CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THUẾ HỘ KINH DOANH CÁ THỂ. Khái quát chung về quản lý thuế đối với hộ kinh doanh cá thể 1. Hộ kinh doanh cá thể 1. Khái niệm Theo Tổ chức phát triển các doanh nghiệp, đơn vị kinh doanh quy mô nhỏ của Chính phủ Australia SBDC (Small Business Development Corporation), khái niệm "kinh doanh cá thể" (sole proprietorship, single proprietors hay sole trader) được đề cập đến như sau: "Kinh doanh cá thể hay còn được gọi là kinh doanh sở hữu độc quyền là một loại thực thể kinh doanh được sở hữu và điều hành bởi một người duy nhất, trong đó có sự phân biệt pháp lý rõ ràng giữa chủ sở hữu và đơn vị kinh doanh.
Chủ sở hữu chịu trách nhiệm kiểm soát trực tiếp của tất cả các hoạt động của đơn vị kinh doanh và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tài chính của đơn vị, trong đó bao gồm cả các khoản nợ, các khoản vay, … Chủ sở hữu của hình thức kinh doanh cá thể sẽ nhận được tất cả lợi nhuận kiếm được và có trách nhiệm không giới hạn đối với tất cả các khoản lỗ và nợ phát sinh trong quá trình hoạt động. Có nghĩa là, chủ đơn vị kinh doanh cá thể chịu trách nhiệm hoàn toàn với các khoản nợ, lỗ trong quá trình hoạt động và được hưởng toàn bộ lợi nhuận thu được từ công việc kinh doanh". Khoản 1 Điều 66 Nghị định số 78/2015/NĐ-CP ngày 14/9/2015 của Chính phủ quy định về đăng ký doanh nghiệp: “Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc một nhóm người gồm các cá nhân là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng dưới mười lao động và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Như vậy, theo quy định này có thể thấy HKD có thể do một cá nhân làm chủ, do hộ gia đình làm chủ hoặc do một nhóm người làm chủ.
HKD không có tư cách pháp nhân chủ HKD chịu trách nhiệm vô hạn trong hoạt động kinh doanh. HKD là 9 hình thức kinh doanh có quy mô nhỏ. Đối với HKD, quy định về số lượng lao động trong HKD không được vượt quá 10 lao động, nếu trên 10 lao động, HKD phải chuyển sang các loại hình doanh nghiệp khác. Đồng thời, khi đăng ký kinh doanh, HKD phải xác định rõ địa điểm kinh doanh tại một vị trí nhất định và không được mở chi nhánh hay địa điểm sản xuất kinh doanh khác.
Hiện nay, theo khoản 1 Điều 79 Nghị định 01/2021/NĐ-CP: “Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ. Trường hợp các thành viên hộ gia đình đăng ký hộ kinh doanh thì ủy quyền cho một thành viên làm đại diện hộ kinh doanh. Cá nhân đăng ký hộ kinh doanh, người được các thành viên hộ gia đình ủy quyền làm đại diện hộ kinh doanh là chủ hộ kinh doanh”. Như vậy, theo quy định mới thì “nhóm cá nhân người Việt Nam” không còn được thành lập hộ kinh doanh.
Đồng thời, khoản 2 Điều 86 Nghị định 01/2021/NĐ- CP quy định: “Một hộ kinh doanh có thể hoạt động kinh doanh tại nhiều địa điểm nhưng phải chọn một địa điểm để đăng ký trụ sở hộ kinh doanh và phải thông báo cho Cơ quan quản lý thuế, cơ quan quản lý thị trường nơi tiến hành hoạt động kinh doanh đối với các địa điểm kinh doanh còn lại. Như vậy, so với Nghị định 78/2015/NĐ-CP ấn định hộ kinh doanh chỉ có duy nhất một địa điểm kinh doanh trừ hộ kinh doanh buôn chuyến, kinh doanh lưu động được phép kinh doanh ngoài địa điểm đăng ký thì quy định mới đã giúp việc mở rộng kinh doanh đối với hộ kinh doanh dễ dàng hơn. Đặc điểm của hộ kinh doanh cá thể Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, các hộ kinh doanh cá thể phát triển khá nhanh trong cả nước, hoạt động trong mọi ngành nghề như sản xuất, giao thông vận tải, thương nghiệp, ăn uống, dịch vụ. Có thể nhìn nhận thấy các đặc điểm cơ bản sau của hộ kinh doanh cá thể như sau: Thứ nhất, HKD cá thể mang tính chất của một hộ gia đình, hoạt động dựa vào vốn, tài sản và sức lao động của những người trong gia đình.
HKD cá thể là mô hình tổ chức kinh tế giản đơn, gọn nhẹ, sử dụng ít lao động, được phân bố rộng rãi trong 10 các tầng lớp dân cư. Thời gian kinh doanh của HKD cá thể rất linh hoạt, điều này xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân trên địa bàn và có cầu ắt có cung, nhất là nhu cầu về ăn uống, dịch vụ, thương mại. Thứ hai, Hộ kinh doanh cá thể dựa trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, người chủ kinh doanh tự quyết định từ quá trình sản xuất kinh doanh đến phân phối tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ. Hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh cá thể mang tính tự chủ cao, tự tìm kiếm nguồn lực, vốn, sức lao động, rất nhạy bén trong kinh doanh, dễ dàng chuyển đổi ngành nghề kinh doanh cho phù hợp với yêu cầu của thị trường và nền kinh tế.
Thứ ba, HKD cá thể đa phần hoạt động kinh doanh dưới hình thức cung ứng các hàng hoá, dịch vụ trực tiếp cho người tiêu dùng. Chiếm số lượng đông đảo nhất là các HKD lĩnh vực thương nghiệp, chủ yếu là bán các loại hàng hoá phục vụ tiêu dùng, từ lương thực, thực phẩm thiết yếu cho đời sống hàng ngày của người dân đến các hàng hoá khác, phần lớn tập trung kinh doanh ở các chợ đầu mối và chợ trung tâm của các thành phố, thị xã, thị trấn. Một số ít hơn được tập trung ở các đường phố chính, đông người qua lại. Nhìn chung, các HKD cá thể xuất hiện ở khắp mọi nơi có nhu cầu về hàng hóa dịch vụ.
Thứ tư, quy mô sản xuất kinh doanh của HKD thường là nhỏ, trình độ chuyên môn, quản lý chủ yếu hình thành từ kinh nghiệm. HKD cá thể tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Điều này xuất phát từ tính chất trong quan hệ mua bán của HKD cá thể, thường là thỏa thuận trực tiếp, tiền và quyền sở hữu hàng hóa được trao tự nguyện trên cơ sở "Thuận mua vừa bán", không thông qua ký kết hợp đồng kinh tế do giá trị các thương vụ nhỏ. Chủ yếu là mua bán trao tay.
Thứ năm, số lượng HKD lớn, đa dạng về đối tượng, hình thức, ngành nghề, địa bàn và thời gian hoạt động. Theo Tổng cục Thống kê, tính đến năm 2017, cả nước có trên 5,14 triệu HKD. Theo ngành nghề kinh doanh, tỷ trọng HKD trong ngành Thương mại - dịch vụ chiếm khoảng 80%, 20% còn lại là trong ngành Công nghiệp - xây dựng.[17] 11 Thứ sáu, ý thức tuân thủ pháp luật của các HKD cá thể còn hạn chế đặc biệt là ý thức tuân thủ pháp luật về thuế. Hầu hết các HKD có quy mô nhỏ, phát triển kinh tế gia đình nhằm tăng thu nhập; kinh doanh theo kinh nghiệm, hiểu biết về pháp luật thuế cũng như ý thức tuân thủ còn hạn chế.
Thứ bảy, trình độ quản lý của HKD cá thể thấp, quản lý tài chính bằng phương pháp ghi sổ tay các khoản thu, chi, tự hạch toán lỗ, lãi hàng ngày, không thực hiện chế độ sổ sách kế toán, không thực hiện kê khai và nộp thuế theo thu nhập mà chủ yếu nộp thuế theo phương pháp khoán (nộp theo tỷ lệ ấn định trên doanh thu)… 1. Vai trò của hộ kinh doanh cá thể - HKD góp phần tạo việc làm, sử dụng số lượng lớn lao động, góp phần tăng thu nhập, xoá đói giảm nghèo. HKD cá thể có vai trò nhất định trong phát triển kinh tế, xã hội; đó là: Giải quyết công ăn, việc làm, tăng thu nhập góp phần cải thiện đời sống cho người lao động. Theo Tổng cục Thống kê, số lượng lao động làm việc trong khu vực HKD tăng nhanh theo thời gian, từ 7,4 triệu người năm 2010 lên 8,6 triệu người năm 2017.
Khu vực này tiếp nhận cả lao động có tay nghề thấp, không đủ kỹ năng làm việc cho các doanh nghiệp, khu vực hành chính, sự nghiệp chuyển sang, tiếp nhận cả nhóm lao động đặc biệt như người tàn tật, lao động tự do khác để họ có được việc làm, đảm bảo đời sống. Một bộ phận không nhỏ HKD đang hoạt động tại các làng nghề góp phần phát triển, gìn giữ các ngành nghề truyền thống. - HKD huy động được một khối lượng lớn vốn, khai thác tiềm năng, sức sáng tạo trong dân, thúc đẩy sản xuất phát triển. Với thủ tục gia nhập thị trường đơn giản, phù hợp với nhiều thành phần, lứa tuổi, vùng miền và không đòi hỏi cao về đầu tư tài chính ban đầu, mô hình HKD là bước khởi đầu cho những ý tưởng kinh doanh và tinh thần khởi nghiệp, đặc biệt là ở những ngành, lĩnh vực kinh doanh truyền thống.
HKD góp phần thúc đẩy sự phát triển của thành phần kinh tế tư nhân, phát triển nhanh sự lưu thông hàng hóa trong cả nước. Các HKD được thành lập và hoạt động chủ yếu dựa trên năng lực tài chính tự thân cũng góp phần trong việc huy động vốn trong nhân dân vào quá trình phát triển kinh tế, thúc đẩy việc ra quyết định kinh doanh của cá 12 nhân khi có ý tưởng kinh doanh tốt. Theo thống kê của Tổng cục thống kê, HKD hiện nay đóng góp tới 30% GDP. - HKD góp phần phát triển các dịch vụ thương mại, qua đó góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động ở nông thôn.
Tỷ trọng HKD trong ngành Thương mại - dịch vụ hiện nay chiếm khoảng 80%, đây là một trong những yếu tố thay đổi cơ cấu kinh tế, lao động ở nông thôn khi HKD phát triển ở nông thôn. - Ngoài ra, HKD cá thể còn là một kênh phân phối hàng hoá, dịch vụ nhanh nhất đến người tiêu dùng trong toàn xã hội. HKD tạo ra mạng lưới phân phối lưu thông hàng hoá đa dạng, rộng khắp về tận những vùng sâu, vùng xa góp phần đáp ứng nhu cầu của sản xuất và đời sống của người dân vùng sâu, vùng xa. HKD cá thể đóng vai trò rất quan trọng trong việc góp phần tạo ra sự phát triển cân bằng giữa các vùng nông thôn và thành thị.