Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về quản lý nhà nước trong lĩnh vực thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Chương 2: Thực trạng pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực thuế xuất khẩu, thuế nhập khảu ở Việt Nam Chương 3; Phương hướng hoàn thiện pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu ở Việt Nam 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC TRONG LĨNH VỰC THUẾ XUẤT KHẨU, THUẾ NHẬP KHẨU 1. Khái niệm và đặc điểm về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 1. Khái niệm thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Lịch sử phát triển xã hội loài người đã chứng minh rằng, thuế ra đời, tồn tại và phát triển là đòi hỏi cần thiết, khách quan gắn liền với sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước.
Nhà nước muốn tồn tại, hoạt động và phát triển cần phải có cơ sở vật chất nhất định. Do vậy, Nhà nước phải dùng quyền lực chính trị vốn có để tập trung một bộ phận của cải trong xã hội vào tay Nhà nước. Việc huy động này được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như quyên góp của dân, vay dân và dùng quyền lực bắt dân phải đóng góp. Trong đó, quyên góp và vay của dân là những hình thức không mang tính ổn định lâu dài, thường chỉ được sử dụng giới hạn trong những trường hợp đặc biệt.
Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu thường xuyên, Nhà nước dùng quyền lực chính trị buộc dân phải đóng thuế. Theo các nhà kinh điển thì thuế được quan niệm như sau: C.Mác viết: “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy Nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay tài sản của người dân để dùng vào việc chi tiêu của Nhà nước”.Ăng ghen cũng đã viết: “Để duy trì quyền lực công cộng, cần phải có đóng góp của công dân cho Nhà nước, đó là thuế má.” Còn theo Lê Nin, “Thuế là cái mà Nhà nước thu của dân nhưng không bù lại” và “thuế cấu thành nên nguồn thu của Chính phủ, nó được lấy ra từ sản phẩm của đất đai và lao động trong nước, xét cho cùng thì thuế được lấy ra từ tư bản hay thu nhập của người chịu thuế” [27]. Tài liệu giảng dạy về thuế tại một số trường đại học tại Việt Nam đưa ra khái niệm về thuế như sau: “Thuế là khoản thu nộp mang tính chất bắt buộc 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mà các tổ chức hoặc cá nhân phải nộp cho nhà nước khi có đủ những điều kiện nhất định” [49]; “Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho Nhà nước theo mức độ và thời hạn được pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công cộng” [31]. Có thể khái quát khái niệm về thuế như sau: Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc mà các tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ phải thực hiện theo luật định cho Nhà nước với mức độ, thời hạn cụ thể để Nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình.
Với tính chất là một khoản đóng góp bắt buộc của người dân cho Nhà nước, theo thời gian, theo sự phát triển kinh tế, xã hội, mỗi quốc gia đặt ra cho mình những sắc thuế và chính sách thuế riêng phù hợp nhu cầu phát triển của đất nước. Một trong những sắc thuế quan trọng, chiếm tỉ trọng lớn trong nguồn thu thuế của Nhà nước là thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu có nguồn gốc từ lâu đời, được sử dụng rộng rãi trên thế giới và còn được gọi là thuế quan. Xét trong quá trình vận động của hàng hóa qua cửa khẩu thì thuế quan có hai loại: Thuế xuất khẩu là loại thuế đánh trên hàng hóa xuất khẩu qua khỏi biên giới quốc gia; Thuế nhập khẩu là loại thuế đánh trên hàng hóa nhập khẩu từ thị trường nước ngoài vào thị trường trong nước.
Theo thời gian, cùng với xu hướng phát triển, hoạt động kinh tế mỗi nước ngày càng liên kết, hợp tác với nhau trong một tổng thể chứ không còn giới hạn trong chính quốc gia đó. Vì vậy, các khái niệm “tự cung, tự cấp”, “bế quan tỏa cảng” dần trở nên xa lạ với thời đại mới, thay vào đó là các khái niệm “kinh tế mở”, “toàn cầu hóa”. Hàng hóa dịch vụ sản xuất trong nước có thể xuất khẩu ra nước ngoài, đồng thời hàng hóa dịch vụ nước ngoài nhập khẩu vào trong nước để đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng trong nước. Để quản lý, kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu vào quốc gia, điều tiết nền kinh tế, đồng thời để tăng thêm nguồn thu cho Ngân sách, Nhà nước đặt ra 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và có những chính sách áp dụng phù hợp với từng thời kỳ.
Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu ra đời như là chiếc cầu nối để hòa nhập kinh tế thế giới mà không phá vỡ tính cân bằng của nền kinh tế cũng như phát huy tính lợi thế của mỗi quốc gia và trở thành công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế của các quốc gia trên thế giới. Theo Từ điển Luật học: “Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một loại thuế gián thu đánh vào các loại hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua biên giới”[48]. Theo Từ điển Kinh tế học (Anh – Việt – Giải thích): “Thuế nhập khẩu là khoản thuế mà Chính phủ đánh vào sản phẩm nhập khẩu. Thuế nhập khẩu được sử dụng để tăng nguồn thu cho Chính phủ và bảo hộ ngành sản xuất trong nước khỏi sự cạnh tranh của nước ngoài [48].
Để có thể đưa ra một khái niệm đầy đủ về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu ta phải xác định được thuế xuất khẩu, nhập khẩu hàm chứa những nội dung cơ bản sau: Một là, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một loại thuế gián thu, một yếu tố cấu thành trong giá cả hàng hóa; Hai là, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu áp dụng đối với hàng hóa được phép xuất khẩu, nhập khẩu; Ba là, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu có nét khác biệt so với các loại thuế khác là không áp dụng đối với hàng hóa sản xuất và tiêu thụ ở thị trường nội địa mà chỉ đánh vào hàng hóa xuất nhập khẩu; luôn gắn với hoạt động xuất nhập khẩu để quản lý hoạt động này và do vậy thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một trong những công cụ thuộc chính sách kinh tế thương mại quốc tế của một quốc gia. Từ những nội dung trên, ta có thể định nghĩa: “Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một loại thuế gián thu, một yếu tố cấu thành trong giá cả hàng 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hóa; do các tổ chức, cá nhân xuất nhập khẩu hàng hóa thuộc đối tượng chịu thuế, thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi đóng góp cho Nhà nước theo luật định. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một bộ phận quan trọng trong hệ thống chính sách kinh tế tài chính, thương mại vĩ mô tổng hợp, gắn liền với cơ chế quản lý xuất nhập khẩu và chính sách đối ngoại của một quốc gia”. Đặc điểm về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một loại thuế quan trọng, có những đặc điểm riêng phân biệt với các loại thuế khác.
Điều này thể hiện ở những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là loại thuế gián thu. Nhà nước sử dụng thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu để điều chỉnh hoạt động ngoại thương thông qua việc tác động vào cơ cấu giá cả của hàng hóa. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một yếu tố cấu thành trong giá cả hàng hóa xuất nhập khẩu. Người nộp thuế là người thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, người chịu thuế là người tiêu dùng cuối cùng.
Việc tăng, giảm thuế suất thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu sẽ tác động trực tiếp tới giá cả hàng hóa, từ đó ảnh hưởng tới nhu cầu của người tiêu dùng hàng hóa, buộc nhà sản xuất, xuất nhập khẩu hàng hóa phải điều chỉnh sản xuất kinh doanh cho phù hợp. Thứ hai, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là loại thuế gắn liền với hoạt động ngoại thương. Hoạt động ngoại thương giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế quốc dân. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu là một công cụ quan trọng của Nhà nước nhằm kiểm soát hoạt động ngoại thương thông qua việc kê khai, tính thuế đối với các hàng hóa xuất nhập khẩu.
Việc đánh thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu thường căn cứ vào giá trị và chủng loại hàng hóa cũng như chính sách thương mại trong từng thời kỳ. Thứ ba, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu chịu ảnh hưởng trực tiếp của các yếu tố quốc tế như: sự biến động kinh tế thế giới, xu hướng thương mại quốc 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu điều chỉnh vào hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa của một quốc gia. Sự biến động của kinh tế thế giới, xu hướng thương mại quốc tế trong từng thời kỳ sẽ tác động trực tiếp tới hàng hóa xuất nhập khẩu của các quốc gia, nhất là trong giai đoạn tự do hóa thương mại, mở cửa và hội nhập quốc tế như hiện nay.
Để đạt được những mục tiêu đặt ra, chính sách thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu phải có sự linh hoạt, thay đổi phù hợp theo sự biến động của kinh tế thế giới và thương mại quốc tế, đồng thời cũng phải đảm bảo tuân thủ theo các cam kết quốc tế mà mỗi quốc gia ký kết, tham gia. Khái niệm và nội dung cơ bản về quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 1. Khái niệm về quản lý nhà nước trong lĩnh vực thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu Khái niệm quản lý nhà nước hiểu theo nghĩa rộng được thực hiện bởi tất cả các cơ quan nhà nước. Cũng có khi do nhân dân trực tiếp thực hiện bằng hình thức bỏ phiếu toàn dân, hoặc do các tổ chức xã hội, các cơ quan xã hội thực hiện nếu được nhà nước giao quyền thực hiện chức năng nhà nước.
Quản lý nhà nước ở đây không phải là quản lý cái tổ chức chính trị gọi là nhà nước, mà là sự quản lý có tính chất nhà nước, do nhà nước thực hiện thông qua bộ máy nhà nước, trên cơ sở quyền lực nhà nước, nhằm thực hiện các nhiệm vụ và chức năng của nhà nước [54].