MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Xây dựng văn hóa là con đường ngắn nhất để giúp mỗi quốc gia phát triển bền vững và theo kịp với sự tiến bộ của văn minh nhân loại. Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến hoạt động xây dựng văn hóa nhà trường, điều này được khẳng định trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (2021) đã xác định: “Tập trung khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, niềm tự hào, ý chí tự cường, lòng nhân ái, tinh thần đoàn kết, đồng thuận xã hội và khát vọng phát triển đất nước của toàn dân tộc. Chú trọng xây dựng chính sách, cơ chế và tinh thần công hiến vì mọi người dân và đất nước Việt Nam.
Phát huy tối đa yếu tố con người, coi đây là trung tâm, chủ thể và là nguồn lực của sự phát triển. Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện cả về thể chất và tinh thần, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị hiện đại và truyển thống. Xây dựng và phát triển đồng bộ, hài hòa các lĩnh vực, môi trường văn hóa, đời sống văn hóa một cách phong phú, đa dạng trên cơ sở phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân lại để văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực cho sự phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế”. Hội nghị Trung ương 9 khóa XI đã ra Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã chỉ rõ đối với ngành giáo dục cần phải giáo dục văn hoá tạo ra những con người vừa có đức vừa có tài để phục vụ đất nước:“Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học.
Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” [37]; Trong chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo, Cương lĩnh Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI chỉ rõ: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam [36]. Trong đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025” được thủ tướng chính phủ ban hành quyết định ngày 03/10/2018 đã nhấn mạnh đến mục tiêu, chú trọng tăng cường xây dựng, hình thành văn hóa ứng xử trong trường học nhằm tạo ra những thay đổi, chuyển biến tích cực căn bản về ứng xử văn hóa của nhà giáo, cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, học sinh, sinh viên để hoàn thiện nhân cách, ` 2 lối sống, văn hóa, phát triển năng lực, xây dựng môi trường văn hóa học đường lành mạnh, thân thiện, góp phần xây dựng con người Việt Nam nhân ái, yêu nước, nghĩ tình, trung thực, đoàn kết, cần cù và sáng tạo” [52]. Quan điểm, chủ trương này nhất quán với quan điểm, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về xây dựng văn hóa nói chung và văn hóa học đường nói riêng của nước ta từ trước đến này. Hơn lúc nào hết, trong bối cảnh đổi mới hiện nay, văn hóa ứng xử trong trường học là vấn đề được cả xã hội quan tâm, có tầm quan trọng đặc biệt.
Văn hóa nhà trường bao gồm toàn bộ niềm tin, giá trị, thói quen và truyền thống được các thành viên thừa nhận và thể hiện màu sắc văn hóa truyền thống của nhà trường đó. VHNT có vị trí quan trọng trong sự hình thành và phát triển của nhà trường, lan tỏa trực tiếp đến các thành viên trong nhà trường. Đối với giáo viện, văn hóa tạo nên môi trường của sự hợp tác, chia sẻ, môi trường học tập chuyên môn và phát huy vai trò của mỗi cá nhân trong tập thể, tạo thành một tổ chức gắn kết, chia sẻ và biết học hỏi. Đối với học sinh, văn hóa sẽ tạo ra một bầu không khí học tập tích cực, HS được tôn trọng, tự tin, thoải mái, được thừa nhận và cảm thấy mình có giá trị.
HS thấy rõ trách nhiệm của mình, tích cực khám phá và tích cực tương tác với GV, bạn bè. HS tích cực học tập để đem lại thành tích cho nhà trường, cho gia đình và xây dựng mối quan hệ đoàn kết, hỗ trợ với bạn bè, tôn trọng thầy cô giáo, và xác định rõ mục tiêu trong học tập của bản thân. Điều đó cho thấy VHNT tạo ra những giá trị về vật chất và tinh thần to lớn, góp phần thay đổi môi trường và đưa nhà trường phát triển bền vững. Hiện nay, quản lý hoạt động xây dựng VHNT có vai trò hết sức quan trọng và cần thiết, đòi hỏi sự vào cuộc của các cấp QL, đặc biệt là sự chủ động, tâm huyết cầu thị của các nhà trường, trong đó có vai trò quan trọng của người lãnh đạo, QL nhà trường bởi chính họ là người định hướng và quản lý hoạt động xây dựng VHNT từ việc xác định tầm nhìn, sứ mệnh, mục tiêu của nhà trường đến lập kế hoạch và tổ chức thực hiện, chỉ đạo, kiểm tra, đánh giá quá trình hoạt động nhằm giúp xây dựng văn hoá nhà trường tạo điều kiện cho việc QL nhà trường hiệu quả, giúp gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa cốt lõi của một nhà trường, duy trì những giá trị truyền thống tốt đẹp và ngăn chặn được những ảnh hưởng tiêu cực từ phía môi trường xã hội, vì vậy nhà quản lý cần có những kiến thức, kỹ năng và năng lực để thực hiện các hoạt động quản lý hiệu quả, nhằm tạo dựng và duy trì văn hóa tích cực trong nhà trường.
` 3 Ở Việt Nam đang tiến hành CHN - HĐH đất nước, những năm gần đây sự hội nhập quốc tế diễn ra sâu rộng đem lại nhiều tác động to lớn đến đời sống, kinh tế - xã hội của Việt Nam. Tuy nhiên, sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin và truyền thông cũng phần nào tác động tiêu cực đến các hoạt động giáo dục - đào tạo của nhà trường. Các biểu hiện như chất lượng giáo dục còn hạn chế; cơ sở vật chất của nhiều nhà trường còn nghèo nàn, lạc hậu; đạo đức của một bộ phận HS và GV xuống cấp (như các hành vi chơi cờ bạc, nghiện hút, vi phạm nội quy học tập của nhà trường, bạo lực học đường như học trò tấn công thầy giáo, hiện tượng phụ huynh đánh GV ngay trong trường học; GV thô bạo với HS bằng lời nói, hành động; Ghành vi công kích, tẩy chay, gây áp lực tâm lý trong môi trường hiện thực và cả không gian mạng xã hội,…) phần nào đã thể hiện VHNT còn nhiều bất cập cần được giải quyết. Tại hội thảo quốc gia“Xây dựng môi trường văn hóa học đường góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trên địa bàn tỉnh Nghệ An”, ngày 17/10/2018, của Công đoàn ngành Giáo dục Nghệ An phối hợp với Công đoàn Trường Đại học Vinh tổ chức đã chỉ ra thực trạng khi khảo sát sơ bộ và thống kê trên địa bàn tỉnh Nghệ An với 22 trường, 43 lớp, trực tiếp lấy ý kiến qua phiếu khảo sát đối với 295 GV và 1.494 HS từ lớp 3 đến lớp 12 cho thấy: Đang có sự suy giảm về đạo đức trong HS phổ thông theo thời gian, cấp học.
Càng lên cấp học trên, tỉ lệ HS hạnh kiểm tốt giảm xuống, thay vào đó là tỉ lệ hạnh kiểm trung bình và yếu tăng, hiện tượng“Trên lớp thì trò không sợ thầy, không kính thầy; ra đường người già sợ trẻ nhỉ; về nhà cha, mẹ nịnh con cái” diễn ra nhiều hơn. Trong khi đó, nhận thức của GV về vấn đề học đường, đặc biệt là kỹ năng giao tiếp, hành vi ứng xử trên không gian mạng của HS cũng chưa được đầy đủ, kịp thời với không gian văn hóa mạng đa dạng như nhiện nay. Nhiều GV khi được hỏi về văn hóa học đường tỏ ra lúng túng, chưa nhận thức sâu sắc về vấn đề này, điều đó làm ảnh hưởng đến việc tuyên truyền giáo dục học đường cho HS tại các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh hiện nay. Trong hội thảo có 08 ý kiến phát biểu trực tiếp và 25 ý kiến gửi bằng văn bản về cho Công đoàn ngành Giáo dục Nghệ An của các nhà khoa học, các đại biểu chỉ ra những bất cập còn hạn chế trong công tác quản lý xây dựng văn hóa nhà trường tỉnh Nghệ An hiện nay như: Khâu lập kế hoạch còn chưa bám sát thực tiễn, chưa đầy đủ được hết nội dung; Công tác chỉ đạo, kiểm tra đánh giá chưa thật sự sát sao,.cần có các biện pháp để “Xây dựng môi trường văn hóa học đường góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trên địa bàn tỉnh Nghệ An”.
` 4 Hiện nay, công tác xây dựng văn hóa nhà trường nói chung và nhà trường THPT nói riêng tại tỉnh Nghệ An chưa có nhiều nghiên cứu đề cập đến. Đặc biệt là kể từ năm 2018 đến nay khi Việt Nam áp dụng Chương trình Giáo dục phổ thông mới thì nội dung, hình thức giáo dục đã có sự thay đổi, kéo theo đó văn hóa nhà trường cũng cần thay đổi cho phù hợp với mục tiêu giáo dục chung của nhà trường, của đất nước. Hơn nữa, đại dịch Covid vừa qua làm cho HS được tiếp cận giáo dục trên nền công nghệ thông tin nhiều, ảnh hướng của hành vi ứng xử văn hóa trên không gian mạng là rất lớn. Trong khoảng thời gian gần đây, hầu như chưa có công trình nghiên cứu nào tại tỉnh Nghệ An về quản lý xây dựng, phát triển văn hóa phù hợp với bối cảnh giáo dục hiện nay.
Xuất phát từ những lý do trên, việc nghiên cứu quản lý HĐXD văn hóa của các trường trung học phổ thông ở nước ta hiện nay cũng như tỉnh Nghệ An là hết sức cần thiết, vì vậy đề tài “Quản lý hoạt động xây dựng văn hóa nhà trường trung học phổ thông tỉnh Nghệ An trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay” cần được đặt ra để nghiên cứu.