Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỰ HỌC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ PHÚC YÊN, TỈNH VĨNH PHÚC 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm hoạt động tự học của học sinh trung học phổ thông * Tự học và vai trò của tự học Tự học đã và đang được tiếp cận, nghiên cứu dưới nhiều giác độ khác nhau. Theo cách hiểu chung nhất, tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các khả năng trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi sử dụng công cụ thực hành) cùng các phẩm chất cá nhân như động cơ, tình cảm, nhân sinh quan (trung thực khách quan, không ngại khó, kiên trì nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý chí muốn thành đạt, biến khó khăn thành thuận lợi,….) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của riêng mình.
Tổ tiên ta đã dạy rằng, sự học không cốt thuộc chữ, thuộc sách mà cốt nắm lấy cái đạo của dạy học, đọc sách phải rút ra các điểm mấu chốt, quan trọng, các phép tắc chủ yếu học xưa mà thấy nay, qua trang sách mà thấu hiểu việc ngoài đời. Khổng Tử (551 - 479 tr.CN) nói, một vật có bốn góc, từ chỉ cho một góc mà không biết suy ra ba góc còn lại thì ta không dạy nữa; đây chính là vì Ông đề cao sự tự học, tự nghiên cứu của các nho sinh. Lê Quý Đôn (1726 - 1784) học vấn uyên bác, văn chương tài hoa, không sách nào không đọc, Ông đọc sách luôn ghi chép, luôn có ý kiến phê phán riêng của mình, so sánh ý kiến học giả xưa và nay, rồi sau đó giải thích theo ý của mình. Xét về bản chất thì đây chính là tự học, suy cho cùng tự học là tự tìm ra chân lý.
Trong các nhà trường cũng như trong khoa học giáo dục, vấn đề tự học được quan tâm đặc biệt. Theo lý luận dạy học, bản chất của tự học của học skkn 13 sinh bao gồm toàn bộ môi trường học tập được tổ chức bởi giáo viên với mục tiêu hướng đến tự đào tạo cho người học. Tự học là hoạt động học tập diễn ra mà không có sự tham gia trực tiếp của người dạy. Tự học là quá trình tự nhận thức, tự chiếm lĩnh khái niệm khoa học phản ánh đối tượng của nhận thức, biến tri thức của nhân loại thành học vấn của bản thân (nhận thức khoa học bao gồm: mô tả, giải thích và vận dụng khái niệm khoa học) trên cơ sở phát huy tính tự giác, tính tích cực và tính tự lực của người học trong sự thống nhất biện chứng với phương pháp dạy.
Quá trình tự học không chỉ nhằm vào chiếm lĩnh khái niệm khoa học, mà còn định hướng cho phát triển trí tuệ của người học.Lênin (1870 - 1924), hoạt động học tập phải diễn ra thường xuyên, liên tục, suốt đời, phải “Học, học nữa, học mãi”. Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về tự học, khi bàn đến vấn đề tự học, Hồ Chí Minh cho rằng: Tự học là cách học tự động và phải biết tự động học tập. Theo Hồ Chí Minh tự động học tập tức là tự học một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không đợi ai nhắc nhở, không chờ ai giao nhiệm vụ, mà tự mình vạch ra kế hoạch học tập cho mình, rồi tự triển khai thực hiện kế hoạch đó một cách tự giác. Tự mình làm chủ thời gian để học và tự mình kiểm tra đánh giá việc học của mình.
Trong bài phát biểu tại hội thảo Nâng cao chất lượng dạy học tổ chức vào tháng 11 năm 2005 tại Đại học Huế, GS Trần Phương cho rằng: “Học bao giờ và lúc nào cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành những tri thức ấy”.TSKH Thái Duy Tuyên khẳng định: Tự học là một hoạt động độc lập chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ sảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu skkn 14 của chính bản thân người học (Chuyên đề Dạy tự học cho sinh viên trong các nhà trường trung học, chuyên nghiệp và cao đẳng, đại học). Như vậy, tự học đã và đang được tiếp cận, nghiên cứu với tính cách là một quá trình học tập, một hình thức tổ chức dạy học, một phương pháp dạy học, hay một khâu trong quá trình dạy học. Khi coi tự học là một quá trình học tập, người ta thường nhấn mạnh đến các khâu, các bước kế tiếp nhau của quá trình tự học. Khi xem tự học là một hình thức tổ chức dạy học, người nhấn mạnh góc độ tổ chức, sắp xếp các giờ, các buổi tự học, tự nghiên cứu của người dạy và người học.
Còn khi tiếp cận, nghiên cứu tự học với tính cách là một phương pháp học tập người ta lại nhấn mạnh cách thức phối hợp các hoạt động, các thao tác học tập, nghiên cứu của người học nhằm nâng cao tri thức và năng lực trí tuệ. Tuy nhiên, điểm chung là các quan điểm trên đều cho thấy: tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các khả năng trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi sử dụng công cụ thực hành) cùng các phẩm chất cá nhân như động cơ, tình cảm, nhân sinh quan (trung thực khách quan, không ngại khó, kiên trì nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý chí muốn thành đạt, biến khó khăn thành thuận lợi,.) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của riêng mình. Dưới góc độ quản lý giáo dục, tự học được xem là phương thức tự tổ chức, tự điều khiển các hoạt động học tập của người học, dưới sự chỉ đạo của người dạy, người quản lý, nhằm thực hiện các mục tiêu dạy học đã xác định. Hoạt động tự học về bản chất là hoạt động tự nhận thức của người học.
Người học tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động tư duy của bản thân trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập. Trong quá trình dạy - học, người học có thể tiến hành hoạt động học tập dưới nhiều hình thức, trong các điều kiện khác nhau. Khi người học tự mình huy động những phẩm chất, năng lực để tìm tòi khám phá độc lập nhằm mục đích chiếm lĩnh tri thức, tức là họ tiến skkn 15 hành hoạt động tự học. Tự học là “cốt” của việc học, hễ có học là có tự học, không ai có thể học hộ người khác.
Tự học chính là cái gốc của sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân, tạo tiềm năng cho con người phát triển toàn diện, góp phần hoàn thiện nhân cách, sức lao động. Tự học giúp con người thích ứng với mọi biến cố của sự phát triển kinh tế - xã hội. Bằng con đường tự học mỗi cá nhân sẽ không cảm thấy bị lạc hậu so với thời cuộc, thích ứng và bắt nhịp nhanh với những tình huống mới lạ mà cuộc sống hiện đại mang đến, kể cả những thách thức to lớn từ môi trường nghề nghiệp trong tương lai. * Hoạt động tự học của học sinh trung học phổ thông Trong hệ thống giáo dục quốc dân, trường trung học phổ thông là cấp học cuối cùng của bậc học phổ thông.
Hoàn chỉnh tất cả các khâu mà giáo dục phổ thông đặt ra để đạt được mục tiêu cấp học, hình thành cho thế hệ trẻ nhân cách sống mà xã hội yêu cầu. Đó là lớp thanh niên có kiến thức cơ bản phổ thông vững chắc về tự nhiên, xã hội. Biết tư duy sáng tạo, năng động, dám nghĩ, dám làm, có kỹ năng làm việc và biết cách ứng xử trong cuộc sống; có nhân sinh quan duy vật biện chứng, biết yêu thương đồng loại, chan hoà với mọi người. Một bộ phận thanh niên này sẽ được đào tạo nghề để trở thành những công nhân kỹ thuật lành nghề cung cấp cho các ngành kinh tế - văn hoá - xã hội của đất nước.
Học sinh các trường trung học phổ thông là những học sinh đã tốt nghiệp trung học cơ sở, đủ điều kiện xét tuyển, trúng tuyển và đang học tập tại các trường trung học phổ thông. Họ có độ tuổi phổ biến từ 15 tới 18 (không kể một số trường hợp đặc biệt); gồm học sinh các khối: lớp 10, lớp 11, lớp 12; thể chất tốt, học lực khá; nhạy cảm với cái mới và những tác động khách quan; hiểu biết xã hội còn ít; khả năng chịu đựng khó khăn, gian khổ, vất vả hạn chế; một số học sinh, điều kiện sống nhiều khó khăn. skkn 16 Để thực hiện được mục tiêu, nhiệm vụ học tập, trên cơ sở giới thiệu hướng dẫn của giáo viên, tự học của học sinh trung học phổ thông có vai trò quyết định. Hoạt động tự học của học sinh trung học phổ thông có thể diễn ra dưới sự chỉ đạo, điều khiển, hướng dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp của giáo viên và các lực lượng quản lý giáo dục.
Tự học dưới sự chỉ đạo, điều khiển hướng dẫn trực tiếp của giáo viên đó là lúc người học là chủ thể nhận thức tích cực, tiến hành những hoạt động học tập để lĩnh hội kiến thức theo sự dẫn dắt của giáo viên. Từ đó có thể quan niệm, tự học của học sinh trung học phổ thông thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc là phương thức tự tổ chức, tự điều khiển các hoạt động học tập của học sinh, dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn, quản lý của giáo viên và các chủ thể quản lý nhằm nâng cao kiến thức, trình độ và rèn luyện những phẩm chất cần thiết của người học sinh, đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của nhiệm vụ giáo dục - đào tạo. Như vậy, hoạt động tự học của học sinh trung học phổ thông có phạm vi rất rộng, từ tự học trên lớp dưới sự điều khiển trực tiếp của giáo viên đến tự học ngoài giờ lên lớp, dưới sự điều khiển gián tiếp của giáo viên và tự học hoàn toàn độc lập không có sự tổ chức, điều khiển của giáo viên.