phần mở đầu, 3 chương và kết luận, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo. Chƣơng I: Một số vấn đề lý luận về quyền được xét xử công bằng Chƣơng II: Thực trạng quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự Việt Nam 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng III: Các giải pháp nâng cao hiệu quả quyền được xét xử công bằng trong TTHS Việt Nam Chƣơng I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN ĐƢỢC XÉT XỬ CÔNG BẰNG 1. Khái niệm quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự. Quyền được xét xử công bằng là quyền con người cơ bản.
Quyền được xét xử công bằng là nhân quyền cơ bản và có tính phổ quát cao, tồn tại trong cả các vụ án hình sự và phi hình sự. Pháp luật nhiều quốc gia quy định quyền này với quan niệm rằng nó là quyền quan trọng của mọi quốc gia pháp trị. Ở bình diện khái quát nhất, quyền được xét xử công bằng trong Tố tụng hình sự thể hiện ở hai khía cạnh: Thứ nhất, việc trừng trị người phạm tội gây ra những thiệt hại cho các quyền và lợi ích hợp pháp của con người, của các cơ quan tố tụng, góp phần bảo vệ quyền con người của cơ quan tiến hành tố tụng đã góp phần bảo vệ quyền con người. Khi tội phạm xảy ra, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của con người thì các cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền phải có trách nhiệm phát hiện, ngăn chặn, xử lý, đồng thời phải áp dụng chế tài thích đáng, phù hợp với quy định của pháp luật trừng trị người phạm tội.
Đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khỏi sự xâm phạm của hành vi phạm tội là một trong những chức năng của nhà nước và trách nhiệm quan trọng của cơ quan tiến hành tố tụng. Thứ hai, khi tiến hành tố tụng giải quyết vụ án các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm tôn trọng và bảo đảm quyền được xét xử công bằng của con người. Các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng không được lợi dụng quyền tiến hành giải quyết vụ án xâm phạm đến quyền của con người [2]. Pháp luật tố tụng hình sự có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền của người bị tình nghi, bị can, bị cáo và những người tham gia vụ án thông qua biện pháp trấn áp kịp thời, xử lý công minh theo đúng pháp luật đối với mọi hành vi 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm tội xâm phạm tới các quyền của công dân, đảm bảo tất cả mọi tội phạm đều bị phát hiện và xử lý.
Đồng thời pháp luật tố tụng hình sự còn quy định chặt chẽ các trình tự, thủ tục trong quá trình giải quyết vụ án của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng nhằm tôn trọng quyền được xét xử công bằng, tránh sự lợi dụng của người và cơ quan có thẩm quyền khi tiến hành tố tụng. Đây là hai định hướng, hai lĩnh vực của pháp luật tố tụng hình sự trong việc bảo vệ quyền được xét xử công bằng bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ chế độ bảo vệ lợi ích của nhà nước và trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Chính vì vậy mà Điều 1 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định: “ trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố xét xử và thi hành án hình sự, chức năng, nhiệm vụ quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của người tiến hành tố tụng; quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng của cơ quan, tổ chức và công dân; hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự, nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Bộ luật tố tụng hình sự góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”.
Đối tượng của quyền được xét xử công bằng Đối tượng quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự là quyền của nhóm những người dễ bị tổn thương trong xã hội, đó là: người bị bắt, người bị giam giữ, bị can, bị cáo người phải chấp hành hình phạt. Những người này khi tham gia vào các hoạt động tố tụng hình sự, dù với tư cách là người bị buộc tội hay là người bị hại, người tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự thì họ vẫn được pháp luật bảo vệ và tôn trọng những quyền cơ bản thiết thân của con người. Mặc dù họ là những đối tượng bị hoặc có khả năng bị áp dụng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất là trách nhiệm hình sự nhưng vẫn có những quyền cơ bản, thiết thân như những quyền 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tư pháp để được xét xử công bằng, để được điều tra khách quan trong quá trình tố tụng. Tuy nhiên so với người khác quyền của nhóm người này bị hạn chế do họ bị tình nghi phạm tội, bị kết án hoặc buộc phải tham gia tố tụng do có quyền, lợi ích liên quan đến sự việc phạm tội.
Đây là điểm khác biệt của xã hội văn minh so với những xã hội khác, mà ở đó việc tra tấn người bị tình nghi tội phạm là phương pháp cơ bản của việc thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm hoặc đối xử với người phạm tội như những súc vật, không có bất cứ điều gì kể cả những quyền thân thiết nhất của con người. Như vậy, đối tượng của quyền được xét xử công bằng bao gồm những loại người sau: Người bị tình nghi phạm tội đang trong quá trình giải quyết vụ án, đang bị các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự nhằm xác nhận sự thật khách quan của vụ án. Những người này có thể là người bị bắt, người bị giam giữ, bị can, bị cáo theo quy định của pháp luật, họ chưa bị coi là người phạm tội mà mới chỉ là người bị tình nghi phạm tội. Người phạm tội bị kết án và phải chấp hành hình phạt do Tòa án tuyên.
Khác với người tình nghi phạm tội, đây là người được các cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh và phán quyết là có tội, bị tuyên áp dụng hình phạt tương xứng với tính chất mức độ phạm tội của họ phù hợp với quy định của pháp luật và được phán quyết bởi thủ tục tố tụng hình sự công bằng khách quan Nhóm người tham gia tố tụng do có quyền và lợi ích liên quan đến vụ án: nguyên đơn dân sư, người bị hại, bị đơn dân sự người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, người bào chữa… Những người này ngoài việc tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi của mình, còn góp phần làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án và góp phần bảo đảm sự công bằng trong quá trình giải quyết vụ án. Như vậy, đối tượng quyền được xét xử công bằng trong tố tụng hình sự là người bị buộc tội, bị áp dụng hình phạt phải được chứng minh khách quan và được xét xử công bằng, đồng thời trong quá trình đó nhân phẩm danh dự, sức khỏe của họ phải được tôn trọng. Đối tượng quyền con người trong tố tụng hình sự chỉ là những 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người dễ bị tổn thương do các hành vi tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng mà đại diện là những người tiến hành tố tụng. Các quan điểm và định nghĩa quyền được xét xử công bằng trong TTHS “Xét xử” là hoạt động của Tòa án, một hoạt động đặc trưng của việc thực hiện chức năng Tư pháp của Nhà nước.
Hoạt động này được tiến hành theo cách thức (thủ tục) nhất định dựa trên nguyên tắc tố tụng hết sức nghiêm ngặt. Bởi lẽ kết quả của nó ảnh hưởng rất lớn đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức có liên quan Theo từ điển tiếng Việt “ công bằng” được hiểu là “đúng lẽ phải, không thiên vị”. Pháp luật tố tụng hình sự hiện hành quy định xét xử công bằng có thể được hiểu là việc tuân thủ quá trình tố tụng tôn trọng những giá trị đúng đắn, những quy tắc chuẩn mực chung hoặc cách thức hành động phù hợp được luật pháp thừa nhận Theo PGS. Nguyễn Ngọc Chí xây dựng khái niệm “ Quyền được xét xử công bằng là quyền cơ bản của người bị buộc tội trong vụ án hình sự và của các bên trong các vụ án phi hình sự trước cơ quan tư pháp ( công an, công tố và tòa án) được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận và bảo vệ, bao gồm nhiều quyền cụ thể như ( được bảo đảm quyền bào chữa, được xét xử nhanh chóng, công khai bởi tòa án độc lập không thiên vị …) nhằm bảo đảm việc xét xử được công bằng cũng như các quyền và lợi ích của mọi cá nhân [1, tr 42] Theo THS Lã Khánh Tùng “Quyền được xét xử công bằng” là một nhân quyền cơ bản có tính phổ quát cao, tồn tại trong cả các vụ án hình sự và phi hình sự.
Pháp luật nhiều quốc gia quy định quyền này với quan niệm rằng nó là quyền thiết yếu trong mọi quốc gia pháp trị. Việc đối xử với một người khi họ bị buộc tội phản ánh rõ nhà nước tôn trọng nhân quyền đến mức nào, bởi vậy, quyền được xét xử công bằng đã được coi là một hòn đá tảng của các xã hội dân chủ. Giống như đặc tính của mọi nhân quyền là phụ thuộc lẫn nhau, quyền được xét xử công bằng với các quyền khác có mối quan hệ hai chiều. Một phiên toà công bằng là yếu tố thiết yếu để bảo đảm các quyền cơ bản khác của con người như quyền sống, quyền được an toàn về thân thể, tự do ngôn luận.
Ngược lại, trong một xã hội không dân chủ, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các quyền cơ bản của con người không được tôn trọng thì khó có thể có chuyện mọi người đều được xét xử công bằng.