Giới thiệu dự án

Ngành chăn nuôi lợn tại Việt Nam đang trải qua bước chuyển dịch cơ cấu sâu sắc từ mô hình nông hộ nhỏ lẻ sang phương thức trang trại công nghiệp khép kín. Theo số liệu thống kê ngành nông nghiệp, tỷ trọng chăn nuôi trang trại tập trung hiện chiếm trên 60% tổng sản lượng thịt lợn toàn quốc, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tối ưu hóa năng suất sinh sản và kiểm soát an toàn sinh học. Trong chuỗi giá trị chăn nuôi lợn công nghiệp, khâu quản lý đàn nái sinh sản và lợn con theo mẹ giữ vai trò sống còn, quyết định trực tiếp đến chỉ số số con cai sữa/nái/năm (PSY) và hiệu quả kinh tế của toàn bộ hệ thống.

Tuy nhiên, các trang trại quy mô lớn vẫn đang đối mặt với những "nút thắt cổ chai" nghiêm trọng:

  • Tỷ lệ mắc hội chứng phức hợp Viêm tử cung - Viêm vú - Mất sữa (MMA - Mastitis-Metritis-Agalactia) trên đàn nái sau sinh dao động từ 15% đến 35%, làm giảm tuổi thọ sinh sản của nái và tăng tỷ lệ loại thải lên 20 - 25%.
  • Hệ miễn dịch và cơ quan tiêu hóa của lợn con sơ sinh chưa hoàn thiện, lượng kháng thể thụ động $\gamma$-globulin từ sữa đầu suy giảm nhanh chóng sau 24 giờ đầu, khiến tỷ lệ hao hụt do hội chứng tiêu chảy (E. coli, Clostridium spp., Coccidiosis) và stress cai sữa chiếm tới 10 - 18%.
  • Kỹ thuật chăm sóc, bấm răng nanh, cắt đuôi, tiêm sắt và chế độ dinh dưỡng theo giai đoạn thiếu đồng bộ, dẫn đến trọng lượng cai sữa không đạt chuẩn (<6.0 kg lúc 21 ngày tuổi).

Đề tài khóa luận "Thực hiện quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng, phòng trị bệnh cho lợn nái và lợn con theo mẹ tại trại lợn Bùi Mạnh Cường - huyện Thuận Thành - tỉnh Bắc Ninh" do kỹ sư Trần Thị Trinh (Khoa Chăn nuôi Thú y – Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên) thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Đặng Thị Mai Lan nhằm giải quyết trực tiếp các thách thức trên.

Mục tiêu cụ thể của dự án:

  1. Đánh giá toàn diện hiện trạng năng suất và cơ cấu đàn tại trang trại quy mô 750 nái ngoại sinh sản và hơn 8.500 lợn con.
  2. Chuẩn hóa và áp dụng quy trình dinh dưỡng định lượng giai đoạn chuyển tiếp (mang thai cuối $\rightarrow$ tiết sữa nuôi con) bằng thức ăn công nghiệp De Heus 3060 và 9271.
  3. Triển khai gói can thiệp kỹ thuật sơ sinh chuẩn hóa: sưởi ấm $33 - 35^\circ\text{C}$, tiêm sắt Fe-Dextran 200 mg (2 ml/con), kiểm soát cầu trùng bằng Diacoxin 5% và phác đồ kháng sinh dự phòng Baytril 0.5%.
  4. Tối ưu hóa phác đồ chẩn đoán, điều trị bệnh sản khoa (viêm tử cung, viêm vú, sát nhau) bằng liệu pháp phối hợp Oxytocin, Dufamox (Amoxicillin LA) và thụt rửa sinh lý, nâng tỷ lệ khỏi bệnh lên $>90%$.

Dự án giới hạn trong phạm vi theo dõi trực tiếp 170 nái hậu bị, 96 nái đẻ nuôi con và 1.169 lợn con theo mẹ từ tháng 11/2018 đến tháng 05/2019 tại xã Nghĩa Đạo, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

                   SO SÁNH PHƯƠNG THỨC QUẢN LÝ ĐÀN NÁI
Tiêu chí Phương thức truyền thống Trang trại công nghiệp mở Quy trình chuẩn hóa tại dự án
Kiểm soát môi trường Chuồng hở, nhiệt độ dao động $15 - 38^\circ\text{C}$ Chuồng kín bán tự động Chuồng kín hoàn toàn, giàn làm mát pad cooling + quạt hút, cảm ứng nhiệt
Quản lý cá thể Thẻ giấy ghi tay dễ rách, thất lạc Ghi chép sổ sách định kỳ Quản lý chip tự động ở chuồng bầu, thẻ nái chuẩn hóa từng chuồng đẻ
Quy trình lợn con Cắt rốn thủ công, không úm Có bóng sưởi, cắt đuôi đơn giản Cắt rốn sát trùng cồn Iod, mài nanh máy, cắt đuôi nhiệt $300^\circ\text{C}$, úm lồng $33 - 35^\circ\text{C}$
Tỷ lệ sống cai sữa $80.0 - 85.0%$ $88.0 - 91.0%$ Đạt mục tiêu $\ge 95.0%$ (trọng lượng $6.0 - 7.0\text{ kg}$)

Áp dụng mô hình MoSCoW trong thiết lập yêu cầu kỹ thuật:

  • Must have (Bắt buộc): Cho bú sữa đầu trong 1 giờ đầu sau sinh (hấp thu $\gamma$-globulin nguyên vẹn nhờ nồng độ antitrypsin ức chế men trypsin dạ dày); tiêm Fe-Dextran bổ sung 200 mg lúc 3 ngày tuổi; thụt rửa sát trùng tử cung nái sau sinh.
  • Should have (Nên có): Tập ăn sớm bằng cám viên De Heus 9271 từ 4 - 6 ngày tuổi kích thích tiết acid HCl tự do và enzyme pepsinogen; điều chỉnh khẩu phần nái theo công thức $2.0\text{ kg} + (N_{con} \times 0.35\text{ kg})$.
  • Could have (Có thể): Lắp đặt hệ thống silo cấp liệu tự động đến từng ô nái nuôi con; gắn chip cảm ứng giám sát thân nhiệt tự động.
  • Won't have (Chưa thực hiện): Xét nghiệm giải trình tự gen virus hay nuôi cấy PCR định danh phân tử tại chỗ (chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng và chỉ số sinh lý).

Thiết kế hệ thống

Kiến trúc vận hành quy trình chăm sóc nái và lợn con được mô hình hóa theo chu trình khép kín đảm bảo an toàn sinh học cấp 3:

Bảng thông số kỹ thuật và chế phẩm sinh học (Specifications)

  1. Dinh dưỡng:
    • Cám nái mang thai/nuôi con: De Heus 3060 (Năng lượng trao đổi $\text{ME} \ge 3100\text{ kcal/kg}$, Protein thô $\ge 15.0%$, Ca $0.9 - 1.0%$, P hữu dụng $0.70%$).
    • Cám lợn con tập ăn: De Heus 9271 (Protein thô $\ge 20.0%$, Lysine $\ge 1.35%$, độ ẩm $\le 13.0%$).
  2. Dược phẩm & Sinh phẩm thú y:
    • Dufamox LA (Amoxicillin trihydrate 150 mg/ml): Liều dùng $1\text{ ml}/10\text{ kg TT}$, tiêm bắp.
    • Baytril 0.5% (Enrofloxacin): Liều $1\text{ ml/con}$, cho uống dự phòng trực tiếp.
    • Diacoxin 5% (Toltrazuril 50 mg/ml): Liều $1\text{ ml/con}$ lúc 3 ngày tuổi.
    • Oxytoxin ($20\text{ UI/ml}$): Liều $2\text{ ml/nái}$ kích co bóp tử cung tống sản dịch và tiết sữa.
    • Vắc-xin: Hyogen (Mycoplasma hyopneumoniae vô hoạt kết hợp chất bổ trợ Imuvant) và Vắc-xin Circo (Porcine Circovirus Type 2 - PCV2).

Thiết kế cấu trúc dữ liệu theo dõi cá thể (Sow Monitoring Schema)

CREATE TABLE sow_lactation_record (
    sow_ear_tag VARCHAR(15) PRIMARY KEY,
    parity INT NOT NULL,
    farrowing_date DATE NOT NULL,
    total_born INT NOT NULL,
    born_alive INT NOT NULL,
    piglets_weaned INT,
    litter_weight_wean_kg DECIMAL(5,2),
    mastitis_detected BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    metritis_detected BOOLEAN DEFAULT FALSE,
    feed_intake_peak_kg DECIMAL(4,2),
    treatment_history TEXT
);

Methodology

Phương pháp triển khai dự án áp dụng mô hình chuẩn hóa quy trình thao tác chuẩn (SOP - Standard Operating Procedure) theo chu kỳ sản xuất liên hoàn:

  • Khảo sát số liệu quá khứ: Thu thập và phân tích dữ liệu 3 năm (2017 - 2019) tại phòng Kỹ thuật - Kế toán trang trại về biến động quy mô đàn.
  • Quy trình an toàn sinh học: Thiết lập hệ thống hố sát trùng Formalin/Vôi bột ở cổng vào; cách ly 100% công nhân và sinh viên; phun sương sát trùng chuồng trại định kỳ 2 ngày/lần; xịt gầm xả phân tự động 1 ngày/lần.
  • Xử lý số liệu: Ứng dụng các công thức dịch tễ học và chăn nuôi chuyên ngành:

$$\text{Tỷ lệ mắc bệnh (%)} = \frac{\sum \text{Số ca mắc bệnh}}{\sum \text{Tổng số cá thể theo dõi}} \times 100$$

$$\text{Tỷ lệ điều trị khỏi (%)} = \frac{\sum \text{Số ca điều trị khỏi hoàn toàn}}{\sum \text{Tổng số ca tiến hành điều trị}} \times 100$$

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai kỹ thuật được chia làm 3 giai đoạn trọng tâm tương ứng với chu kỳ thực tập:

TIẾN TRÌNH THỰC HIỆN KỸ THUẬT (6 THÁNG)
Tháng 12 - Tháng 2: Tiếp nhận & Quản lý 170 nái hậu bị (Kiểm tra thể trạng, phối giống)
Tháng 3 - Tháng 5:  Chăm sóc 96 nái đẻ + 1.169 lợn con (Đỡ đẻ, can thiệp MMA, úm lợn)

Thuật toán tính toán định mức thức ăn cho nái đẻ nuôi con

def calculate_daily_sow_feed(days_post_farrowing: int, num_piglets: int, sow_body_condition: str) -> float:
    """
    Tính lượng thức ăn hỗn hợp De Heus 3060 (kg/ngày) cho nái nuôi con.
    """
    if days_post_farrowing == 0:
        return 0.5  # Ngày đẻ chỉ cho ăn nhẹ hoặc uống nước ấm pha muối
    elif 1 <= days_post_farrowing <= 3:
        # Tăng dần 1kg mỗi ngày
        base_feed = float(days_post_farrowing)
    elif 4 <= days_post_farrowing <= 7:
        base_feed = 4.0
    else:
        # Từ ngày thứ 8 đến trước cai sữa: Công thức chuẩn hóa
        base_feed = 2.0 + (num_piglets * 0.35)
    
    # Hiệu chỉnh theo thể trạng nái
    if sow_body_condition == "lean":
        base_feed += 0.5
    elif sow_body_condition == "fat":
        base_feed -= 0.5
        
    return round(base_feed, 2)

# Ví dụ nái nuôi 12 con ngày thứ 14 thể trạng bình thường:
# Feed = 2.0 + (12 * 0.35) = 6.2 kg/ngày (chia 2 bữa sáng/chiều)

Quy trình can thiệp sản khoa và xử lý lợn con sơ sinh

THỦ THUẬT SƠ SINH (TRONG 24H ĐẦU)
1. Lau sạch nhớt miệng, mũi -> Kích thích thở tự nhiên.
2. Thắt cuống rốn cách bụng 3 cm -> Cắt tại vị trí 4.5 cm -> Nhúng cồn Iod 10%.
3. Mài 8 răng nanh bằng máy chuyên dụng (tránh cắn nát đầu vú nái).
4. Cắt 2/3 đuôi bằng kìm nhiệt 300°C -> Sát trùng chống nhiễm trùng uốn ván.
5. Cho bú sữa đầu trong 60 phút đầu -> Đưa vào ô úm 33 - 35°C.

Testing và validation

Hiệu quả của quy trình được kiểm chứng thông qua việc theo dõi lâm sàng liên tục 96 ổ nái đẻ và 1.169 lợn con:

TỶ LỆ KHỎI BỆNH SAU PHÁC ĐỒ CHUẨN (%)
Viêm tử cung nái : [====================================] 92.86%
Viêm vú nái      : [==================================--] 87.50%
Sát nhau nái     : [====================================] 100.0%
Tiêu chảy lợn con: [====================================] 94.75%
Viêm khớp lợn con: [==================================--] 88.00%
Nhóm bệnh lý Đối tượng Số ca mắc Tỷ lệ mắc (%) Phác đồ điều trị chủ đạo Số ca khỏi Tỷ lệ khỏi (%)
Viêm tử cung Nái nuôi con 14 / 96 14.58% Thụt rửa NaCl 0.9% + Dufamox + Oxytoxin + Dexamethasone 13 92.86%
Viêm vú Nái nuôi con 8 / 96 8.33% Chườm lạnh + Vắt cạn sữa + Dufamox + Analgin + Oxytoxin 7 87.50%
Sát nhau Nái đẻ 5 / 96 5.21% Oxytoxin 2ml + Dufamox + Thụt rửa dung dịch sinh lý 3 ngày 5 100.00%
Hội chứng tiêu chảy Lợn con 190 / 1169 16.25% Baytril 0.5% / Enrofloxacin + Bù nước điện giải Oresol 180 94.74%
Viêm khớp Lợn con 25 / 1169 2.14% Dufamox (1ml/10kg TT) + Analgin + Thay sàn đan hỏng 22 88.00%

Kết quả đạt được

  1. Quy mô đàn: Trực tiếp quản lý và chăm sóc thành công 170 nái hậu bị, 96 nái đẻ và 1.169 lợn con theo mẹ.
  2. Chỉ tiêu kỹ thuật sản khoa: Khống chế tỷ lệ mắc viêm tử cung ở mức thấp (14.58%) so với mặt bằng chung các trại nái lai ($42.4 - 50.84%$ theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Thanh, 2003). Tỷ lệ chữa khỏi đạt $92.86%$.
  3. Chỉ tiêu tăng trưởng lợn con: 100% lợn con được tiêm bù sắt Fe-Dextran và phòng cầu trùng đúng lịch; trọng lượng cai sữa trung bình ở 21 - 25 ngày tuổi đạt $6.2 - 6.8\text{ kg/con}$, tỷ lệ đồng đều đàn $>90%$.

Đổi mới và đóng góp

  • Cải tiến kỹ thuật mài nanh và cắt đuôi nhiệt: Thay thế việc dùng kìm bấm dập răng thủ công (gây nứt tủy răng, viêm lợi) bằng máy mài điện tốc độ cao; sử dụng kìm nhiệt $300^\circ\text{C}$ cắt đuôi giúp cầm máu tức thì, giảm tỷ lệ nhiễm trùng Streptococcus suis và Staphylococcus aureus xuống dưới 2.5%.
  • Ứng dụng phác đồ kết hợp cơ học - hóa dược trong trị viêm tử cung: Kết hợp kích thích co bóp tử cung bằng Oxytocin liều chia nhỏ (2 ml/lần), thụt rửa đào thải mủ tích tụ bằng dung dịch đẳng trương NaCl 0.9% trước khi tiêm kháng sinh phổ rộng Amoxicillin LA, giúp niêm mạc tử cung mau hồi phục và nái động dục lại đúng chu kỳ (sau cai sữa 4 - 7 ngày đạt $>88%$).
  • Quy trình tập ăn sớm kích thích enzym tiêu hóa: Cho lợn con làm quen cám De Heus 9271 từ ngày thứ 4 giúp đẩy sớm thời điểm tế bào vách dạ dày tiết acid HCl tự do từ ngày 25 xuống ngày 14 tuổi, giảm thiểu hiện tượng teo nhung mao ruột khi cai sữa.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Khả năng nhân rộng và bài toán kinh tế

Mô hình kỹ thuật áp dụng tại trại Bùi Mạnh Cường mang tính chuẩn hóa cao, phù hợp chuyển giao cho các trang trại quy mô vừa và lớn ($300 - 1.200\text{ nái}$) tại khu vực Đồng bằng sông Hồng và Trung du miền núi phía Bắc.

PHÂN TÍCH LỢI ÍCH KINH TẾ (QUY MÔ 100 NÁI)
Chi phí đầu tư dự phòng (Vắc xin, Fe, Cầu trùng, Sát trùng) : 18.500.000 VNĐ
Lợi ích thu được (Giảm hao hụt lợn con 8%, rút ngắn ngày cai sữa): 64.000.000 VNĐ
Lợi nhuận ròng tăng thêm mỗi chu kỳ / 100 nái: + 45.500.000 VNĐ (ROI: 245%)

Hướng dẫn vận hành và khắc phục sự cố (Troubleshooting Guide)

  1. Sự cố nái sốt sữa, mất sữa đột ngột sau sinh ($T > 40.5^\circ\text{C}$):
    • Nguyên nhân: Nhiễm khuẩn huyết kế phát từ viêm nội mạc tử cung hoặc viêm bầu vú.
    • Khắc phục: Tiêm ngay Analgin hạ sốt kết hợp Dufamox LA (1 ml/10 kg TT); tiêm 2 ml Oxytocin; chườm lạnh bầu vú và tiến hành vắt sữa cặn 4 lần/ngày; ghép tạm lợn con sang nái khác hoặc bổ sung sữa bột chuyên dụng ấm $37^\circ\text{C}$.
  2. Sự cố lợn con tiêu chảy phân trắng hàng loạt (3 - 7 ngày tuổi):
    • Nguyên nhân: Nhiễm E. coli dung huyết hoặc cầu trùng do nền chuồng ẩm ướt, nhiệt độ úm $<30^\circ\text{C}$.
    • Khắc phục: Nâng nhiệt bóng úm lên $33 - 34^\circ\text{C}$; rắc bột làm khô Mistral trên sàn; cho toàn đàn uống Baytril 0.5% kết hợp nhỏ Toltrazuril (Diacoxin 5%); cấp Oresol bù điện giải.

Hạn chế và hướng phát triển

  • Hạn chế: Dự án chưa thực hiện được kỹ thuật kháng sinh đồ (Antibiogram) đối với các chủng vi khuẩn phân lập tại trại do điều kiện phòng thí nghiệm thực địa; việc ghi chép sinh sản ở một số khâu còn phụ thuộc vào bảng biểu thủ công.
  • Hướng phát triển:
    1. Tích hợp phần mềm quản lý trại lợn (như PigCHAMP hoặc phần mềm ERP quản lý chíp tự động) để số hóa 100% dữ liệu phả hệ, chu kỳ động dục và chi phí thức ăn FCR.
    2. Thử nghiệm bổ sung men vi sinh probiotic (Bacillus subtilis, Lactobacillus acidophilus) và acid hữu cơ vào khẩu phần lợn con tập ăn nhằm thay thế hoàn toàn kháng sinh phòng ngừa trong thức ăn.

Đối tượng hưởng lợi

  • Sinh viên chuyên ngành Chăn nuôi Thú y: Cung cấp tài liệu thực hành lâm sàng chi tiết, biểu mẫu SOP chuẩn xác về chăm sóc sản khoa và bệnh lý gia súc non.
  • Kỹ thuật viên trang trại: Nắm vững các bước thao tác bấm tai, cắt rốn, mài nanh, kỹ thuật đỡ đẻ can thiệp đẻ khó và phác đồ dùng thuốc an toàn, hạn chế kháng thuốc.
  • Chủ trang trại & Doanh nghiệp chăn nuôi: Có được khung quy trình quản trị dinh dưỡng và dịch tễ chuẩn để áp dụng ngay vào sản xuất, giảm chỉ số tiêu tốn thức ăn trên kg tăng trọng và tối ưu hóa hệ số quay vòng chuồng đẻ.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu về cơ sở hạ tầng để triển khai quy trình chuồng đẻ công nghiệp là gì?

Trại cần có hệ thống chuồng kín cách ly, tường lắp giàn mát pad cooling duy trì nhiệt độ nái $22 - 25^\circ\text{C}$, quạt thông gió công nghiệp tạo áp suất âm; sàn đẻ nâng cao lót tấm đan nhựa composite cho lợn con và đan bê tông/gang cho nái mẹ; ô úm kín gió trang bị bóng đèn hồng ngoại $100 - 150\text{ W}$ hoặc chụp úm đạt nhiệt độ $33 - 35^\circ\text{C}$.

2. Có thể cai sữa sớm cho lợn con lúc 21 ngày tuổi mà không gây sụt cân không?

Hoàn toàn khả thi nếu thực hiện nghiêm ngặt quy trình tập ăn sớm từ ngày thứ 4 bằng thức ăn giàu đạm tiêu hóa cao (như De Heus 9271), đảm bảo lợn con đạt thể trọng tối thiểu $\ge 5.5\text{ kg}$, đàn lợn đã được tiêm đủ 2 mũi vắc xin suyễn Hyogen và 1 mũi vắc xin Circo.

3. Tại sao không nên thụt rửa tử cung nái với thể tích dung dịch quá lớn khi nái bị viêm nặng?

Khi tử cung bị viêm sâu (thể viêm cơ hoặc viêm tương mạc), trương lực co bóp của cơ tử cung bị suy giảm nghiêm trọng. Việc bơm lượng nước sát trùng quá lớn ($>4\text{ lít}$) sẽ làm ứ đọng dịch trong xoang tử cung, gây chèn ép, tăng nguy cơ rách vỡ hoặc đẩy mầm bệnh ngược lên vòi trứng gây vô sinh vĩnh viễn. Chỉ nên thụt rửa lượng vừa phải ($1 - 2\text{ lít}$) dung dịch sinh lý ấm kết hợp tiêm Oxytocin để tử cung tự tống khứ sản dịch.

4. Chi phí thuốc thú y và vắc xin phòng bệnh cho 1 lợn con đến lúc cai sữa là bao nhiêu?

Chi phí phòng bệnh trọn gói (gồm 1 liều Fe-Dextran, 1 liều nhỏ Diacoxin 5%, 2 mũi vắc xin Mycoplasma, 1 mũi Circo và kháng sinh dự phòng) dao động trong khoảng $28.000 - 35.000\text{ VNĐ/con}$, chiếm chưa tới $5%$ giá trị một con lợn giống cai sữa.

5. Biện pháp can thiệp hiệu quả nhất khi nái bị đẻ khó do thai ngược hoặc kiệt sức?

Vệ sinh sát trùng sạch vùng mông, âm hộ nái; người can thiệp cắt ngắn móng tay, sát trùng cồn, bôi gel trơn chuyên dụng (Vaseline). Nhẹ nhàng đưa tay hình chóp nón vào âm đạo qua cổ tử cung theo nhịp rặn của nái, nắm chắc hai chân sau hoặc hàm dưới của thai lợn rồi kéo nhẹ nhàng theo hướng vòng cung xuống phía dưới sàn chuồng. Sau khi kéo thai ra, tiêm ngay kháng sinh Dufamox LA và 2 ml Oxytocin.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trần Thị Trinh đã xây dựng và chuẩn hóa thành công quy trình công nghệ chăm sóc, nuôi dưỡng và phòng trị bệnh cho đàn nái sinh sản và lợn con theo mẹ tại Trại lợn Bùi Mạnh Cường. Các giải pháp kỹ thuật đề xuất không chỉ dựa trên cơ sở sinh lý học gia súc sâu sắc mà còn được minh chứng qua các số liệu lâm sàng thực nghiệm thuyết phục: khống chế tỷ lệ bệnh sản khoa nái, chữa khỏi $>92%$ ca viêm nhiễm, đảm bảo tỷ lệ sống lợn con cai sữa đạt mức vượt trội với khối lượng xuất chuồng đồng đều. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho sinh viên, cán bộ kỹ thuật và các chủ cơ sở chăn nuôi lợn công nghiệp hiện nay.