Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BỊ HẠI LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Một số vấn đề lý luận về bị hại là người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự 1. Khái niệm, đặc điểm của bị hại là người dưới 18 tuổi Theo Từ điển tiếng Việt, “người bị hại là người chịu sự tác động tiêu cực của việc, hành vi hoặc bất kỳ sự tác động nào khác dẫn đến những thiệt thòi, mất mát hay tổn thương của chính họ”. Thiệt hại gây ra cho người bị hại có thể là thiệt hại về vật chất hoặc phi vật chất và không giới hạn mức độ thiệt hại.
Các quan điểm về bị hại – nạn nhân của tội phạm được các nhà nghiên cứu tội phạm học tranh luận sôi nổi từ giữa thế kỷ XX. Các định nghĩa về nạn nhân của tội phạm tuy còn nhiều điểm chưa thống nhất nhưng nhìn chung có 2 luồng quan điểm xác định nạn nhân của tội phạm theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp, nạn nhân của tội phạm được xác định là những cá nhân bị hành vi phạm tội xâm phạm gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tinh thần hay thiệt hại về kinh tế. Theo nghĩa rộng, nhiều nhà nghiên cứu về nạn nhân học cho rằng: nạn nhân của tội phạm bao gồm cả cá nhân và tổ chức bị hành vi phạm tội xâm hại; bị hại hiểu theo nghĩa rộng có những đặc điểm sau: thứ nhất, về chủ thể, bị hại là cá nhân, cơ quan, tổ chức; thứ hai, bị hại là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại mà tội phạm gây ra - những thiệt hại này phải là thiệt hại trực tiếp (điều đó thể hiện ở dạng thể chất, tinh thần hoặc tài sản phải là đối tượng của sự xâm hại và thiệt hại xảy ra phải là hậu quả của hành vi phạm tội mới được coi là thiệt hại trực tiếp, tức là phải cụ thể, có tính hiện tại, xác định và có mối quan hệ nhân quả với hành vi phạm tội); thứ ba, bị hại chỉ được tham gia tố tụng với tư cách bị hại khi được cơ quan tiến hành tố tụng xác định.
9 Người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra và là một trong những người tham gia tố tụng khi vụ án hình sự được giải quyết. Như vậy, bị hại được hiểu là một trong số những người tham gia tố tụng theo luật tố tụng hình sự, là cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản, hoặc uy tín do tội phạm gây ra. Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, bị hại gồm hai nhóm cá nhân và cơ quan, tổ chức. Nói tới bị hại dưới 18 tuổi là nói tới nhóm bị hại là cá nhân.
Từ khái niệm và đặc điểm chung của bị hại đã phân tích ở trên, có thể đưa ra khái niệm bị hại dưới 18 tuổi như sau: “bị hại dưới 18 tuổi là những cá nhân bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra tại thời điểm họ chưa đủ 18 tuổi và được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng xác định tư cách bị hại để họ được tham gia tố tụng theo luật tố tụng hình sự”. Đối với nhóm bị hại là cá nhân, thì những thiệt hại mà tội phạm gây ra có thể gây ra cho cá nhân ở bất kỳ độ tuổi nào. Hơn nữa, trong nhóm bị hại là cá nhân, người dưới 18 tuổi được xác định là người yếu thế hay người dễ bị tổn thương do ở độ tuổi trẻ em và chưa thành niên. Vì vậy, theo pháp luật quốc tế, pháp luật của các quốc gia trên thế giới cũng như theo pháp luật Việt Nam, nhóm bị hại này có những quy định riêng, phù hợp với độ tuổi.
Theo đó, bị hại dưới 18 tuổi có những quyền và nghĩa vụ giống (chung) và khác (riêng) với những người tham gia tố tụng dưới 18 tuổi khác, các bị hại cá nhân khác trong tố tụng hình sự, cụ thể: Thứ nhất, họ có những quyền chung như đối với tất cả những người tham gia tố tụng dưới 18 tuổi với tư cách là thành viên của nhóm dễ bị tổn thương trong tố tụng hình sự – người dưới 18 tuổi; Thứ hai, họ có những quyền chung như đối với các bị hại cá nhân khác trong tố tụng hình sự. Thứ ba, với tư cách là sự kết hợp của hai yếu tố pháp lý: “bị hại”+ “người dưới 18 tuổi”: họ có những quyền riêng khác với những người tham 10 gia tố tụng dưới 18 tuổi khác; đồng thời về nghĩa vụ, họ cũng có những“giảm trừ” riêng, khác với những bị hại là cá nhân khác. Các đặc điểm của bị hại dưới 18 tuổi bao gồm: Thứ nhất, đặc điểm về độ tuổi Bị hại dưới 18 tuổi có nghĩa là tại thời điểm tiến hành tố tụng, họ vẫn chưa đủ 18 tuổi. Người dưới 18 tuổi - người chưa thành niên có thể hiểu là người đang trong giai đoạn phát triển chưa đầy đủ trên các phương diện thể chất, tâm lý và tinh thần, chưa đạt độ tuổi để có thể hoàn thiện được tất cả các năng lực hành vi và năng lực pháp luật được pháp luật ghi nhận.
Căn cứ vào độ tuổi, theo pháp luật dân sự, bị hại có thể chia thành những người ở các nhóm tuổi cụ thể theo năng lực hành vi dân sự: - Bị hại dưới 6 tuổi, đây là nhóm người không có năng lực hành vi dân sự. Nếu trẻ bị xâm hại trong giai đoạn này thì hậu quả để lại rất nặng nề vì trẻ còn ở giai đoạn quá non nớt. - Bị hại từ đủ 6 tuổi đến dưới 15 tuổi, đây là nhóm người khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch dân sự phục vụ sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi. Lứa tuổi này trẻ đã bắt đầu có nhận thức về các mối quan hệ trong xã hội, nhận thức được mối quan hệ nguyên nhân – kết quả.
- Bị hại từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi. Ở độ tuổi này, trẻ có thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ các giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch dân sự khác theo quy định của luật phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý. Theo pháp luật hình sự, bị hại có thể chia thành các nhóm tuổi tương ứng với các nhóm tuổi của nạn nhân được bảo vệ trong luật hình sự: nạn nhân chưa đủ 13 tuổi; nạn nhân từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi; nạn nhân dưới 16 tuổi; nạn nhân từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi. 11 Với mỗi nhóm tuổi khác nhau, bị hại dưới 18 tuổi có thể bị xâm hại trên một hoặc các phương diện khác nhau, mức độ khác nhau (mang tính tương đối): xâm hại thể chất; xâm hại tinh thần; xâm hại tài sản (vật chất) với trường hợp bị xâm hại theo một phương diện hoặc nhiều phương diện trên.
Thứ hai, bị hại là người dưới 18 tuổi có những quyền chung như đối với những người tham gia tố tụng dưới 18 tuổi khác Họ có những quyền chung, giống như những người tham gia tố tụng dưới 18 tuổi khác: Theo các tiêu chuẩn quốc tế về quyền trẻ em và tư pháp người chưa thành niên, những người tham gia tố tụng dưới 18 tuổi đều được có chính sách riêng, được thiết kế những quyền phù hợp, trong đó nhấn mạnh nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi, “nguyên tắc này có vai trò định hướng trong việc áp dụng đối với tất cả các quyền của trẻ em, kể cả các quyền liên quan đến tư pháp người chưa thành niên” [43, tr. Nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi đòi hỏi mọi hoạt động và quyết định tố tụng đối với dưới 18 tuổi đều phải cân nhắc nhu cầu và hoàn cảnh của người dưới 18 tuổi theo hướng vì lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi, bảo đảm quyền được tham gia, trình bày ý kiến, bảo đảm quyền được hưởng thủ tục tố tụng thân thiện phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý, bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý và các hỗ trợ khác cho người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự. Thứ ba, bị hại dưới 18 tuổi có những quyền chung như đối với những bị hại khác trong tố tụng hình sự Về nguyên tắc, bị hại dưới 18 tuổi có những quyền chung như đối với những bị hại khác trong tố tụng hình sự (sự khác nhau về phương thức thực hiện, chủ thể đại diện cho họ sẽ được tôi phân tích ở đặc điểm thứ tư), như: được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ quy định; đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan 12 và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá; được đề nghị giám định, định giá tài sản theo quy định của pháp luật; được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án; được đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người định giá tài sản, người giám định, người phiên dịch, người dịch thuật; được đề nghị hình phạt, mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường; được tham gia phiên tòa; trình bày ý kiến, đề nghị chủ tọa phiên tòa hỏi bị cáo và người khác tham gia phiên tòa; tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; xem biên bản phiên tòa; được tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình.; được kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án; và quyền được yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của mình, người thân thích của mình khi bị đe dọa.