CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TẠI CÔNG TY CHỨNG KHOÁN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Những vấn đề cơ bản về công ty chứng khoán 1.1 Khái niệm về công ty chứng khoán Để hình thành và phát triển thị trường chứng khoán hiệu quả, một yếu tố không thể thiếu được là các chủ thể tham gia kinh doanh trên thị trường chứng khoán. Do vậy, để thúc đẩy thị trường chứng khoán hoạt động một cách hiệu quả cần phải có sự ra đời và hoạt động của công ty chứng khoán. Khái niệm về công ty chứng khoán có thể tiếp cận theo nhiều cách khách nhau, theo giáo trình thị trường chứng khoán, trường Đại học KTQD, công ty chứng khoán là “một định chế tài chính trung gian thực hiện các nghiệp vụ trên thị trường chứng khoán”. Theo quyết định số 27/2007/QĐ-BTC ngày 24/04/2007 của Bộ trưởng Bộ tài chính thì công ty chứng khoán “là tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư chứng khoán”.
Như vậy, công ty chứng khoán được hiểu là “tổ chức tài chính trung gian được thành lâp hợp pháp và thực hiện một hoạc một số loại hình kinh doanh chứng khoán”.2 Vai trò của công ty chứng khoán Là chủ thể tham gia trên thị trường chứng khoán, công ty chứng khoán đã thực sự có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của thị trường chứng khoán nói riêng và của cả nền kinh tế nói chung. Thông qua các hoạt động nghiệp vụ của mình, công ty chứng khoán đã có vai trò làm cầu nối giữa cung- cầu chứng khoán, vai trò bình ổn thị trường, cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho thị trường chứng khoán và giúp hoạt động doanh nghiệp đạt hiệu quả cao. Vai trò làm cầu nối giữa cung- cầu chứng khoán 3 Chứng khoán sau khi phát hành trên thị trường sơ cấp sẽ được giao dịch trên thị trường thứ cấp. Thị trường sơ cấp, công ty chứng khoán là trung gian kết nối giữa nhà đầu tư và nhà phát hành.
Thông qua nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán, công ty chứng khoán sẽ giúp tổ chức phát hành thực hiện các thủ tục trước khi chào bán và phân phối chứng khoán. Nói cách khác, công ty chứng khoán thực hiện vai trò là cầu nối và trở thành kênh dẫn vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu. Thị trường thứ cấp, công ty chứng khoán là trung gian kết nối giữa các nhà đầu tư. Thông qua nghiệp vụ môi giới chứng khoán, công ty chứng khoán có chức năng cung cấp thông tin, tư vấn đầu tư và thực hiện nhu cầu mua bán chứng khoán cho khách hàng.
Với chức năng đó, công ty chứng khoán sẽ giúp nhà đầu tư tiết kiệm chi phí giao dịch, chi phí tìm kiếm thông tin và có quyết định đầu tư đúng đắn hơn. Đồng thời tính thanh khoản của chứng khoán sẽ được cải thiện nhờ việc tìm đối tác, thực hiện lệnh và hoạt động mua bán chứng khoán trên thị trường. Vai trò góp phần điều tiết và bình ổn giá trên thị trường Sự tăng trưởng quá nóng hoặc sụt giảm sâu của giá chứng khoán sẽ gây tác động không tốt đến tâm lý nhà đầu tư và sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán. Thông qua hoạt động tự doanh, công ty chứng khoán sẽ giúp cho thị trường hạn chế được sự bất ổn thông qua động thái mua hoặc bán chứng khoán.
Để vai trò đó được thực hiện tốt, luật pháp ở nhiều nước có quy định, các công ty chứng khoán có nghiệp vụ tự doanh phải dành ra một tỷ lệ nhất định giao dịch của mình để mua chứng khoán vào khi giá giảm và bán chứng khoán dự trữ ra khi giá lên quá cao nhằm góp phần điều tiết và bình ổn giá trên thị trường. Vai trò cung cấp các dịch vụ cho thị trường chứng khoán Trước đòi hỏi của nhà đầu tư về sự đa dạng và nâng cao chất lượng dịch vụ cũng như sự tồn tại của công ty chứng khoán trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, các công ty chứng khoán không ngừng phát triển và nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp. Thông qua quá trình tiếp xúc với khách hàng, công ty chứng khoán sẽ cung cấp ý tưởng thiết kế sản phẩm và dịch vụ theo yêu cầu của khách hàng. Về lâu dài, sẽ cải thiện được tính đơn điệu của sản phẩm dịch vụ, nhờ đó giúp đa dạng hóa sản 4 phẩm, đa dạng hóa cơ cấu khách hàng, thu hút ngày càng nhiều nguồn vốn nhàn rỗi trong dân, trong xã hội cho đầu tư phát triển.
Việc bán những gì khách hàng cần và không ngừng cải tiến các sản phẩm cung cấp, các công ty chứng khoán đã góp phần quan trọng làm đa dạng hóa các sản phẩm trên thị trường, đem lại sự thỏa mãn tối đa cho các nhà đầu tư.3 Các nghiệp vụ cơ bản của công ty chứng khoán Nghiệp vụ môi giới Hoạt động môi giới chứng khoán được thực hiện bởi các nhà môi giới chứng khoán và công ty môi giới chứng khoán. Có thể hiểu nghề môi giới chứng khoán là công việc chuyên môn của các cá nhân và tổ chức theo sự phân công lao động xã hội, đó là làm trung gian giúp cho việc mua, bán chứng khoán được thực hiện, kết nối nhu cầu của bên mua với nhu cầu bên bán chứng khoán. Nhà môi giới chứng khoán sẽ cung cấp cho nhà đầu tư những thông tin cần thiết, những ý tưởng đầu tư, những lời khuyên mang tính thời điểm hay mang tính chiến lược và giúp người đầu tư thực hiện các giao dịch theo cách có lợi nhất. Nhà môi giới chứng khoán thực hiện mua bán chứng khoán theo đúng yêu cầu của khách hàng, là trung gian kết nối giữa người mua và người bán.
Thông thường các nhà môi giới không hoạt động với tư cách độc lập mà họ tổ chức thành từng công ty. Khi thực hiện hoạt động môi giới chứng khoán, các công ty chứng khoán chỉ đơn thuần làm trung gian để hưởng hoa hồng, khách hàng là người yêu cầu thực hiện và hoàn toàn chịu trách nhiệm đối với hậu quả kinh tế của việc giao dịch đó. Nghiệp vụ bảo lãnh phát hành Các tổ chức cung cấp dịch vụ bảo lãnh phát hành thường có đội ngũ chuyên gia giỏi về chứng khoán, am hiểu thị trường, có tiềm lực tài chính. Bảo lãnh phát hành là hoạt động hỗ trợ cho tổ chức phát hành trong việc phân phối chứng khoán thông qua thỏa thuận mua chứng khoán để bán lại.
5 Hoạt động bảo lãnh gồm: - Nguyên cứu và tư vấn cho tổ chức phát hành về các thủ tục pháp lý liên quan đến đợt phát hành, giá phát hành, … - Thỏa thuận với các nhà bảo lãnh khác trong việc tiếp thị, phân phối chào bán chứng khoán - Quản lý phân phối và thanh toán chứng khoán Quy trình bảo lãnh phát hành chứng khoán Bước 1: Phân tích, đánh giá khả năng phát hành chứng khoán Bước 2: Tổ chức phát hành và tổ chức bảo lãnh chuẩn bị hồ sơ xin phép phát hành Bước 3: Phân phối chứng khoán Bước 4: Khóa sổ và kết thúc đợt bảo lãnh phát hành Bước 5: Bình ổn và điều hòa thị trường Bước 6: Giải thể tổ hợp Tư vấn tài chính và đầu tư chứng khoán Nghiệp vụ tư vấn tài chính và đầu tư chứng khoán của công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ đầu tư là nghiệp vụ tư vấn các vấn đề liên quan đến tài chính của doanh nghiệp, của Chính phủ hay liên quan đến giá trị chứng khoán. Đối tượng khách hàng tư vấn chủ yếu của công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ đầu tư là các doanh nghiệp và các nhà đầu tư chứng khoán. Do có ảnh hưởng đến những quyết định tài chính, về mua bán chứng khoán của đông đảo các chủ thể phát hành, nhà đầu tư nên hoạt động này có tác động rất lớn đến sự phát triển của thị trường chứng khoán và nền kinh tế. Tư vấn đầu tư chứng khoán là việc thu thập, xử lý thông tin, đưa ra lời khuyên, phân tích tình huống hoặc thực hiện một số công việc có tính chất cung cấp dịch vụ cho khách hàng.
Hoạt động tư vấn đầu tư đòi hỏi nhiều kiến thức, kỹ năng chuyên môn mà không cần đòi hỏi vốn lớn. Đây là hoạt động nghiệp vụ có sự quản lý chặt chẽ và có yêu cầu đạo đức nghề nghiệp cao khi hành nghề vì tính chất đặc thù của kinh doanh chứng khoán. 6 Quy trình nghiệp vụ của hoạt động tư vấn đầu tư chứng khoán Bước 1: Tổ chức tư vấn tiếp xúc khách hàng, nhận biết rõ vấn đề khách hàng cần tư vấn và chứng minh cho khách hàng thấy khả năng tư vấn của mình Bước 2: Thương lượng và ký kết hợp đồng Bước 3: Thực hiện hợp đồng Bước 4: Gia hạn và thanh lý hợp đồng Trong quá trình thực hiện quá trình tư vấn đầu tư cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản để tránh các rủi ro có thể xảy ra. Một số nguyên tắc chung và chuẩn mực đạo đức như sau: nguyên tắc trung thực và công bằng, nguyên tắc bảo mật thông tin cho khách hàng, nguyên tắc tư vấn khách quan, nguyên tắc thông tin hỗ trợ.
Tự doanh chứng khoán Tự doanh là việc công ty chứng khoán mua hoặc bán chứng khoán cho chính mình. Để hoạt động này có hiệu quả đòi hỏi Công ty chứng khoán phải có tiềm lực vốn đủ mạnh và khả năng phân tích và xử lý thông tin tốt. Hoạt động tự doanh của công ty chứng khoán được thực hiện thông qua cơ chế giao dịch trên SGDCK hoặc thị trường OTC. Tại một số thị trường vận hành theo cơ chế khớp giá, hoạt động tự doanh của công ty chứng khoán được thực hiện thông qua hoạt động tạo lập thị trường.
Lúc này, công ty chứng khoán đóng vai trò là nhà tạo lập thị trường, nắm giữ một số lượng chứng khoán nhất định của một số loại chứng khoán và thực hiện mua bán chứng khoán với các khách hàng để hưởng chênh lệch giá. Hoạt động này mang lại khả năng sinh lời cao cho CTCK nhưng khả năng gặp phải rủi ro do mất giá chứng khoán cũng rất lớn. Vì vậy, các CTCK cần phải có chiến lược nhằm quản lý rủi ro trong hoạt động tự doanh của mình.2 Rủi ro trong công ty chứng khoán 1.1 Khái niệm rủi ro và đặc điểm rủi ro trong công ty chứng khoán Khái niệm về rủi ro cho đến nay vẫn còn là vấn đề gây tranh cãi. Ở các lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, rủi ro được định nghĩa khác nhau gắn với những nguyên 7 tắc nhất định từng lĩnh vực.