Chương 1: Những vấn đề lý luận và quy đßnh cāa pháp luật về quyền cāa bß can trong tố tÿng hình sự Viát Nam. Chương 2: Thực tißn thực hián và bảo đảm thực hián quyền cāa bß can tại thành phố Hải Phòng. Chương 3: Giải pháp hoàn thián pháp luật và nâng cao chất lượng thực hián quyền cāa bß can trong tố tÿng hình sự từ thực tißn thành phố Hải Phòng. 6 Ch°¢ng 1 NHþNG VÂN ĐÀ LÝ LU¾N VÀ QUY ĐàNH CĂA PHÁP LU¾T VÀ QUYÀN CĂA Bà CAN TRONG TÞ TĀNG HÌNH SĀ VIâT NAM 1.
Nhÿng vÃn đÁ lý lu¿n vÁ quyÁn căa bá can trong tß tāng hình sā 1. Khái niệm, đặc điểm quyền của bị can trong tố tụng hình sự Theo tố tÿng hình sự Viát Nam, bß can được đßnh nghĩa tại Điều 60 BLTTHS năm 2015: <Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự=. Điều 60 BLTTHS năm 2015 nằm trong Chương IV quy đßnh về <Người tham gia tố tÿng=. Theo điều luật trên, bß can có thể là ngưßi, tức là mát cá nhân cÿ thể; bß can cũng có thể là mát tổ chức có đā các điều kián được công nhận là pháp nhân thương mại theo quy đßnh tại Điều 74 và 75 BLDS năm 2015 [19].
Như vậy hiểu theo nghĩa ráng, trong BLTTHS năm 2015, ngưßi tham gia tố tÿng không chỉ bao gồm <ngưßi= mà còn bao gồm cả <pháp nhân=. Khái tố về hình sự nói chung được hiểu là mát hoạt đáng mà từ đó, các cơ quan tiến hành tố tÿng và ngưßi tiến hành tố tÿng theo nhiám vÿ và quyền hạn cāa mình, được phép thực hián, áp dÿng các thā tÿc, các bián pháp tố tÿng theo BLTTHS quy đßnh nhằm phát hián, chứng minh và xử lý các hành vi mà BLHS quy đßnh là tái phạm và ngưßi đã thực hián các hành vi đó. Như vậy có thể thấy, khái tố về hình sự gồm có hai đối tượng, đó là hành vi và chā thể thực hián hành vi, tương ứng với hai hoạt đáng khái tố trong BLTTHS cāa Viát Nam là khái tố vÿ án hình sự và khái tố bß can. Đối tượng cāa hoạt đáng khái tố vÿ án hình sự là hành vi nguy hiểm cho xã hái, còn đối với bß can khi bß khái tố, đối tượng cāa hoạt đáng khái tố này chính là mát thể nhân - là mát ngưßi, hoặc là mát pháp nhân thương mại.
Nếu như viác khái tố vÿ án hình sự căn cứ vào viác có hay không dấu hiáu cāa tái phạm (bao gồm tính nguy hiểm cho xã hái, tính có lßi, tính trái pháp luật hình sự và tính phải chßu hình phạt) thì khái tố bß can còn căn cứ vào năng lực chßu trách nhiám hình sự cāa ngưßi và điều kián chßu trách nhiám hình sự cāa pháp nhân thực hián 7 hành vi nguy hiểm cho xã hái. Bái lẽ, nếu mát ngưßi thực hián hành vi phạm tái khi đang trong tình trạng không có năng lực trách nhiám hình sự hoặc ngưßi đó chưa đā tuổi chßu trách nhiám hình sự; hay mát pháp nhân thực hián hành vi phạm tái mà không có đā các điều kián trong BLHS quy đßnh thì ngưßi hoặc pháp nhân đó không phải chßu trách nhiám hình sự, do vậy cũng không thể ra quyết đßnh khái tố bß can đối với ngưßi hoặc pháp nhân đó. Như vậy, có thể hiểu: <Bị can là tư cách pháp lý cāa người hoặc pháp nhân đã bị khởi tố về hình sự cho tới khi bị Tòa án đưa ra xét xử hoặc khi có quyết định đình chỉ điều tra, đình chỉ vÿ án theo quy định cāa pháp luật=. Sau khi mát ngưßi hoặc mát pháp nhân bß Cơ quan điều tra hoặc Vián kiểm sát khái tố bß can, há sẽ trá thành mát trong những ngưßi tham gia tố tÿng theo BLTTHS quy đßnh.
Với tư cách là mát chā thể cāa luật tố tÿng hình sự, bß can sẽ đồng thßi bß tước đi mát số quyền và cùng được phát sinh mát số quyền mà chỉ bß can mới có. Khi đã bß khái tố bß can, những hậu quả pháp lý đầu tiên mà ngưßi hoặc pháp nhân bß khái tố phải chßu đó là bß tước đi mát số quyền cơ bản cāa công dân, tổ chức mà Hiến pháp và pháp luật quy đßnh. Tuy nhiên, viác hạn chế mát số quyền cāa bß can không đồng nghĩa với viác quyền con ngưßi, quyền công dân cāa bß can bß xâm phạm bái lẽ những quyền mới được BLTTHS quy đßnh riêng cho bß can chính nhằm đảm bảo cho các quyền và lợi ích hợp pháp còn lại cāa bß can được bảo vá. BLTTHS cũng như nhiều văn bản pháp luật tố tÿng hình sự khác có liên quan ra đßi với mÿc đích bảo vá các quyền cāa con ngưßi, quyền cāa công dân.
Đây cũng là nguyên tắc cơ bản được cÿ thể hóa tại Điều 8 BLTTHS: <Khi tiến hành tố tÿng, trong phạm vi nhiệm vÿ, quyền hạn cāa mình, cơ quan, người tiến hành tố tÿng phải tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp cāa cá nhân. Bß can dù là ngưßi bß truy cứu trách nhiám hình sự nhưng với tư cách là mát chā thể cāa hoạt đáng tố tÿng hình sự, há vẫn được pháp luật tố tÿng hình sự và các pháp luật có liên quan bảo vá, bảo đảm công bằng đối với những lợi ích chính đáng cāa mình. Trong bất cứ giai đoạn nào cāa tố tÿng hình sự đối 8 với bß can, mái hành vi vi phạm quyền cāa bß can cāa bất cứ cơ quan tiến hành tố tÿng nào đều bß coi là vi phạm pháp luật tố tÿng hình sự. Theo Từ điển luật hác cāa Vián khoa hác pháp lý, Bá tư pháp thì, quyền là khái niám khoa hác pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo thực hián đối với cá nhân, tổ chức để theo đó cá nhân được hưáng, được làm, được đòi hỏi mà không ai được ngăn cản, hạn chế [34].
Qua khái niám này có thể thấy: Quyền phải được ghi nhận về mặt pháp lý và phải được bảo đảm thực hián bái các quy đßnh cāa pháp luật; phải có sự thừa nhận về mặt xã hái và gắn liền với chā thể. Bß can trước hết là con ngưßi, là công dân có đầy đā mái quyền và nghĩa vÿ được hiến pháp công nhận và bảo vá, nhưng kể từ khi phát sinh sự kián pháp lý và được điều chỉnh bằng các hoạt đáng tố tÿng và khi bß khái tố về hình sự thì há là bß can. Khi bß buác tái thì bß can vẫn có những quyền được pháp luật trao cho được hưáng, được làm và được đòi hỏi. Trong thßi gian bß buác tái, há là những ngưßi tham gia tố tÿng, chßu sự điều chỉnh cāa pháp luật tố tÿng trong các quan há pháp luật giữa há với cơ quan, ngưßi tiến hành tố tÿng và ngưßi tham gia tố tÿng khác [10, tr.
Do vậy, có thể đßnh nghĩa: <Quyền cāa bị can là những quy định cāa pháp luật cho phép người hoặc pháp nhân bị khởi tố bị can được thực hiện và được Nhà nước đảm bảo thực hiện xuyên suốt những hoạt động tố tÿng cāa cơ quan tiến hành tố tÿng và người tiến hành tố tÿng, cāa các cơ quan, tổ chức xã hội và những người tham gia tố tÿng khác=. Những quy đßnh mà pháp luật cho phép bß can thực hián là những viác mà bß can được phép làm, được hưáng, được đòi hỏi để thực hián những viác đó. Đồng thßi, cơ quan tiến hành tố tÿng, ngưßi tiến hành tố tÿng phải thực hián nghiêm túc các quy đßnh về quyền cāa bß can bái nếu không như vậy, cơ quan, ngưßi tiến hành tố tÿng sẽ vừa xâm phạm tới quyền cāa bß can, vừa xâm phạm tới hoạt đáng tư pháp trong tố tÿng hình sự. 9 Qua đßnh nghĩa <quyền cāa bß can= nêu trên, có thể thấy quyền cāa bß can có các đặc điểm sau: Thứ nhất, quyền cāa bß can chỉ phát sinh khi có quyết đßnh khái tố bß can cāa cơ quan có thẩm quyền ban hành đối với mát ngưßi hoặc mát pháp nhân.
Bß can có mát số quyền cơ bản cāa con ngưßi, cāa công dân, trong số đó cũng có những quyền giống với quyền cāa mát số chā thể tham gia tố tÿng hình sự khác. Bên cạnh đó, bß can có những quyền đặc thù cāa riêng chā thể này mà những ngưßi tham gia tố tÿng hình sự khác, những cá nhân, tổ chức bình thưßng không có. Thứ hai, quyền cāa bß can được quy phạm hóa, cÿ thể hóa bằng các quy đßnh trong BLTTHS, trong các văn bản pháp luật có liên quan và được Nhà nước bảo đảm thực hián. Trong Nhà nước pháp quyền xã hái chā nghĩa, giữa Nhà nước và công dân tồn tại mối quan há bình đẳng trên cơ sá pháp luật.
Quyền và nghĩa vÿ cāa Nhà nước và công dân đều được quy đßnh rõ ràng, công khai, minh bạch bằng pháp luật. Thông qua pháp luật, Nhà nước và công dân thực hián quyền và nghĩa vÿ cāa mình. Công dân có trách nhiám tuân thā pháp luật, không làm những điều pháp luật cấm, không thực hián những hành vi bß coi là tái phạm. Khi công dân vi phạm pháp luật, Nhà nước có quyền áp dÿng hình phạt đối với những công dân đó.
Ngược lại, Nhà nước cũng có trách nhiám bảo vá những quyền chính đáng cāa công dân. Bß can cũng được Nhà nước bảo đảm những quyền chính đáng mà bß can được thực hián trong quá trình tố tÿng hình sự. Cơ sở của việc quy định quyền của bị can trong tố tụng hình sự Khái tố bß can là hoạt đáng tố tÿng do Cơ quan điều tra hoặc Vián kiểm sát thực hián bằng cách đưa ra quyết đßnh khái tố bß can bằng văn bản chứ không phải bất kỳ hình thức nào khác. Quyết đßnh khái tố bß can là văn bản pháp lý đặt ra cơ sá cho viác áp dÿng các bián pháp ngăn chặn, bián pháp cưỡng chế và các bián pháp điều tra cần thiết đối với ngưßi hoặc pháp nhân bß khái tố.
Những cơ quan tiến hành tố tÿng, ngưßi tiến hành tố tÿng áp dÿng 10 các bián pháp này trái pháp luật thì sẽ xâm phạm tới các quyền hợp pháp cāa bß can. Bß can bao gồm chā thể là ngưßi và pháp nhân, và viác bảo đảm các quyền lợi cho con ngưßi đang ngày càng được các quốc gia chú tráng. Chính vì vậy có thể khẳng đßnh, quyền con ngưßi chính là cơ sá tráng tâm nhất trong viác đặt ra quy đßnh về quyền cāa bß can. Hơn bao giß hết, quyền con ngưßi và quyền công dân là những tráng tâm hàng đầu trong viác xây dựng pháp luật.