Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn 15 Chương 2. Đề xuất biện pháp rèn luyện kỹ năng nói nghe tương tác cho học sinh trong môn Ngữ văn lớp 7 Chương 3. Thực nghiệm sư phạm 16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực 1. Các khái niệm chính Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực đã phát triển từ những năm 90 của thế kỷ trƣớc và giờ đang trở thành xu hƣớng giáo dục đƣợc cả thế giới quan tâm. Đối với nƣớc ta, dạy học theo hƣớng phát triển năng lực cũng đƣợc áp dụng trong chƣơng trình giảng dạy. Năng lực là khả năng hoặc kỹ năng mà một ngƣời có để thực hiện một nhiệm vụ hoặc giải quyết một vấn đề cụ thể.
Nó liên quan đến khả năng áp dụng kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm và tƣ duy để đạt đƣợc mục tiêu hoặc hoàn thành một công việc. Năng lực có thể đƣợc phân loại thành nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm: - Năng lực học tập: Liên quan đến khả năng tiếp thu, nắm bắt và áp dụng kiến thức, kỹ năng và thông tin mới. - Năng lực tƣ duy: Bao gồm khả năng suy luận, phân tích, giải quyết vấn đề, tƣ duy sáng tạo và khả năng nhìn nhận một vấn đề từ nhiều khía cạnh khác nhau. - Năng lực xã hội: Bao gồm khả năng giao tiếp hiệu quả, làm việc nhóm, lắng nghe và tƣơng tác xã hội.
- Năng lực lãnh đạo: Liên quan đến khả năng định hƣớng, tạo động lực và hƣớng dẫn ngƣời khác, quản lý thời gian, tài nguyên và đƣa ra quyết định đúng đắn. - Năng lực sáng tạo: Bao gồm khả năng tạo ra ý tƣởng mới, phát triển sản phẩm, dịch vụ hoặc giải pháp độc đáo và đổi mới. 17 - Năng lực quản lý bản thân: Liên quan đến khả năng tự quản lý, thiết lập mục tiêu, quản lý stress, định hình định hƣớng nghề nghiệp và phát triển cá nhân. Năng lực không chỉ dừng lại ở khía cạnh tri thức mà còn bao gồm cả kỹ năng mềm, giá trị cá nhân và khả năng thích ứng trong môi trƣờng và các tình huống khác nhau.
Phát triển năng lực là quá trình nỗ lực tăng cƣờng và mở rộng khả năng, kỹ năng và tiềm năng của một ngƣời. Nó liên quan đến việc phát huy và tận dụng tối đa khả năng sẵn có và phát triển những khả năng mới để đạt đƣợc mục tiêu và thành công trong cuộc sống. Đây là việc tiếp thu kiến thức mới, phát triển kỹ năng và mở rộng tầm hiểu biết. Thông qua việc áp dụng kiến thức và kỹ năng vào thực tế, ngƣời ta có thể rèn luyện và phát triển năng lực một cách hiệu quả hơn.
Định hướng phát triển năng lực là định hƣớng giúp ngƣời học xây dựng và rèn luyện các phẩm chất, kỹ năng cơ bản thông qua giáo dục; kết hợp hài hòa giữa đức, trí, thể, mỹ; đề cao thực hành, có khả năng áp dụng các kiến thức, kỹ năng đã đƣợc học để giải quyết các yêu cầu của môn học và những vấn đề khác nhau của cuộc sống, vừa có tính tích hợp, vừa có tính phân hoá. Bằng các hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá phong phú, nhà trƣờng sẽ giúp học sinh có cơ hội và môi trƣờng tối ƣu để phát huy hết tiềm năng và tăng cƣờng tính chủ động, tích cực. Định hƣớng phát triển năng lực có thể coi là bệ phóng để học sinh phát triển tối đa năng lực tự thân, dựa trên các đặc điểm tâm - sinh lí, nhu cầu, khả năng, hứng thú và định hƣớng nghề nghiệp khác nhau của từng học sinh. Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực vì thế sẽ chú trọng vào việc khai mở khả năng tƣ duy, giải quyết vấn đề, khuyến khích học tập tự chủ và quan tâm bồi đắp kỹ năng sống.
Giao tiếp là một phần không thể thiếu trong quá trình học tập và phát triển của học sinh, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực toàn diện của các em. Thông qua việc tham gia vào các hoạt động giao tiếp nhƣ thảo 18 luận, trình bày ý kiến hay làm việc nhóm, học sinh có thể phát triển kỹ năng xã hội, hợp tác và lãnh đạo. Ngoài ra, giao tiếp cũng khuyến khích học sinh sử dụng tƣ duy logic và phản biện trong quá trình thuyết phục và bảo vệ quan điểm của mình. Nói một cách dễ hiểu, giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin, ý kiến, cảm xúc giữa các cá nhân hoặc nhóm ngƣời thông qua các phƣơng tiện và kênh giao tiếp khác nhau nhƣ lời nói, ngôn ngữ cơ thể, văn bản, hình ảnh, hoặc các công nghệ thông tin và truyền thông khác.
Giao tiếp không chỉ giúp truyền đạt thông tin một cách hiệu quả mà còn tạo ra sự hiểu biết, tƣơng tác, và kết nối giữa các bên. Nó là một phần quan trọng của cuộc sống hàng ngày, trong công việc, học tập, và trong mọi mối quan hệ xã hội. Đặc điểm và vai trò của dạy học theo định hướng phát triển năng lực Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực có những đặc điểm sau: Thứ nhất, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực đƣợc thiết kế theo hƣớng phân hóa dựa trên hứng thú, nhu cầu và nền tảng kiến thức, sở thích cũng nhƣ thế mạnh của học sinh. Phƣơng pháp này cho phép ngƣời học cá nhân hóa, đa dạng hóa việc học để đáp ứng nhu cầu của bản thân theo hƣớng có lợi cho họ.
Bên cạnh các môn học bắt buộc, học sinh có thể lựa chọn các môn học yêu thích với hình thức học linh hoạt (học trực tiếp/ học online, học cá nhân/ học nhóm,…). Với cách thực học tập này, học sinh trở thành trung tâm của quá trình dạy học, có quyền tự chủ và đƣợc tôn trọng tối đa, học sinh sẽ luôn cảm thấy thoải mái, dễ chịu và hào hứng trong quá trình học tập. Thứ hai, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực sẽ đƣợc thiết kế đan xen phần lý thuyết và thực hành, vừa giúp học sinh củng cố kiến thức nền tảng, vừa bồi dƣỡng và nâng cao khả năng thực hành, bám sát thực tiễn đời sống. Các em sẽ không chỉ có tri thức và kỹ năng xử lý tài liệu sách vở mà đƣợc bồi đắp thêm các kỹ năng mềm, kỹ năng giải quyết vấn đề thực tiễn, cách ứng xử với những tình huống phát sinh.
Thứ ba, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực sử dụng việc đánh giá và đo lƣờng chuẩn đầu ra của môn học dựa trên mức độ và năng lực của học 19 sinh, thông qua các tiêu chí cụ thể để đánh giá năng lực trong khoảng thời gian linh hoạt hơn, không bị gò bó vào thời gian cố định nhƣ trƣớc đây. Thứ tư, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực giúp ngƣời học có thể lựa chọn cách thức và mức độ tiếp nhận các tài liệu học tập tại các thời điểm khác nhau, khuyến khích học sinh tăng cƣờng sự độc lập và tự giác, phát triển tối đa các kỹ năng để đạt đƣợc mục tiêu học tập. Với những đặc điểm trên, vai trò của dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực đƣợc khẳng định rất rõ ràng. Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực giúp đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển các phẩm chất nhân cách và năng lực của học sinh một cách toàn diện.
Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực giúp ngƣời học có năng lực giải quyết các vấn đề cuộc sống và nghề nghiệp cũng nhƣ giúp học sinh thích ứng với những thay đổi của cuộc sống. Với một số học sinh, dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho phép đẩy nhanh tiến độ hoàn thành chƣơng trình học, tiết kiệm thời gian và công sức. Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực còn tạo ra những giờ học thú vị, hiệu quả, khơi gợi học sinh tích cực tìm tòi, khám phá kiến thức mới, phát triển tƣ duy phản biện và sáng tạo. Một số định hƣớng dạy học để phát triển năng lực cho học sinh là: Dạy học thông qua hoạt động Việc tổ chức cho học sinh tham gia vào các hoạt động học tập sẽ giúp việc học trở thành tự thân và đạt hiệu quả cao nhất.
Qua các hoạt động, học sinh sẽ ghi nhớ kiến thức đƣợc tốt hơn và phát triển năng lực học sinh toàn diện. Cách dạy này giúp học sinh học tập và hoạt động dƣới sự tổ chức, hƣớng dẫn và điều khiển của giáo viên trong suốt quá trình tiếp thu kiến thức,rèn luyện kỹ năng và hình thành hành vi hay thái độ học tập đúng đắn. Dạy học phân hóa Mỗi học sinh đều là một cá thể độc lập có sự khác biệt về năng lực, trình độ và sở thích nên không thể dạy học theo kiểu đánh đồng, sử dụng một phƣơng pháp duy nhất cho tất cả mọi học sinh mà cần tiến hành phân loại, thiết kế bài 20 giảng theo các mức độ khác nhau, khuyến khích học sinh học tập theo tốc độ, khả năng riêng của mình. Khi thiết kế các hoạt động dạy học, giáo viên phải dựa trên năng lực, nhu cầu và hứng thú của từng cá nhân.
Trong quá trình dạy học, học sinh đƣợc đánh giá theo những cách khác nhau để đảm bảo việc đánh giá đƣợc khách quan, công bằng và chính xác. Khi học sinh đƣợc học với khả năng của mình, các em sẽ làm chủ việc học và học tập có trách nhiệm và hiệu quả hơn. Dạy học gắn với hướng dẫn tự học Trong dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực, học sinh cần phát huy tự học, tự khám phá để chiếm lĩnh kiến thức. Để làm đƣợc điều này, giáo viên luôn phải có sự hỗ trợ và định hƣớng về nội dung học tập, giao các nhiệm vụ học tập và yêu cầu chuẩn bị trƣớc và trong khi lên lớp để học sinh suy nghĩ, khám phá và tự chiếm lĩnh kiến thức nhằm đạt đƣợc mục tiêu bài học.
Kiến thức đƣợc lĩnh hội theo cách này sẽ giúp học sinh nắm chắc hơn, tránh tình trạng học vẹt, học thuộc lòng. Dạy học gắn liền với đánh giá để thúc đẩy, điều chỉnh việc học Trong dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực, hoạt động dạy học và đánh giá luôn song hành cùng nhau trong mỗi tiết học. Điều này sẽ giúp giáo viên đánh giá học sinh từ nhiều khía cạnh với các phƣơng pháp khác nhau, trong đó không chỉ giáo viên có quyền đánh giá mà học sinh cũng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Cần thực hiện đánh giá một cách công bằng, khách quan và chính xác.