoàn thiện thêm và chúng ta có thể liệt kê thêm một số định nghĩa khác nữa về năng lực.

Chẳng hạn như: - Năm 1996, J Coolahan đã coi năng lực như là khả năng nói chung dựa trên kiến thức, kinh nghiệm, giá trị, khuynh hướng mà một người đã phát triển thông qua cam kết với thực tiễn giáo dục. 9 - Năm 1997, Perrenoud đã đưa ra định nghĩa năng lực là khả năng hoạt động hiệu quả trong một số tình huống nhất định dựa trên kiến thức nhưng khả năng này không có giới hạn. - Năm 2001, Weitnert đã định nghĩa năng lực là khả năng và kĩ xảo học được hay sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tinh huống nhất định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội,. và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tỉnh huống linh hoạt.

- Năm 2016, nhóm tác giả Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội đã đưa ra định nghĩa năng lực là những khả năng, kĩ xảo học được hay sẵn có cùa cá nhân nhằm giải quyết các tinh huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội. và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tinh huống linh hoạt bằng những phuơng tiện, biện pháp và cách thức phù hợp.