MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Vấn nạn về ma túy luôn là vấn đề “nóng” và hết sức phức tạp với mọi thời điểm, không chỉ riêng ở nước ta mà là trên phạm vi toàn thế giới. Trong bối cảnh hiện nay, số người nghiện ma túy ngày càng gia tăng và ngày càng trẻ hóa. Nhiều loại (chất) ma túy mới và tác hại của chúng sau khi sử dụng rất khôn lường.
Đối tượng sử dụng ma túy ngày càng đa dạng ở nhiều tầng lớp khác nhau, lan rộng đến mọi vùng miền, lãnh thổ. Có nhiều nguyên nhân làm gia tăng số người nghiện cũng như tội phạm ma túy hiện nay. Một trong nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ sự thiếu quan tâm giáo dục của gia đình, sự buông lỏng quản lý, ít quan tâm đến con cái hay nuông chiều quá mức, bị đối tượng xấu lôi kéo vào con đường nghiện hút, tò mò muốn thử một lần cho biết, thể hiện bản lĩnh trước bạn bè. Ngoài ra, công tác cai nghiện còn nhiều bất cập như: cơ sở hạ tầng còn chưa đáp ứng yêu cầu thực tế, có giai đoạn vướng phải Nghị định 221/2013/NĐ-CP của Chính phủ về việc “Quy định chế độ áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa người nghiện ma túy vào cơ sở cai nghiện bắt buộc” thời gian đầu chưa có hướng dẫn cụ thể dẫn đến lúng túng cho nhiều địa phương.
Để làm đúng theo quy định thì việc thẩm tra lý lịch, tìm người thân, chờ cơ quan chức năng của các địa phương xác minh thì rất là tốn thời gian, phức tạp, lúc này người nghiện ở đâu? Ai có chức năng quản lý họ. Trong khi đó người nghiện ma túy thường có nơi ở không ổn định, có lối sống ít lành mạnh và phức tạp. Bên cạnh đó một yếu tố quan trọng khác đó là thái độ của cộng đồng đối với người sau cai còn tồn tại nhiều sự phân biệt đối xử, kỳ thị, nhiều người sau cai có tâm lý chán nản vì họ không thể hội nhập được với chính cộng đồng nơi mà họ đang sống. Vì vậy, họ tìm đến bạn bè cũ hoặc những người đang sử dụng ma túy để có cảm giác được chấp nhậntrong cuộc sống.
Tác hại của việc sử dụng ma túy rất to lớn và vô cùng nguy hiểm: Người nghiện ma túy dễ bị loạn thần, hoang tưởng, ảo giác và dễ bị kích động, không kiểm soát và làm chủ bản thân dẫn đến gây nguy hiểm cho chính bản 1 n thân mình, gia đình và những người xung quanh. Đã có nhiều vụ án thương tâm do chính người nghiện hoang tưởng gây ra cho những người xung quanh. Ví dụ: Vụ án ca sĩ Châu Nhật Cường sau khi sử dụng ma túy đã có hoang tưởng rằng cô gái cùng sử dụng ma túy bị ma nhập nên đã nhét hơn 30 nhánh tỏi vào miệng nạn nhân, gây tắc phế quản dẫn đến tử vong vào ngày 05/03/2018. Khi sử dụng ma túy, số tiền bỏ ra để mua ma túy không phải nhỏ, tốn rất nhiều tiền của.
Bên cạnh đó, liều lượng khi sử dụng ngày càng tăng lên mới đáp ứng được “độ phê”, đồng nghĩa với việc tiền bỏ ra ngày càng nhiều hơn, dẫn đến kiệt quệ kinh tế, dễ sa vào con đường phạm pháp như lừa đảo, trộm cắp, cướp giật, rơi vào đường giây buôn bán ma túy.miễn sao mục đích cuối cùng là để có được tiền sử dụng ma túy. Nạn sử dụng ma túy tăng thêm gánh nặng cho Nhà nước, hàng năm Nhà nước bỏ ra hàng nghìn tỷ đồng cho việc tuyên truyền, phòng chống ma túy, trả lương cho cán bộ phục vụ cai nghiện, xây dựng thêm các cơ sở hạ tầng. Chính vì tác hại của ma túy to lớn như thế, nên không thể tránh khỏi việc cộng đồng kỳ thị những người nghiện ma túy. Kỳ thị và phân biệt đối xử bất cứ đối tượng nào cũng dễ dẫn đến hậu quả tiêu cực, làm cho người bị kỳ thị cảm thấy bị cô lập, rơi vào trạng thái trả thù hoặc buông xuôi, trượt dài hơn.
Với những người sau cai nghiện ma túy, đặc biệt là những người cai nghiện dạng bắt buộc, họ không sinh hoạt tại cộng đồng nơi họ sinh sống một thời gian (từ 12 tháng đến 24 tháng), trải qua một quá trình học tập, lao động trị liệu và cách ly với ma túy. Người nghiện ma túy cũng có những trăn trở, có hoài bão và có ước mơ. Nhiều người sau khi cai nghiện nhận ra lỗi lầm của mình, họ cũng có những kế hoạch và dự định sau khi tái hòa nhập cộng đồng họ sẽ làm lại từ đầu, bắt đầu cuộc sống mới. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: sau khi trở về họ sẽ gặp những rào cản, khó khăn gì? Gia đình đối xử ra sao? Trở về có công ăn việc làm không? Họ có bị kỳ thị và bị coi thường không? Rất nhiều câu hỏi khác nữa đặt ra, trong đó có câu hỏi của tôi là bao giờ xã hội hết kỳ thị người nghiện ma túy? Hiện nay, xã hội đã 2 n nhìn nhận người nghiện như thế nào? Và họ đối xử như thế nào với những người sau cai nghiện ma túy trở về tái hòa nhập cộng đồng? Xuất phát từ những vấn đề trên, đề tài nghiên cứu “Ứng xử của cộng đồng đối với người sau cai nghiện ma túy – Nghiên cứu tại Quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh” nhằm góp phần phản ánh rõ hơn nhìn nhận của cộng đồng, những người xung quanh người sau cai nghiện hiện nay ở mức nào để có thể giúp ích được thông tin cho các tổ chức/ Chính quyền địa phương thực hiện chính sách và hỗ trợ dành cho người sau cai nghiện ma túy hợp lý hơn trong giai đoạn hiện nay.
Tình hình nghiên cứu của đề tài Để hiểu rõ hơn về quá trình tái nghiện chúng ta cần hiểu được các hội chứng về tâm lý và cơ thể mà người sau cai nghiện ma túy gặp phải: Việc cai nghiện ma túy được hiểu là việc ngưng sử dụng hoặc giảm đáng kể chất ma túy mà người nghiện thường sử dụng (nghiện) dẫn đến việc xuất hiện hội chứng cai và vì vậy người nghiện cần phải được điều trị. Hội chứng cai là trạng thái phản ứng của cơ thể khi cắt cơn hoặc giảm chất ma túy sử dụng ở người nghiện ma túy. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau phụ thuộc vào loại ma túy đang sử dụng. Người nghiện ma túy nhóm OPIATS (gồm thuốc phiện, heroin…) trong thời gian cắt cơn thường có những biểu hiện hội chứng cai như: Cảm giác thèm ma túy rất cao độ, ngạt mũi, chảy nước mắt, đau cơ hoặc chuột rút, buồn nôn, giãn đồng tử, nổi da gà hoặc ớn lạnh, nhịp tim nhanh hoặc tăng huyết áp.
Người nghiện ma túy dạng Amphetamine (ATS) có những hiểu hiện hội chứng cai như mất ngủ hoặc ngủ lịm và mệt mỏi, chậm chạm hoặc kích động tinh thần vận động, trầm cảm, cảm giác thèm nhớ ma túy, tăng khẩu vị ăn nhiều hơn lúc bình thường. Ngoài những biểu hiện của hội chứng cai về mặt cơ thể ra trong giai đoạn cắt cơn người nghiện thường có một số biểu hiện về mặt tâm lý như sau: Sự thèm muốn sử dụng ma túy ở họ lên đến đỉnh điểm vì khi cắt cơn người nghiện sẽ ngưng sử dụng ma túy hoàn toàn dẫn đến xuất hiện hội chứng cai như đã nói ở trên. Vì sự ngưng dung nạp (sử dụng) ma túy vào cơ thể một cách đột ngột 3 n nên dẫn đến sự thèm nhớ ma túy lên đến đỉnh điểm, họ thay đổi hoàn toàn hành vi, biến động bất thường ở họ luôn xuất hiện cảm xúc giận giữ, cáu gắt, tội lỗi, mặc cảm, hoảng hốt, lo lắng… Tâm lý muốn buông xuôi tất cả, mất niềm tin vào bản thân, không muốn cố gắng nữa. Một số người trước khi bước vào giai đoạn cắt cơn thường tỏ ra rất quyết tâm nhưng họ nhanh chóng thay đổi ý định khi phải đối mặt với cơn thèm nhớ ma túy và các đau đớn của hội chứng cai.
Lúc đầu họ sẵn sàng phối hợp với cán bộ, người thân để tham gia điều trị nhưng khi họ không vượt qua được hội chứng cai thì sẽ thay đổi ý định không muốn điều trị nữa. Tất cả những điều đó nếu họ không vượt qua được họ sẽ tìm mọi cách để tìm đến sử dụng lại ma túy, có thể tự làm đau bản thân, tự tử… để thoát khỏi sự kiểm soát của người khác và khi biết mình đã tái nghiện trở lại ở họ có thể xuất hiện trạng thái tâm lý muốn bỏ cuộc, buông xuôi tất cả. Như vậy, hội chứng cai chủ yếu là những biểu hiện đau đớn, khó chịu về mặt cơ thể nhưng có thể trở thành rào cản tâm lý cho người nghiện trong quá trình cai. Vì không ít trường hợp người nghiện tái nghiện, thậm chí cai nghiện gián đoạn (bỏ dở quá trình cai) vì họ không vượt qua hội chứng cai, hoặc xuất hiện tâm lý sợ hội chứng cai (đau bụng, hay đau đớn về mặt cơ thể khác, mất ngủ, cơ thể mệt mỏi v.) Từ đó làm giảm quyết tâm và niềm tin cai nghiện thành công của họ.
Thời gian Cai nghiện tại các cơ sở được các bác sĩ, cán bộ quản lý. điều trị bằng tâm lý, động viên và có các phác đồ điều trị từ thể chất đến tinh thần. Người nghiện được học cách đối phó với các cơn thèm nhớ, được tham gia lao động trị liệu, học nghề, tham gia sinh hoạt văn nghệ. Người nghiện bắt đầu ý thức về bản thân, đi từ sự lệch lạc hành vi sang các hành vi đúng đắn, biết suy nghĩ và ý thức hơn, trách nhiệm hơn.
Tuy nhiên, khi tái hòa nhập cộng đồng, nếu như họ không được sự giúp đỡ và không được thuận lợi như hòa nhập cuộc sống sinh hoạt, gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ xã hội, bị kỳ thị, bị quản lý, khó khăn trong việc làm, khó khăn trong tình yêu, hôn nhân gia đình. Họ sẽ dần chán nản, thất 4 n vọng và muốn tìm lại ma túy để xóa đi cảm giác đang gặp phải, con đường tái nghiện cũng xuất phát từ đây. Ma túy gây rối loạn cảm xúc và cảm xúc lo âu trong thời kỳ quá liều và thời kỳ cai. Rối loạn cảm xúc trong mức độ từ lo lắng vừa phải đến triệu chứng nặng phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn tâm thần.
Ma túy gây ra rối loạn cảm xúc kéo dài ở mức độ trầm trọng. Triệu chứng không kéo dài quá 1 tháng sau khi sử dụng, nhưng có thể xảy ra trong khi đang ngộ độc hoặc ở trạng thái cai.