Chương 1: Cơ sở lý luận về xây dựng quy trình tham vấn tâm lý cho người nghiện ma túy Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG QUY TRÌNH THAM VẤN TÂM LÝ CHO NGƢỜI NGHIỆN 1. Tổng quan nghiên cứu về xây dựng quy trình tham vấn tâm lý cho ngƣời nghiện ma túy. Một số hướng tiếp cận về người nghiện ma túy trên thế giới và một số nghiên cứu trên thế giới về quy trình tham vấn tâm lý 1. Một số hướng tiếp cận về người nghiện ma túy Từ góc độ tâm lý học các nhà nghiên cứu đề cập đến vấn đề nghiện, nghiện ma túy và quy trình tham vấn hỗ trợ tâm lý cho người nghiện trên cơ sở các lý thuyết khác nhau của tâm lý học như Phân tâm học, tâm lý học xã hội, nhận thức hành vi.
cụ thể: Tiếp cận phân tâm học: Cách tiếp cận này rất được thịnh hành ở Pháp. Theo thuyết này thì việc dùng ma túy có liên quan tới các xung đột và các rối nhiễu trong quá trình phát triển.Kernberg (1975) cho rằng khi xung đột Edipe còn tồn tại ở tuổi thanh thiếu niên, thì những người ở lứa tuổi này sẽ tìm kiếm sự giải thoát tội lỗi và các ức chế khác ở việc dùng ma túy [46. Điều này lý giải tại sao thanh thiếu niên là lứa tuổi nhạy cảm với ma túy. Người nghiện ma túy phản ánh thể thức phòng vệ chống lại sự lệ thuộc vào khách thể ( ở đây là bà mẹ ) của chủ thể và đe dọa ái kỷ mà nó quy định.
Ma túy sẽ là khách thể giả thay thế, tượng trưng cho bà mẹ thuộc tuổi ấu thơ. Ma túy đã được khách thể hóa và lúc này thanh thiếu niên khép mình trong mối quan hệ với ma túy. Tiếp cận này tập trung vào quá trình phát triển, đặc biệt là thời thơ ấu của con người và cho rằng những lệch lạc của sự phát triển sẽ kéo theo những rối nhiễu hành vi. Quá trình trị liệu phân tâm nếu hóa giải được những xung đột vô thức này của người nghiện thì họ có thể trở nên không cần phụ thuộc vào ma túy nữa.
Tiếp cận nhận thức xã hội: Trong cách tiếp cận này mà A.Bandura là một đại diện thì theo ông nhận thức về khả năng của mình là khái niệm trung tâm của sự điều chỉnh hành vi của bản thân [44. Khái niệm “cái tôi hiệu quả” (Self – efficacy ) do ông đưa ra được ứng dụng trong 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có lĩnh vực nghiện. Theo ông “cái tôi hiệu quả” là khả năng thực sự có thể làm một việc gì đó, là sự đánh giá của con người về khả năng của mình trong việc hoàn thành các nhiệm vụ phù hợp với các hoàn cảnh khác nhau. Chính cảm giác về cái tôi không hiệu quả, yếu đuối và bất lực của cá nhân trong cuộc sống làm phá hại niềm tin vào bản thân của chính họ.
Điều đó khiến họ dễ mắc vào mọi sự cám dỗ trong đó có ma túy.Bandura cho rằng cảm giác về “ cái tôi hiệu quả “ là chìa khóa trả lời cho sự tái nghiện của những bệnh nhân nghiện rượu và ma túy. Những chương trình trị liệu làm nhằm tăng tính hiệu quả của cái tôi của ông đã giúp bệnh nhân vượt qua được nỗi sợ hãi của đau đớn và bất lực cũng như ứng phó một cách hợp lý hơn với hoàn cảnh. Nhờ đó mà quá trình cai nghiện diễn ra có hiệu quả hơn [44.] Tiếp cận tâm lý trị liệu nhận thức: Một trong những chuyên gia hàng đầu khác trong lĩnh vực tâm lý trị liệu nhận thức ở Mỹ là Callahan R. Ông có cách tiếp cận khác đến vấn đề nghiện.
Ông cho rằng nguyên nhân của nghiện ngập và thôi thúc một số người sử dụng các chất gây nghiện chính là những cảm xúc tiêu cực mà họ phải trải nghiệm.] đã phát hiện ra mối liên hệ giữa nghiện và lo hãi. Việc phát hiện này đã giúp ông tìm ra một phương pháp chữa trị cho hầu hết các loại nghiện. Nội dung của phương pháp trị liệu này là tìm cách vượt qua được sự lo hãi. Ông gọi đó là liệu pháp trường tư duy.
Một nghiên cứu khác của Richardson, Myers, Bing ( 1997) [50.] chỉ ra rằng sự rối loạn tâm trạng, cảm giác lo âu dự báo khả năng nghiện ma túy nặng. Gần gũi với thuyết nhận thức xã hội là cách tiếp cận lý thuyết về cái tôi. Nếu như sự nhận thức về cái tôi hiệu quả là chìa khóa của các nghiên cứu ở trên thì quan điểm của thuyết hiện tượng ( phenomenological ) mà Rogers là đại diện thì “cái tôi” ở thuyết này còn cần một loại hiện tượng nữa đi kèm mới dẫn đến hiện tượng nghiện ngập. Đó là những đau đớn về sự thất bại của cá nhân.] trong quá trình nghiên cứu ở nhiều đối tượng khác nhau đã thấy có một mối liên hệ chặt chẽ giữa nghiện, tự nhận thức cao và sự trải nghiệm các thất bại cá nhân.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo sự giải thích của cách tiếp cận này thì nhiều cá nhân đã dùng chất gây nghiện để làm giảm bớt mức độ nhận thức về nỗi đau cũng như những trải nghiệm âm tính trong cuộc sống của mình. Việc phát hiện ra mối liên hệ giữa nghiện với tự nhận thức và tần suất của các thất bại cá nhân mở đường cho việc trị liệu người nghiện ở chính “ cái tôi “ của họ để họ có khả năng ứng phó với những khó khăn thất bại xảy ra trong cuộc sống. Tiếp cận hành vi: Theo cách tiếp cận hành vi thì việc sử dụng ma túy có thể được quan niệm như hành vi giải quyết các vấn đề tạm thời trong việc thiếu thích nghi trước các nhiệm vụ phát triển, tự lập hóa, hòa nhập vào nhà trường và xã hội… Nguyên nhân của việc thiếu thích nghi được lý thuyết hành vi xác nhận là sự thiếu các kỹ năng xã hội, thiếu hụt quá trình làm chủ, loạn chức năng nhận thức, sự thiếu tự tin. Silvis và Perry ( 1987 ) áp dụng cơ chế phản xạ tạo tác của B.Skinner giải thích rằng hành vi nghiện ma túy được củng cố âm tính bằng cách tránh các tình cảm âm tính và củng cố dương tính bằng cảm giác dễ chịu mà nó tìm được.Brien và các cộng sự (1990 ) giải thích hiện tượng nghiện ma túy theo cơ chế phản xạ có điều kiện của Pavlov.
Theo thuyết này thì các kích thích thường liên kết với việc dùng ma túy ( sự tổn thương, sự ức chế … ) có thể trở thành có điều kiện, và khi tiếp xúc với những kích thích này thì sẽ gây cảm giác thiếu thuốc. Và quá trình trị liệu cũng chú ý vào chính điểm này. Sự học tập xã hội bằng cách tiếp xúc thường xuyên với các giá trị tích cực, sự nghỉ ngơi và trải nghiệm các cảm xúc dương tính sẽ củng cố các phản xạ có điều kiện mới cho người nghiện. Tiếp cận các yếu tố xã hội: Cách tiếp cận này chú ý đến các yếu tố xã hội vĩ mô ảnh hưởng đến người nghiện ma túy.
Các tác giả theo cách tiếp cận này cho rằng cảm giác bị loại trừ ra khỏi xã hội của thanh thiếu niên trong bối cảnh có tỷ lệ thất nghiệp cao là một yếu tố có ý nghĩa. Tiếp cận hệ thống gia đình: Một loạt các công trình nghiên cứu về quan hệ trong gia đình cho thấy sự thiếu hụt giao tiếp, theo dõi con và kiểm soát một cách sai lầm…. là những yếu tố dự báo 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguy cơ của việc lạm dụng chất gây nghiện. Sự ảnh hưởng của cha mẹ đến việc sử dụng ma túy của con cái.
Lối tiếp cận hệ thống quan niệm gia đình như một hệ thống mà việc loạn chức năng có ảnh hưởng quyết định đến các rối nhiễu tâm lý của các thành viên trong gia đình.] đã xác nhận rằng trong gia đình người nghiện heroin thì sự đảo lộn trật tự thứ bậc là một đặc trưng. Một số tác giả theo lối này cũng phát hiện trong gia đình người nghiện ma túy nổi bật lên các hành vi vi phạm công khai hoặc tiềm ẩn và những lời phê phán về các nguyên tắc và điều cấm của xã hội. Tóm lại, các công trình nghiên cứu về người nghiện ma túy trên thế giới đã được nhiều tác giả đề cập đến và được tiếp cận nhiều hướng khác nhau nhưng tất cả các tiếp cận trên đều di sâu vào tìm hiểu nguyên nhân khiến cho người nghiện sử dụng ma túy chưa thực sự đi sâu vào các hướng tham vấn tâm lý cho người nghiện. Các nghiên cứu về quy trình tham vấn tâm lý và quy trình tham vấn tâm lý cho người nghiện ma túy trên thế giới Những vấn đề về nghiện được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó có phương pháp phỏng vấn tạo động lực là một cách tiếp cận để thay đổi hành vi.
Những mô tả ban đầu, do William R. Miller đưa ra năm 1991, xuất phát từ kinh nghiệm của ông trong việc điều trị bệnh nhân nghiện rượu. Thông qua kinh nghiệm lâm sàng và nghiên cứu thực nghiệm, các nguyên tắc cơ bản và phương pháp của phỏng vấn tạo động lực đã được áp dụng và thử nghiệm trong các môi trường khác nhau và kết quả nghiên cứu đã chứng minh tính hiệu quả của nó. Phỏng vấn tạo động lực được sử dụng hiện nay như một phương pháp thực hành hiệu quả đã được kiểm chứng trong điều trị các cá nhân có rối loạn sử dụng chất.
Phỏng vấn tạo động lực tập trung vào việc khám phá và giải quyết mâu thuẫn nội tâm và tập trung vào việc phát triển động lực ở bên trong cá nhân - yếu tố thuận lợi để thay đổi diễn ra. Phương pháp khác với những biện pháp mang tính "cưỡng chế" hoặc theo hướng tác động từ bên ngoài nhằm thúc đẩy thay đổi ở chỗ nó không cố tạo nên sự thay đổi (có thể không phù hợp với các giá trị riêng, niềm tin hay mong muốn của cá nhân) 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà hỗ trợ thay đổi theo cách phù hợp với những giá trị và mối quan tâm riêng của cá nhân đó [49]. Về quy trình tham vấn trên thế giới cũng được một số tác giả xây dựng và thử nghiệm trên nhiều đối tượng khách hàng khác nhau như: Theo James C. Coleman (1950), quy trình tham vấn tâm lý gồm những bước sau: 1.
Tạo một bầu không khí quan hệ có tính trị liệu; 2.