CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ TINH GỌN 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu quản trị tinh gọn 1. Tình hình nghiên cứu quản trị tinh gọn trên thế giới Để phác họa một cách bao quát cơ sở lý luận của quản trị tinh gọn trên thế giới, tác giả mô tả theo dòng thời gian từng thời kỳ xuất hiện các phương pháp, lý luận liên quan làm tiền đề hình thành nên lý thuyết quản trị tinh gọn sau này. Có thể nói khởi nguồn của quản trị tinh gọn là từ lý thuyết phân công lao động của Adam Smith, đó là cách thức chia nhỏ công việc lớn thành các công việc phụ cho nhiều người cùng thực hiện thay vì một người làm công việc lớn.
Điều này đã giúp các nhà sản xuất nâng cao hiệu quả lao động và tiêt kiệm thời gian. Tiếp đó, sự ra đời của "tiêu chuẩn" (Eli Whitney 1765 - 1825) cho sản phẩm đã giúp các nhà sản xuất hoàn thành công việc tốt hơn, sản phẩm được tạo ra có chất lượng cao hơn. Lý thuyết về quản trị tinh gọn tiếp tục được Frederick Taylor - kỹ sư cơ khí người Mỹ góp phần xây dựng lên với quản điểm "quản lý theo khoa học". Ông cho rằng để nâng cao năng suất công nghiệp, cần nghiên cứu cẩn thận quá trình làm việc để khai thác chính xác chuỗi thao tác và "làm theo cách tốt nhất".
Người tiếp theo kế hợp các tư tưởng tiến bộ của lý thuyết trước đó: thuyết phân chia làm động của Adam Smith, đặt ra tiêu chuẩn cho từng bộ phận của Eli Whitney và "làm theo cách tốt nhất" của Frederick Taylor, chính là Henry Ford (1863-1947), ông không những là cha đẻ của phương pháp sản xuất hàng loạt mà còn tạo ra bước ngoặt trong ngành công nghiệp sản xuất ô tô thế giới. Tiếp theo là Kiichiro Toyoda (1894-1952), người đã học hỏi từ hệ thống và cách làm của Ford, áp dụng ý tưởng về JIT và đưa vào công ty ô tô tại Toyota, cùng với cách sử dụng dây chuyền sản xuất tinh gọn theo phong cách Nhật Bản. Edward Deming (1900-1993) là học giả không thể không nhắc đến, người đưa ra quy trình PDCA (Plan - Do - Check - Act) mà đến nay vẫn đang được áp 6 z dụng rộng rãi trên thế giới, bên cạnh đó là quan điểm về quản lý chất lượng hiện đại - nền tảng quan trọng của quản trị chất lượng trong sản xuất tinh gọn hiện nay. Người có đóng góp quan trọng tiếp theo là Taiichi Ohno, chả đẻ của phương pháp sản xuất Toyota (TPS), phát triển chi tiết hơn về khái niệm JIT và Jidoka cũng như cách kết hợp chúng trong sản xuất tại Tập đoàn Toyota Nhật Bản.
Xuất phát từ việc nghiên cứu bí quyết để thực hiện phương pháp sản xuất tinh gọn thành công, triết lý và tư duy quản trị tinh gọn ra đời, Thomas L. Jackson (1996) đã chỉ ra một doanh nghiệp muốn xây dựng được hệ thống sản xuất tinh gọn cầp phải có hệ thống quản trị tinh gọn trước, vì ba lý do sau : - Doanh nghiệp cần chiến lược phát triển dài hạn và đủ cam kết để chuyển sang phương pháp sản xuất mới. - Quá trình chuyển đổi từ mô hình sản xuất cũ sang mô hình sản xuất mới cần những thay đổi về quy chế, quy trình vận hành, cơ cấu tổ chức cũng như con người, máy móc, thiết bị. - Quyết định chuyển đổi từ mô hình sản xuất cũ sang sản xuất tinh gọn cần nhiệt tâm của người lãnh đạo có quyền ra quyết định cao nhất trong tổ chức.
Vào khoảng những năm 1990, ba tác giả James Womack, Daniel Jones và Daniel Roos đã cho ra đời cuốn sách "The machine that changed the world" - Cỗ máy đã làm thay đổi thế giới với khái niệm quản trị tinh gọn được định nghĩa là phương pháp quản lý định hướng vào việc giảm thiểu lãng phí để nâng cao năng xuất, chất lượng, hiệu quả toàn bộ quả trình sản xuất. Ý tưởng cốt lõi của việc tinh gọn quá trình sản xuất dựa trên việc loại bỏ triệt để lãng phí trong các công đoạn tạo ra hàng hóa, kể từ lúc sản xuất cho tới khi tiêu dùng. Năm 1996, James Womack và Daniel Jones đã định nghĩa "tinh gọn" (trong cuốn sách Lean Thinking - Tư duy tinh gọn) theo ba yếu tố : dòng sản xuất, hệ thống kéo và nỗ lực để đạt được "sự xuất sắc". "Sự xuất sắc" được định nghĩa xuất phát từ khái niệm của sản xuất tinh gọn là một hệ thống các phương pháp áp dụng trong sản xuất nhằm hạn chế tối đa sự lãng phí thông qua tập chung vào chính xác những gì khác hàng mong muốn.
7 z Theo John Shook, nhà quản lý người Mỹ đầu tiên làm việc tại tập đoàn Toyota Nhật Bản, hiện là chuyên gia làm việc cho Viện Nghiên cứu tại Anh, định nghĩa "tinh gọn" là "một triết lý sản xuất rút ngắn thời gian từ khi nhận được đơn hàng của khách hàng đến khi giao hàng bằng cách cắt giảm lãng phí" (Liker, 2004). Các nghiên cứu về quản trị tinh gọn trong nước Như đã trình bày ở phần trên, các nội dung của nguyên lý quản trị tinh gọn đã bắt đầu được nghiên cứu, phát triển và áp dụng rộng rãi trên thế giới. Việc áp dụng quản trị tinh gọn sẽ nâng cao hiệu quả của hoạt động sản xuất của hệ thống bên trong và bên ngoài của tổ chức, góp phần tạo nên lợi thế cạnh tranh thông qua các nguyên tắc "tinh gọn", các quá trình được hoạch định và các công cụ hỗ trợ (Imai, 1986, 1997; Womack và cộng sự, 1990; Nishiguchi, 1994; Fujimoto, 1999; Emiliani và cộng sự, 2003). Tuy nhiên, việc áp dụng cần đảm bảo tính linh hoạt và phù hợp, dựa theo các bối cảnh kinh doanh và đặc điểm của từng doanh nghiệp, từng địa phương khác nhau.
Tại Việt Nam, quản trị tinh gọn đã và đang được nhiều tác giả nghiên cứu cả ở khía cạnh lý thuyết cũng như các tình huống thực tế tại các doanh nghiệp. Có thể kể đến một vài ví dụ điển hình sau đây: Lê Hương Trà, 2013 - Vận dụng kế toàn quản trị theo hướng tinh gọn tại công ty TNHH QMI INDUSTRIAL Việt Nam. Tác giả đã nêu ra được tổng quan về quản trị ting gọn nói chung và khái niệm về kế toán quản trị theo hướng tinh gọn nói riêng. Sau đó, bằng những lập luận dựa trên lý thuyết về quản trị tinh gọn, tác đã đã áp dụng một cách có chọn lọc các công cụ của quản trị tinh gọi vào chuyên ngành kế toán đề từ đó có được sự tương quan giữa kế toán theo phương pháp truyền thống và kế toán theo phương pháp tinh gọn.
Kết quả là việc áp dụng quản trị tinh gọn trong công tác kế toán đã mang lại nhiều lợi thế vượt trội. Bài viết "Áp dụng Lean Manufacuring tại Việt Nam thông qua một số tình huống" của Nguyễn Thị Đức Nguyên và Bùi Nguyên Hùng - Khoa Quản lý Công nghiệp, Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh. Trong bài viết, các tác giả đã nêu lên được tầm quan trọng của chuỗi giá trị trong sản xuất tinh gọn và nêu lên những lưu 8 z ý khi xây dựng sơ đồ chuỗi giá trị hiện tại và tương lai cho doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, bằng những ví dụ cụ thể tại một số doanh nghiệp nước ngoài, bài viết cũng tìm ra lời giải cho câu hỏi về sự khác biệt khi áp dụng sản xuất tinh gọn vào các doanh nghiệp Việt Nam so với các doanh nghiệp nước ngoài. Trong năm 2012-2013, Tiến sỹ Nguyễn Đăng Minh - Giảng viên của Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội và nhóm nghiên cứu của mình đã thực hiện đề tài "Thực trạng áp dụng 5S tại các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội". Nội dung đề tài đã phản ánh thực trạng áp dụng 5S tại các doanh nghiệp MSME thuộc cụm khu công nghiệp vừa và nhỏ Từ Liêm và khu công nghiệp Sài Đồng. Kết quả nghiên cứu cho thấy 5S đã được các doanh nghiệp dần quan tâm và thấy rõ được tầm quan trọng trong việc giảm thiểu những lãng phí không đáng có nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất.
Nhóm tác giả cũng đưa ra được giải pháp để thực hiện tốt và duy trì 5S trong doanh nghiệp cần phải thay đổi về chính sách, sự quyết tâm cao của người lãnh đạo và sự tư vấn của các chuyên gia. Tuy nhiên, số lượng các MSME được tiếp cận với 5S còn rất hạn chế. Cũng trong năm 2013, các tác giả gồm Tiến sỹ Nguyễn Đăng Minh và các cộng sự Đỗ Thị Cúc, Tạ Thị Hương Giang, Hoàng Thị Thu Hà đã có bài viết "Áp dụng 5S tại các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa ở Việt Nam - Thực trạng và khuyến nghị". Bài viết đã nêu được thực trạng áp dụng 5S tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV) mới chỉ ở giai đoạn đầu, thường chỉ áp dụng 3S/5S.
Ngoài ra, tỷ lệ các DNNVV tiếp cận với 5S cũng còn rất thấp (1%). Từ thực trạng đó, nhóm nghiên cứu đã tìm ra nguyên nhân và khuyến nghị một số giải pháp để phát triển 5S tại Việt Nam. Vào năm 2014, Tiến sỹ Nguyễn Đăng Minh đã thực hiện đề tài nghiên cứu "Xây dựng mô hình quản trị tinh gọn nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp Việt Nam". Đề tài đã nghiên cứu về lý thuyết quản trị tinh gọn, về tình hình cụ thể của các doanh nghiệp Việt Nam khi áp dụng phương pháp quản trị tinh gọn, tìm ra những khó khăn và thuận lợi, từ đó xây dụng được mô hình quản trị tinh gọn phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam, nhằm nâng cao hiệu 9 z quả hoạt động cho doanh nghiệp, giúp các doanh nghiệp phát triển, đóng góp chung vào xây dựng nền kinh tế đât nước.
Cơ sở lý luận về quản trị tinh gọn Qua các phân tích trên có thể hiểu quản trị tinh gọn được định nghĩa là phương pháp quản lý định hướng vào việc giảm thiểu lãng phí để nâng cao năng xuất, chất lượng, hiệu quả toàn bộ quả trình sản xuất. Ý tưởng cốt lõi của việc tinh gọn quá trình sản xuất dựa trên việc loại bỏ triệt để lãng phí trong các công đoạn tạo ra hàng hóa, kể từ lúc sản xuất cho tới khi tiêu dùng. Các nội dung nền tảng của quản trị tinh gọn xuất phát từ sự thấu hiểu khách hàng và thấu hiểu chính doanh nghiệp, bao gồm: - Xác định đúng nhu cầu của khách hàng, thấu hiểu tổ chức và tạo ra văn hóa từ lối tư duy tinh gọn.