Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực ASEAN và việc triển khai Hiệp định Thương mại biên giới Việt Nam - Lào (ký kết tháng 6/2015), hoạt động trao đổi thương mại giữa hai quốc gia đã ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể nhờ các ưu đãi về thuế quan và cơ chế thuận lợi hóa thương mại cửa khẩu. Lào là thị trường đang trong giai đoạn đẩy mạnh đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, công nghiệp và xây dựng, kéo theo nhu cầu tiêu thụ sắt thép ước tính đạt từ 2,8 đến 3 triệu tấn mỗi năm. Mặc dù vậy, thị phần sắt thép của Việt Nam tại Lào mới chỉ chiếm khoảng 12,13% so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp như Trung Quốc và Thái Lan.

Bên cạnh tiềm năng thị trường, các doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu thép của Việt Nam nói chung và Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc (NOSCO) nói riêng đang đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý, sự biến động khó lường của giá nguyên liệu trên thị trường thế giới, cũng như các rào cản phòng vệ thương mại từ nước sở tại (khiến kim ngạch xuất khẩu thép sang Lào năm 2016 giảm 43,36% so với năm 2015). Do đó, việc quản trị, chuẩn hóa và giám sát chặt chẽ quy trình thực hiện hợp đồng ngoại thương trở thành nhiệm vụ cấp bách nhằm giảm thiểu tranh chấp, tiết kiệm chi phí lưu thông và bảo đảm an toàn thanh toán.

Mục tiêu nghiên cứu:

  1. Làm rõ đặc điểm, tập quán thương mại và nhu cầu tiêu thụ mặt hàng thép tại thị trường Lào.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng xuất khẩu thép của Việt Nam sang Lào và thực trạng tổ chức thực hiện quy trình hợp đồng xuất khẩu thép tại Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quy trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu thép của doanh nghiệp sang thị trường Lào trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ quy trình tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu mặt hàng thép của Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc.
  • Phạm vi không gian: Hoạt động xuất khẩu sang thị trường Lào qua hệ thống các cửa khẩu đường bộ biên giới Việt - Lào.
  • Phạm vi thời gian: Thu thập và phân tích dữ liệu hoạt động sản xuất kinh doanh từ năm 2014 đến năm 2016.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các nguyên lý thương mại quốc tế, luật thương mại và tập quán giao nhận vận tải hàng hóa. Nghiên cứu tiếp cận hợp đồng xuất khẩu dưới góc độ là một cam kết pháp lý ràng buộc quyền và nghĩa vụ giữa bên bán và bên mua có trụ sở tại hai quốc gia khác nhau.

Nội dung lý luận tập trung làm rõ cấu trúc tiêu chuẩn của một hợp đồng ngoại thương (bao gồm điều khoản tên hàng, chất lượng, quy cách số lượng/trọng lượng, đóng gói bao bì, điều kiện cơ sở giao hàng Incoterms, giá cả, phương thức thanh toán, chứng từ, bảo hiểm, kiểm định, bất khả kháng và trọng tài). Đồng thời, tác giả mô hình hóa quy trình tổ chức thực hiện hợp đồng xuất khẩu qua 8 bước tuần tự:

  1. Chuẩn bị hàng xuất khẩu (thu gom, đóng gói bao bì, kẻ ký mã hiệu).
  2. Kiểm tra chất lượng hàng hóa (tự kiểm tra hoặc qua cơ quan giám định độc lập).
  3. Thuê phương tiện vận tải (theo điều kiện Incoterms đã thỏa thuận).
  4. Mua bảo hiểm hàng hóa (theo các điều kiện Institute Cargo Clauses A, B, C).
  5. Làm thủ tục hải quan xuất khẩu (khai báo hải quan điện tử, xuất trình hồ sơ và hàng hóa, thực hiện thông quan).
  6. Giao hàng cho người vận tải hoặc đối tác tại điểm chỉ định.
  7. Thực hiện thủ tục thanh toán (chuẩn bị bộ chứng từ theo phương thức quy định).
  8. Khiếu nại và giải quyết khiếu nại (thương lượng, hòa giải hoặc trọng tài).

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận: Phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp thực chứng và phương pháp dự báo kinh tế.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp chuyên sâu từ 3 đến 5 cán bộ, chuyên viên nghiệp vụ đang công tác tại Phòng Xuất - Nhập khẩu của Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc nhằm ghi nhận quy trình tác nghiệp thực tế và những vướng mắc phát sinh tại hiện trường.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp:
    • Dữ liệu nội bộ: Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, báo cáo xuất nhập khẩu, hệ thống hợp đồng mua bán nội địa và hợp đồng xuất khẩu sang Lào của NOSCO giai đoạn 2014-2016.
    • Dữ liệu bên ngoài: Số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, Bộ Công Thương, các báo cáo thị trường ngành thép và các hiệp định thương mại song phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu đề tài "Quy trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu mặt hàng thép của Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc sang thị trường Lào"

Chương 1 xác lập tính cấp thiết của đề tài, nêu bật tổng quan bối cảnh thương mại trong khối ASEAN và mối quan hệ kinh tế Việt - Lào. Tác giả xác định rõ 3 mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là quy trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu, phạm vi nghiên cứu từ năm 2014 đến 2016, phương pháp luận kết hợp phỏng vấn sơ cấp và tổng hợp thứ cấp, cùng kết cấu khóa luận gồm 4 chương.

Chương 2: Cơ sở lý luận chung thực hiện hợp đồng xuất khẩu

Chương 2 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về hợp đồng thương mại quốc tế, bản chất của quá trình thực hiện hợp đồng và vai trò sống còn của quy trình này đối với việc bảo toàn vốn, tối ưu chi phí và duy trì uy tín của doanh nghiệp xuất khẩu. Tác giả phân tích chi tiết các điều khoản cốt lõi trong hợp đồng ngoại thương và làm rõ trình tự 8 bước thực hiện hợp đồng từ khâu chuẩn bị chân hàng đến giải quyết tranh chấp sau giao hàng.

Chương 3: Thực trạng thực hiện hợp đồng xuất khẩu thép sang thị trường Lào của Công ty CP Thép Miền Bắc

1. Tổng quan doanh nghiệp và đặc điểm thị trường

Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc (NOSCO) tiền thân là doanh nghiệp nhà nước từ những năm 90 của thế kỷ XX, chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần theo Quyết định số 386/QĐ-KHĐT-TPHP do Sở Kế hoạch và Đầu tư Hải Phòng cấp ngày 25/08/2005. Trụ sở chính đặt tại Km 89, Phường Hùng Vương, Quận Hồng Bàng, Hải Phòng và có chi nhánh tại Quận Bình Tân, TP. Hồ Chí Minh. Doanh nghiệp có quy mô 500 lao động.

Trình độ học vấn / Chuyên môn Số lượng (người) Tỷ trọng (%)
Đại học và trên đại học 230 46,0%
Cao đẳng 125 25,0%
Trung cấp 78 15,6%
Lao động phổ thông 67 13,4%
Tổng cộng 500 100%

Nguồn: Phòng Tổ chức Hành chính – Nhân sự NOSCO

Về thị trường, NOSCO nhập khẩu nguyên liệu từ Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Nga, Mỹ, Ấn Độ, Malaysia... và xuất khẩu sản phẩm sang Campuchia, Myanmar, Lào, Indonesia, Philippines, Thái Lan, Mỹ, UAE...

Tại thị trường Lào, tổng kim ngạch nhập khẩu năm 2016 đạt 2,33 tỷ USD. Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ hai (chiếm 10,9% kim ngạch), sau Thái Lan (34,6%) và trước Trung Quốc (6,2%). Sắt thép là mặt hàng xuất khẩu đứng đầu của Việt Nam sang Lào.

Mặt hàng xuất khẩu Kim ngạch (triệu USD) Tỷ trọng (%)
Sắt thép 90,00 19,11%
Xăng dầu 60,34 12,95%
Phương tiện vận tải 45,64 9,66%
Sản phẩm từ sắt thép 29,75 6,29%
Máy móc thiết bị 26,47 5,75%
Các mặt hàng khác 219,30 46,24%
Tổng kim ngạch xuất khẩu sang Lào 471,50 100%

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Tổng cục Thống kê năm 2016 trong khóa luận

2. Phân tích thực tế quy trình thực hiện hợp đồng tại NOSCO

  • Chuẩn bị hàng xuất khẩu: Do chỉ sản xuất được một số chủng loại thép đơn giản, NOSCO đóng vai trò trung gian thương mại: thu mua hàng từ các nhà sản xuất lớn (Hòa Phát, Tôn Hoa Sen, Ống thép 190, Gang Thép Thái Nguyên, Tôn Đông Á, Thép Việt - Ý, Thép Việt – Nhật, Thép Khương Mai, POSCO Vũng Tàu). Doanh nghiệp áp dụng hình thức mua bán song song (ký đồng thời hợp đồng mua nội địa và hợp đồng ngoại thương khi chốt được cả đầu vào và đầu ra). Hàng hóa được bó chặt bằng nhiều đai thép; với tôn lạnh dễ ăn mòn thì bọc thêm cuộn thép mỏng không gỉ bên ngoài trước khi kẻ ký mã hiệu.
  • Kiểm tra chất lượng: Công ty lập hồ sơ xin cấp phép xuất khẩu và chứng nhận chất lượng từ Bộ Công Thương, kết hợp thuê các đơn vị giám định độc lập được quốc tế công nhận (SGS, Vinacontrol, Vietcert, Vietnam Control, T&TBONS) cấp chứng thư song ngữ Việt - Anh phục vụ thanh toán.
  • Thuê phương tiện vận tải: Chủ yếu giao dịch theo điều kiện DAF (Giao tại biên giới) hoặc DAP (Giao tại nơi đến). Công ty trực tiếp vận hành đội xe gồm 10 xe container chuyên dụng, chở thép phủ bạt kín từ kho/nhà máy đến cửa khẩu, sau đó kết hợp nhận chở lâm sản nhập khẩu từ Lào quay về nội địa Việt Nam để tối ưu chi phí vận hành hai chiều.
  • Làm thủ tục hải quan: Thực hiện khai báo hải quan điện tử, nộp bộ chứng từ (tờ khai, hóa đơn thương mại, hợp đồng, giấy phép Bộ Công Thương, chứng thư giám định chất lượng). Mặt hàng thép được phân luồng xanh hoặc luồng vàng, giúp rút ngắn thời gian thông quan.
  • Giao hàng và thanh toán: Hàng được cân kiểm tra trước khi rời kho/nhà máy. Công ty gửi chuyển phát nhanh bộ chứng từ gốc qua DHL cho khách hàng và áp dụng phương thức thanh toán CAD (Cash Against Documents - nhận tiền trước khi thông quan sang xe phía khách hàng tại biên giới). Thời gian thực hiện một hợp đồng trung bình khoảng 20 ngày (trong đó khâu thanh toán mất 5 ngày, các thủ tục chuẩn bị và giao nhận mất 15 ngày). Mức phí lưu ca xe phát sinh nếu khách chậm nhận hàng là khoảng 1,5 triệu đồng/ngày.
  • Giải quyết phát sinh và tranh chấp: Phát sinh chủ yếu do sai lệch trọng lượng, phân loại thép hợp kim/không hợp kim hoặc chậm trễ phương tiện tại cửa khẩu. NOSCO chủ trương đàm phán, hòa giải và luôn đưa điều khoản chọn Trọng tài Việt Nam, áp dụng luật Việt Nam vào hợp đồng.

Chương 4: Giải pháp nâng cao quy trình thực hiện hợp đồng của Công ty CP Thép Miền Bắc sang thị trường Lào

1. Nhóm giải pháp vi mô thuộc về doanh nghiệp

  • Đảm bảo nguồn hàng: Đàm phán đưa điều khoản "giá mở" có biên độ điều chỉnh khi giá quặng/phôi thép biến động mạnh; linh hoạt phương án giảm sản lượng giao, trả trước tiền hàng cho các nhà máy nhà nước có uy tín lâu năm; phân tán đơn hàng cho nhiều nhà sản xuất khác nhau để tránh rủi ro đứt gãy nguồn cung.
  • Tiết kiệm chi phí vận chuyển: Tiếp tục tối ưu hóa phương án chở hàng hai chiều (thép đi - lâm sản về); đồng thời tính toán phương án chuyển dần sang thuê ngoài dịch vụ logistics chuyên nghiệp để giảm chi phí khấu hao và quản trị đội xe 10 container.
  • Kiểm soát chất lượng: Đưa vào hợp đồng cung ứng nội địa điều khoản phạt/chiết khấu trừ tiền tự động hoặc bù hàng nếu chất lượng giám định không đạt; tuyệt đối không bán hàng khi chưa kiểm tra chất lượng thực tế.
  • Khâu giao hàng và thông quan: Bố trí biên độ thời gian an toàn (không xếp lịch sát hạn giao 15 ngày); cử nhân viên bám sát hiện trường cửa khẩu; thường xuyên cử cán bộ nghiệp vụ tham gia các khóa đào tạo hải quan điện tử và phân loại mã HS.
  • Thanh toán và giám sát hợp đồng: Bổ sung điều khoản phạt nặng đối với hành vi từ chối nhận hàng/chậm thanh toán khi giá thép thị trường giảm; tách biệt nhân sự chuyên trách giám sát riêng thị trường Lào thay vì để nhân viên nghiệp vụ kiêm nhiệm; xây dựng quy chế phối hợp cung cấp thông tin liên phòng ban.
  • Nhân sự và thị trường: Cải thiện chính sách lương thưởng giữ chân cán bộ giỏi; xúc tiến mở văn phòng đại diện của NOSCO tại Lào để củng cố mạng lưới phân phối.

2. Nhóm giải pháp vĩ mô từ phía cơ quan Nhà nước

  • Đơn giản hóa, công khai hóa và đồng bộ thủ tục hải quan; áp dụng cơ chế xác nhận thực xuất và thủ tục đăng ký chất lượng tập trung tại một đầu mối duy nhất; mở rộng phân cấp quyền ký tờ khai hải quan.
  • Chấn chỉnh đạo đức công vụ, loại bỏ các hành vi tiêu cực, sách nhiễu doanh nghiệp tại các cửa khẩu đường bộ.
  • Đẩy mạnh đàm phán các hiệp định thương mại song phương và đa phương; cung cấp thông tin cảnh báo sớm về các biện pháp phòng vệ thương mại; hỗ trợ doanh nghiệp thông qua hệ thống xúc tiến thương mại của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã phản ánh trung thực kết quả hoạt động kinh doanh xuất khẩu thép của NOSCO trong giai đoạn 2014-2016 thông qua các chỉ tiêu định lượng cụ thể:

Tiêu chí / Chỉ số Kết quả ghi nhận tại văn bản
Sản lượng xuất khẩu thép năm 2016 Đạt gần 40.000 tấn sắt thép các loại.
Tỷ trọng đóng góp quốc gia Chiếm gần 5% tổng sản lượng xuất khẩu thép của Việt Nam năm 2016 (~800.000 tấn).
Tỷ lệ thực hiện hợp đồng 100% hợp đồng ngoại thương đã ký kết được thực hiện thành công.
Năng lực vận tải nội bộ Quản lý đội xe 10 container chuyên dụng, tối ưu chở hàng kết hợp 2 chiều.
Thời gian thực hiện chu kỳ hợp đồng Trung bình 20 ngày/hợp đồng (15 ngày tác nghiệp, 5 ngày thanh toán CAD).

Đóng góp thực tiễn của đề tài:

  • Khóa luận làm rõ bức tranh vận hành nghiệp vụ xuất nhập khẩu thép đường bộ – một hình thức thương mại biên giới có tính chất đặc thù khác biệt so với vận tải đường biển truyền thống.
  • Làm sáng tỏ mô hình giao dịch "mua bán song song" (back-to-back) của một doanh nghiệp thương mại thép quy mô vừa, từ đó chỉ ra các điểm nghẽn rủi ro về giá phôi, giám định chất lượng và tranh chấp biên giới.
  • Hệ thống hóa các giải pháp có tính ứng dụng trực tiếp, đặc biệt là cơ chế hợp đồng "giá mở", phương thức thanh toán CAD an toàn và chiến lược liên kết vận tải chiều về.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu khai thác dữ liệu trong phạm vi hẹp tại một doanh nghiệp thương mại (NOSCO) giai đoạn 2014-2016; cỡ mẫu khảo sát phỏng vấn định tính còn nhỏ (3-5 cán bộ phòng XNK); các phân tích tập trung chủ yếu vào phương thức vận tải đường bộ qua biên giới đất liền sang Lào, chưa bao quát các phương thức logistics đa phương thức hay đường biển đến các thị trường khác.
  • Hướng nghiên cứu mở rộng: Cần mở rộng khảo sát trên nhiều doanh nghiệp xuất khẩu thép sang Lào để so sánh hiệu quả chi phí; nghiên cứu tác động của các biện pháp phòng vệ thương mại chuyên sâu và xây dựng mô hình chuỗi cung ứng logistics tích hợp cho hàng kim khí xuất khẩu sang thị trường Đông Dương.

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên: Chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế, Logistics và Quản trị chuỗi cung ứng đang thực hiện khóa luận tốt nghiệp hoặc đề án môn học về quy trình xuất nhập khẩu hàng hóa.
  • Doanh nghiệp và người làm thực tế: Các nhà quản trị, cán bộ xuất nhập khẩu tại các công ty thương mại sắt thép, vật liệu xây dựng có hoạt động giao thương qua biên giới Việt - Lào.
  • Phần nội dung đáng tham khảo nhất:
    • Mô tả chi tiết quy trình tác nghiệp 8 bước tại Chương 3 (cách kết hợp hợp đồng nội - ngoại, thủ tục giám định chất lượng, phương thức thanh toán CAD).
    • Giải pháp xử lý biến động giá thông qua hợp đồng "giá mở" và phương án kết hợp vận tải hai chiều tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc thường áp dụng điều kiện Incoterms nào khi xuất khẩu thép sang Lào?

Doanh nghiệp chủ yếu ký kết hợp đồng xuất khẩu theo điều kiện DAF (Delivered at Frontier - Giao hàng tại biên giới) và một số hợp đồng theo điều kiện DAP (Delivered at Place - Giao hàng tại nơi đến chỉ định). Theo đó, NOSCO chịu trách nhiệm vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ đến khu vực cửa khẩu biên giới Việt Nam.

2. Phương thức thanh toán CAD được thực hiện như thế nào trong quy trình của NOSCO?

Sau khi hàng hóa được cân kiểm tra và bốc lên phương tiện, công ty gửi chuyển phát nhanh bộ chứng từ gốc qua DHL cho khách hàng. Nhà nhập khẩu phải thực hiện thanh toán tiền hàng trước khi lô hàng được làm thủ tục thông quan và chuyển tải sang xe của khách hàng tại biên giới. Phương thức này bảo đảm an toàn cho bên bán vì hàng hóa vẫn nằm trong nội địa Việt Nam trước khi nhận được tiền.

3. Doanh nghiệp xử lý nguồn hàng xuất khẩu bằng cách nào khi không trực tiếp sản xuất hầu hết các chủng loại thép?

NOSCO áp dụng mô hình mua bán song song: khi nhận được đơn hỏi mua từ đối tác Lào, công ty tiến hành tìm kiếm nguồn cung ứng tương ứng từ các nhà máy trong nước (như Hòa Phát, Tôn Hoa Sen, Gang Thép Thái Nguyên, POSCO...). Khi thống nhất được cả đầu vào lẫn đầu ra, công ty mới tiến hành ký đồng thời hợp đồng mua bán nội địa và hợp đồng xuất khẩu ngoại thương.

4. Giải pháp nào đã giúp NOSCO tối ưu hóa chi phí vận chuyển đường bộ sang Lào?

Công ty tự chủ động đội xe gồm 10 container chuyên dụng, đồng thời áp dụng phương thức vận chuyển hàng kết hợp: chiều đi vận chuyển sắt thép lên các cửa khẩu biên giới và chiều quay đầu về nhận vận chuyển lâm sản nhập khẩu từ Lào về nội địa Việt Nam, giúp bù đắp đáng kể chi phí nhiên liệu và hạ giá cước vận tải.

5. Nguyên nhân chính khiến kim ngạch xuất khẩu sắt thép của Việt Nam sang Lào năm 2016 sụt giảm là gì?

Nguyên nhân chủ yếu do phía Lào tiến hành điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại đối với mặt hàng sắt thép nhập khẩu, dẫn đến tổng kim ngạch xuất khẩu thép của Việt Nam sang Lào trong năm 2016 giảm 43,36% về trị giá (giảm 7,3% về lượng và 18% về đơn giá so với năm 2015).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Hồng Liên đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và phản ánh chi tiết thực trạng quy trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu thép của Công ty Cổ phần Thép Miền Bắc sang thị trường Lào giai đoạn 2014-2016. Tác phẩm đã phân tích rõ nét đặc thù thương mại đường bộ biên giới, chỉ ra các ưu thế về vận tải kết hợp hai chiều, tính an toàn của phương thức thanh toán CAD, đồng thời vạch rõ các điểm nghẽn về biến động giá nguyên liệu và kiểm soát chất lượng đầu vào. Hệ thống giải pháp đề xuất từ cấp độ quản trị doanh nghiệp đến chính sách vĩ mô của Nhà nước mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho các đơn vị kinh doanh thương mại quốc tế mặt hàng kim khí.