Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN HẠN VÀ CÁC QUYẾT ĐỊNH CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG GIAI ĐOẠN TRUY TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm quyền hạn và các quyết định của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn truy vụ án hình sự 1. Khái niệm, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn truy tố 1.1 Khái nhiệm quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Theo Hiến pháp Việt Nam từ năm 1959 đến nay đều thừa nhận VKSND là một thiết chế cơ quan nhà nƣớc thực hiện hai chức năng cơ bản là THQCT, kiểm sát hoạt động tƣ pháp.
Cụ thể hóa điều đó, Luật tổ chức VKSND qua các thời kỳ cũng quy định, VKSND có chức năng THQCT và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp. Theo đó, VKSND khi thực hiện công tác của mình có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất [23]. Ở Việt Nam, VKSND là cơ quan duy nhất đƣợc giao chức năng THQCT. Hoạt động THQCT đƣợc tiến hành trong các giai đoạn tố tụng khác nhau từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Hoạt động THQCT đƣợc thực hiện từ khi có nguồn tin về tội phạm và trong suốt quá trình tố tụng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình sự nhằm bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và ngƣời phạm tội, không làm oan ngƣời không có tội. Theo Hiến pháp hiện hành và Luật tổ chức VKSND năm 2014, VKSND chỉ thực hiện hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các hoạt động tƣ pháp. Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các hoạt động tƣ pháp của VKSND đƣợc thực hiện thông qua các hoạt động kiểm sát cụ thể nhƣ sau: Thứ nhất, công tác kiểm sát điều tra các VAHS, bao gồm các hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra của các cơ quan điều tra và các cơ quan khác đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Thứ hai, kiểm sát xét xử các VAHS, bao gồm các hoạt động: Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án nhân dân; kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những ngƣời tham gia tố tụng; kiểm sát các bản án và quyết định của Toà án nhân dân theo quy định của pháp luật; yêu cầu Toà án nhân dân cùng cấp và cấp dƣới chuyển hồ sơ những VAHS để xem xét, quyết định việc kháng nghị.
Thứ ba, kiểm sát việc giải quyết của Tòa án đối với các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh tế, lao động, các vụ án hành chính và những việc khác theo quy định của pháp luật. Thứ tư, kiểm sát thi hành án, bao gồm các hoạt động: Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Toà án nhân dân, cơ quan thi hành án, Chấp hành viên, cơ quan, tổ chức, đơn vị và cá nhân có liên quan trong việc thi hành bản án, quyết định về hình sự, dân sự đã có hiệu lực pháp luật và những bản án, quyết định đƣợc thi hành ngay theo quy định của pháp luật Thứ năm, kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục ngƣời chấp hành án phạt tù, bao gồm các hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật của các cơ quan, đơn vị và ngƣời có trách nhiệm trong việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục ngƣời chấp hành án phạt tù. Trong quá trình kiểm sát đó, trong lĩnh vực hình sự, VKND có nhiệm vụ quyền hạn xuyên suốt từ giai đoạn tiếp nhận giải quyết tố giác tin báo cho tới khi kiểm sát việc thi hành bản án hình sự đã có hiệu lực của Tòa án. Qua những quyền hạn đã kể trên thì ta có thể hiểu, quyền hạn của VKSND là những việc VKS được làm để thực hiện chức năng THQCT, kiểm sát các hoạt động tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm mục đích bảo vệ nhà nước, bảo vệ pháp luật, bảo vệ nhân dân, xử lý theo pháp luật đúng người, đúng tội, tránh bỏ lọt tội phạm cũng như làm oan người vô tội.
Khái niệm giai đoạn truy tố Truy tố là giai đoạn của tố tụng hình sự, trong đó VKS tiến hành tố tụng, thực hiện các hoạt động xem xét, quyết định việc truy tố đối với bị can; đồng thời, kiểm sát các hoạt động tố tụng hình sự của ngƣời tham gia tố tụng nhằm đảm bảo việc truy tố đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật và bảo đảm hoạt động của những ngƣời tham gia tố tụng tuân thủ đúng các quy định của pháp luật. Giai đoạn truy tố là giai đoạn tiếp sau giai đoạn điều tra, đƣợc bắt đầu từ khi VKS nhận hồ sơ vụ án kèm theo bản kết luận điều tra đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra hoặc cơ quan đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển đến. Trong giai đoạn này, VKS xem xét, quyết định việc truy tố hay đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án; tiến hành các hoạt động bổ sung tài liệu, chứng cứ hay trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung. Trong trƣờng hợp cần thiết, VKS có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu liên quan đến vụ án hoặc trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra bổ sung tài liệu, chứng cứ để quyết định truy tố hay không truy tố đối với bị can.
Trong trƣờng hợp không thể tự mình bổ sung đƣợc tài liệu, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng cứ có ý nghĩa quan trọng đối với việc giải quyết đúng đắn vụ án thì VKS có thể trả lại hồ sơ cho cơ quan để yêu cầu điều tra bổ sung, bảo đảm việc truy tố hay không truy tố đúng quy định của pháp luật không làm oan ngƣời vô tội, không bỏ lọt tội phạm. Trong giai đoạn truy tố ngoài các hoạt động THQCT, xem xét quyết định việc truy tố đối với bị can đã có đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra, cơ quan đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, VKS còn thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự. Trong giai đoạn này VKS có nhiệm vụ tiến hành các hoạt động kiểm sát, kịp thời pháp hiện các vi phạm pháp luật và yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xử lý vi phạm, áp dụng các biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật. Nhƣ vậy, khái niệm giai đoạn truy tố có thể đƣợc hiểu là một trong các giai đoạn của tố tụng hình sự.
Theo đó, trong giai đoạn này VKS dựa vào bản kết luận điều tra và đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra để ra một trong các quyết định truy tố bị can, trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án. Khái niệm quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn truy tố Để thực hiện chức năng của mình, sau khi kết thúc điều tra, nhận bản kết luận điều tra và đề nghị truy tố của Cơ quan điều tra, VKS sẽ có quyền quyết định có truy tố một vụ việc hay không theo các tài liệu, chứng cứ đã thu thập đƣợc, hoặc ra một trong các quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án nếu có đủ các căn cứ theo pháp luật. Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam cũng nhƣ quan điểm của một số tác giả còn chƣa có sự rõ ràng trong việc phân tách giai đoạn truy tố nhƣ một giai đoạn tố tụng độc lập. Theo đó, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật tố tụng hiện hành cũng nhƣ quan điểm của một số tác giả vẫn quy định giai đoạn truy tố gồm vào với giai đoạn điều tra.
Điều này dẫn đến sự lẫn lộn, chồng chéo trong xác định thẩm quyền của VKS trong giai đoạn truy tố cũng nhƣ giai đoạn điều tra. Sự phân tách này trên cơ sở lý luận đƣợc hiểu là, ở giai đoạn điều tra VKS có chức năng THQCT và kiểm sát điều tra, nhằm đảm bảo cho hoạt động điều tra chứng minh VAHS đƣợc đảm bảo, kết quả cuối cùng của giai đoạn này hoặc là ra quyết định đình chỉ vụ án nếu có đủ căn cứ hoặc kết luận điều ra đề nghị truy tố nếu đủ chứng cứ buộc tội… Và đây cũng chính là tiền đề để phát sinh nhiệm vụ quyền hạn của VKS trong giai đoạn truy tố. Việc xác định nhiệm vụ, quyền hạn của VKS trong giai đoạn truy tố là rất quan trọng, bởi lẽ nó xác định đƣợc VKS đƣợc quyền tiến hành và ban hành các quyết định gì nhằm giải quyết VAHS. Dƣới giác độ này thì pháp luật tố tụng hình sự cũng nhƣ các học giả nghiên cứu đều thống nhất ở những điểm sau: Một là, giai đoạn truy tố bắt đầu từ khi VKS nhận đƣợc Bản kết luận điều tra và đề nghị truy tố của VKS và kết thúc khi VKS ra quyết định truy tố bị can hoặc đình chỉ VAHS.
Hai là, trong giai đoạn truy tố, VKSND cũng tiến hành các hoạt động THQCT và kiểm sát việc tuân theo pháp luật.