Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CHO VIỆC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ DÂN SỰ TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam 1. Khái niệm nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam Hành vi phạm tội không chỉ gây tổn hại cho các quan hệ được bảo vệ bởi pháp luật hình sự mà còn ảnh hưởng đến các mối quan hệ dân sự, vì vậy khi xử lý các vụ án hình sự, hai loại trách nhiệm được áp dụng đối với chủ thể của hành vi phạm tội là trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự. Nói cách khác, khi đối mặt với các tội phạm đã làm tổn thương đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của cá nhân hoặc tổ chức, các cơ quan tư pháp không chỉ phải xem xét và xử lý các tội phạm mà còn phải đảm bảo rằng thiệt hại về cả mặt vật chất và tinh thần được bồi thường đầy đủ.
Luật tố tụng hình sự tại Việt Nam đã quy định về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự tại Điều 30, Chương II của BLTTHS năm 2015. Theo đó: Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Tuy nhiên, ở góc độ lý luận, khái niệm và đặc điểm của việc giải quyết các tranh chấp dân sự trong các vụ án hình sự đang có nhiều ý kiến và quan 8 điểm khác nhau, trước hết là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự cần được hiểu như thế nào vẫn là vấn đề gây tranh cãi.
Tác giả Đinh Văn Quế cho rằng, "dân sự" trong vụ án hình sự chỉ bao gồm những khoản tiền hoặc tài sản có liên quan đến việc trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại quy định tại Điều 42 Bộ luật Hình sự, hay nói cách khác là "dân sự" trong vụ án hình sự chỉ trong phạm vi "trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" theo quy định tại Chương V Bộ BLDS năm 1995 (nay là Chương XX Bộ BLDS năm 2015) [20]. Đó là những quan hệ bồi thường thiệt hại phát sinh do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của tổ chức, cá nhân bị tội phạm xâm hại. Lê Cảm và một số tác giả khác thì VĐDS trong VAHS chỉ là biện pháp tư pháp được quy định trong BLHS. Biện pháp tư pháp theo quy định của Bộ luật hình sự gồm các biện pháp cưỡng chế hình sự như: tịch thu vật, tài sản liên quan đến hành vi phạm tội; trả lại tài sản, sửa chữa hoặc buộc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi; bắt buộc chữa bệnh.
do các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp dụng đối với người phạm tội khi giải quyết vụ án. Theo quan điểm của Viện khoa học xét xử, Toà án nhân dân tối cao năm 2003 tại Công văn số 121/2003/KHXX ngày 19/9/2003 về việc giải quyết vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự có quy định về phần dân sự trong vụ án hình sự thì vấn đề dân sự bao gồm việc đòi trả lại tài sản bị chiếm đoạt, đòi bồi thường giá trị tài sản do bị can, bị cáo chiếm đoạt nhưng bị mất hoặc bị hủy hoại, buộc phải sửa chữa tài sản bị hư hỏng, đòi bồi thường thiệt hại về lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại do tài sản bị chiếm đoạt, bị hủy hoại hoặc bị hư hỏng; đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại. Vấn đề xử lý vật chứng, trả lại tài sản trong tố tụng hình sự, việc kê 9 biên tài sản, phong tỏa tài sản có phải là vấn đề dân sự trong vụ án hình sự không, đây là câu hỏi cũng có nhiều đáp án khác nhau. Tuy nhiên, vấn đề dân sự cần được nhận thức là vấn đề giữa bên bị thiệt hại với bên gây ra thiệt hại, chủ thể xử lý vật chứng, trả lại tài sản trong tố tụng hình sự, việc kê biên tài sản, phong tỏa tài sản là cơ quan tiến hành tố tụng trong mối quan hệ giữa cơ quan tiến hành tố tụng với người tham gia tố tụng và các bên liên quan nên không thuộc phạm vi vấn đề dân sự.
Như vậy, ngay việc xác định khái niệm “vấn đề dân sự” là một nhiệm vụ phức tạp và khó xác định. Bản thân Điều 30 của BLTTHS năm 2015 cũng không cung cấp một định nghĩa rõ ràng về việc giải quyết vấn đề "dân sự" là giải quyết điều gì với quy định: “Trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Do vậy, “vấn đề dân sự" trong một vụ án hình sự, theo các nhà làm luật, lại không chỉ đơn thuần là việc bồi thường mà còn bao gồm cả khía cạnh bồi hoàn. Tác giả nhất trí với quan điểm của tác giả Đinh Văn Quế, đó là “dân sự” trong vụ án hình sự không phải là tất cả những gì có liên quan đến tiền hoặc tài sản mà Tòa án xét xử và quyết định) [20] vì trong quá trình giải quyết vụ án, các cơ quan tiến hành tố tụng còn áp dụng một số biện pháp tư pháp có liên quan đến tiền hoặc tài sản như: tịch thu công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội; tịch thu vật hoặc tiền do phạm tội hoặc do mua bán, đổi chác những thứ ấy mà có; tịch thu vật thuộc loại nhà nước cấm lưu hành; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền bị người phạm tội chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép; tịch thu hoặc trả lại vật, tiền của người khác mà người phạm tội đã sử dụng vào việc thực hiện tội phạm.
Các quyết định này tuy có liên quan đến tài sản nhưng không phải là quan hệ dân sự giữa những người tham gia tố tụng trong vụ án hình sự và được giải quyết theo luật hình sự và tố tụng hình sự. 10 Vì vậy, "vấn đề dân sự" không thể được điều chỉnh trong phạm vi của BLHS và cũng không thể là cơ sở để giải quyết các trường hợp liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội, mà nó phải được điều chỉnh theo quy định của BLDS, vì thuộc lĩnh vực dân sự chứ không phải hình sự, dù có liên quan đến một vụ án hình sự cụ thể. Tuy nhiên, không phải tất cả các quy định trong Chương XX của BLDS năm 2015 về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đều được coi là "vấn đề dân sự" trong vụ án hình sự. Chỉ những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra và trách nhiệm bồi thường cho những thiệt hại đó mới được xem là "vấn đề dân sự" trong vụ án hình sự, hoặc chính xác hơn, đây là một vụ kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra.
Các yếu tố để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm: Hành vi phạm tội xảy ra, có thiệt hại phát sinh và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi phạm tội và thiệt hại. Theo quan điểm của tác giả Nguyễn Văn Tuân, bồi thường thiệt hại trong các vụ án hình sự không chỉ đơn thuần là một vấn đề dân sự, mà còn ảnh hưởng đến mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, và thủ tục tố tụng về bồi thường trong trường hợp này cũng có những đặc thù riêng. Do đó, vấn đề bồi thường cần được quy định trong Bộ luật Hình sự để làm cơ sở cho việc giải quyết các vấn đề dân sự trong vụ án hình sự [34]. Như vậy, “vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là việc bồi thường thiệt hại về nhân thân, tài sản giữa các bên liên quan do hành vi phạm tội gây ra trong quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong cùng vụ án hình sự”.
Từ những nhận định trên, ta có thể đưa ra khái niệm giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự như sau: Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là trường hợp các cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành xử lý việc bồi thường thiệt hại về nhân thân, tài sản giữa các bên liên quan do hành vi phạm tội gây ra trong quá trình 11 truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong cùng vụ án hình sự, việc này về nguyên tắc phải được tiến hành đồng thời, trừ một số trường hợp luật định. Nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự là những phương châm và định hướng chi phối toàn bộ hoặc một số giai đoạn tố tụng trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật tố tụng hình sự nhằm giải quyết vụ án một cách khách quan, công bằng, đồng thời bảo đảm và tôn trọng quyền con người [5, tr. Có thể khẳng định rằng, nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự cũng là một trong những nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự, là phương châm và định hướng chi phối tất cả các giai đoạn tố tụng (không chỉ một giai đoạn cụ thể), nhằm mục tiêu giải quyết vụ án một cách khách quan, công bằng, đồng thời bảo đảm và tôn trọng quyền con người cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp khác của các chủ thể liên quan.