Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu ngân sách nhà nước cấp xã đóng vai trò huyết mạch trong việc đảm bảo nguồn lực tài chính cơ sở, duy trì hoạt động thông suốt của bộ máy chính quyền và trực tiếp phục vụ các mục tiêu an sinh xã hội, đầu tư hạ tầng nông thôn. Tại huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội – một địa bàn đặc thù gồm 23 xã và thị trấn với hàng chục làng nghề truyền thống phát triển sôi động – công tác quản lý thu ngân sách cấp xã trong giai đoạn 2013-2015 đã đạt được nhiều bước tiến quan trọng nhưng cũng bộc lộ không ít bất cập. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Bích Vân (2016) dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Lê Thị Hồng Điệp tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để đổi mới và nâng cao toàn diện hiệu lực quản lý thu ngân sách tại 23 xã, thị trấn trên địa bàn huyện Thạch Thất nhằm tăng cường tính tự chủ tài chính địa phương.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực chứng toàn bộ chu trình thu ngân sách xã gồm lập dự toán, chấp hành dự toán, quyết toán và kiểm tra, kiểm soát trong giai đoạn 3 năm (2013-2015). Từ kết quả khảo sát thực tế, luận văn hướng tới việc đề xuất hệ thống giải pháp khả thi cho giai đoạn tiếp theo. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi đặt mục tiêu nâng tỷ lệ động viên các nguồn thu tại chỗ, giảm tỷ lệ nợ đọng tiền thuê đất công và thuế xuống dưới mức 5%, đồng thời từng bước xóa bỏ tình trạng trông chờ vào nguồn bổ sung cân đối từ ngân sách cấp trên, tạo nền tảng tài chính vững chắc cho chương trình xây dựng nông thôn mới tại huyện Thạch Thất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết phân cấp quản lý tài chính công và Lý thuyết chu trình quản lý ngân sách nhà nước. Đồng thời, luận văn vận dụng mô hình phân cấp nguồn thu theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Bốn khái niệm trọng tâm được làm rõ gồm:

  • Thu ngân sách nhà nước cấp xã: Quá trình chính quyền sử dụng quyền lực pháp lý để huy động một phần của cải xã hội hình thành quỹ tiền tệ tập trung, phục vụ các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội tại địa bàn xã.
  • Quản lý thu ngân sách cấp xã: Hệ thống các biện pháp tổ chức, điều hành và kiểm soát của bộ máy hành chính nhà nước từ cấp huyện đến xã qua 3 giai đoạn liên hoàn: lập, chấp hành và quyết toán thu ngân sách.
  • Phân loại nguồn thu cấp xã: Phân định rành mạch giữa nhóm thu ngân sách xã hưởng 100% (như thu từ hoa lợi công sản, quỹ đất công ích 5%, các loại phí, lệ phí) và nhóm thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa các cấp ngân sách (thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân và doanh nghiệp từ hộ kinh doanh, tiền sử dụng đất, lệ phí môn bài).
  • Minh bạch hóa tài chính công: Chuẩn mực bắt buộc theo Quyết định số 192/2004/QĐ-TTg và Thông tư số 03/2005/TT-BTC, quy định công khai dự toán và quyết toán bằng hình thức niêm yết tối thiểu 90 ngày và thông báo chậm nhất sau 60 ngày kể từ khi Hội đồng nhân dân ban hành nghị quyết.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa hai nguồn dữ liệu:

  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo quyết toán thu - chi ngân sách, niên giám thống kê và báo cáo kinh tế - xã hội của 23 xã, thị trấn cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thạch Thất giai đoạn 2013-2015.
  • Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua phiếu khảo sát điều tra với cỡ mẫu gồm 115 cán bộ (bao gồm 23 lãnh đạo UBND xã phụ trách kinh tế, 46 cán bộ ban tài chính - kế toán xã, 23 cán bộ địa chính và 23 chuyên viên Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế huyện).
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu định ngạch nhằm bao quát toàn bộ 23 đơn vị hành chính cấp xã, đại diện cho cả vùng bán sơn địa, vùng đồng bằng và các xã làng nghề phát triển.
  • Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Phương pháp thống kê mô tả kết hợp so sánh cơ cấu và phân tích chuỗi thời gian 2013-2015 được lựa chọn nhằm bóc tách chính xác mức độ sai lệch giữa dự toán và thực hiện, chỉ ra nguyên nhân thất thu thuế và tình trạng nợ đọng các khoản thu từ đất công ích.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Từ việc xử lý dữ liệu thực tế giai đoạn 2013-2015 trên địa bàn huyện Thạch Thất, tác giả chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

  1. Tổng thu ngân sách tăng trưởng khá nhưng cơ cấu thu chưa thực sự bền vững: Tổng thu ngân sách tại 23 xã, thị trấn duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 12% đến 15% mỗi năm. Dẫu vậy, các khoản thu tự chủ mà xã được hưởng 100% (nhất là thu hoa lợi công sản và quỹ đất công ích 5%) chỉ chiếm khoảng 25% đến 35% tổng số thu ngân sách xã được hưởng theo phân cấp, phần lớn các xã vẫn phụ thuộc vào nguồn trợ cấp cân đối từ ngân sách huyện.
  2. Chênh lệch đáng kể giữa công tác lập dự toán và số quyết toán: Tỷ lệ sai lệch giữa chỉ tiêu dự toán thu đầu năm và số quyết toán thực thu tại nhiều xã dao động từ 15% đến 30%. Hiện tượng lập dự toán an toàn, thấp hơn khả năng khai thác thực tế để dễ đạt chỉ tiêu thi đua vẫn diễn ra phổ biến.
  3. Thất thu và nợ đọng nguồn thu từ đất công ích còn phức tạp: Tình trạng nợ đọng tiền thuê đất công ích 5%, thuế môn bài và phí chợ tại các làng nghề chiếm khoảng 18% đến 25% tổng số phải thu hàng năm, gây lãng phí nguồn lực tài chính địa phương.
  4. Chất lượng đội ngũ cán bộ tài chính - kế toán cấp cơ sở còn hạn chế: Kết quả điều tra cho thấy chỉ khoảng 45% cán bộ tài chính xã có trình độ đại học đúng chuyên ngành tài chính - kế toán, 55% còn lại giữ trình độ cao đẳng, trung cấp hoặc kiêm nhiệm, làm giảm hiệu quả theo dõi hạch toán và kiểm soát qua Kho bạc Nhà nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa Ban Tài chính xã và Chi cục Thuế huyện trong việc lập bộ thuế hộ kinh doanh cá thể. Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của tác giả Vũ Văn Cương (2011) về chu trình ngân sách hay Nguyễn Thị Châm (2012) tại huyện Ninh Giang, hiện tượng dự toán thiếu sát thực và thất thu từ đất công là những rào cản mang tính hệ thống ở cấp cơ sở.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu này, dữ liệu có thể được trình bày hiệu quả thông qua:

  • Biểu đồ cột nhóm: Minh họa biến động tổng thu ngân sách nhà nước cấp xã thực tế so với số dự toán được giao qua từng năm 2013, 2014 và 2015 tại 23 xã, thị trấn.
  • Biểu đồ tròn cơ cấu: Phản ánh tỷ trọng các khoản thu xã hưởng 100% (khoảng 35%), các khoản thu phân chia (khoảng 40%) và thu bổ sung từ ngân sách cấp trên (khoảng 25%).
  • Bảng tổng hợp đối chiếu: Thể hiện tương quan giữa cơ cấu trình độ học vấn của 115 cán bộ và tỷ lệ nợ đọng thuế, tiền thuê đất tại các xã có làng nghề so với các xã thuần nông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Thạch Thất giai đoạn 2017-2020:

  1. Hoàn thiện quy trình lập dự toán thu ngân sách xã sát với tiềm năng thực tế:

    • Hành động: Chuẩn hóa phương pháp điều tra cơ sở dữ liệu nguồn thu tại 23 xã, thị trấn, tính toán bao quát các nguồn thu mới từ dịch vụ, làng nghề và tiểu thủ công nghiệp.
    • Chỉ số mục tiêu: Giảm tỷ lệ chênh lệch giữa dự toán giao và số quyết toán thực tế xuống dưới 8%.
    • Thời gian thực hiện: Bắt đầu áp dụng ngay từ kỳ lập dự toán năm 2017.
    • Chủ thể thực hiện: Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện chủ trì, phối hợp với Chi cục Thuế và Ban Tài chính các xã.

  2. Tăng cường quản lý, đấu thầu minh bạch quỹ đất công ích 5% và hoa lợi công sản:

    • Hành động: Rà soát, cắm mốc đo đạc lại 100% diện tích đất công ích, tổ chức đấu thầu công khai theo đúng quy định pháp luật và thời hạn nhiệm kỳ của Hội đồng nhân dân, kiên quyết chấm dứt hợp đồng khoán thu trái thẩm quyền.
    • Chỉ số mục tiêu: Nâng nguồn thu từ quỹ đất công ích lên 20%, xử lý và thu hồi tối thiểu 90% nợ đọng tiền thuê đất công sản.
    • Thời gian thực hiện: Tập trung hoàn thành trong giai đoạn 2017-2018.
    • Chủ thể thực hiện: UBND các xã, thị trấn phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện.

  3. Đào tạo, chuẩn hóa năng lực chuyên môn cho đội ngũ công chức tài chính xã:

    • Hành động: Tổ chức định kỳ 2-3 đợt tập huấn chuyên sâu hàng năm về nghiệp vụ quản lý tài chính công, chế độ kế toán xã theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
    • Chỉ số mục tiêu: Đạt trên 85% cán bộ chuyên trách tài chính cấp xã có trình độ đại học chuyên ngành và 100% thành thạo phần mềm quản lý ngân sách.
    • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2017-2020.
    • Chủ thể thực hiện: Phòng Nội vụ phối hợp với Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thạch Thất.

  4. Hiện đại hóa công nghệ thông tin và đẩy mạnh công khai tài chính:

    • Hành động: Triển khai phần mềm quản lý người nộp thuế liên thông, đẩy mạnh thu nộp trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước, thực hiện nghiêm việc niêm yết dự toán và quyết toán công khai tại trụ sở xã đủ 90 ngày.
    • Chỉ số mục tiêu: 100% xã thực hiện công khai đúng hạn 60 ngày sau phê chuẩn và 100% giao dịch thu chi lớn được kiểm soát qua Kho bạc Nhà nước.
    • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2017-2019.
    • Chủ thể thực hiện: UBND 23 xã, thị trấn cùng Kho bạc Nhà nước huyện Thạch Thất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giàu giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Lãnh đạo và cán bộ quản lý tài chính cấp huyện, cấp xã: Giúp nắm vững quy trình 3 bước chuẩn hóa (lập, chấp hành, quyết toán) và cẩm nang xử lý các vướng mắc trong quản lý thu tiền thuê đất công ích 5%, thuế môn bài và phí sự nghiệp tại 23 xã, thị trấn.
  2. Học viên cao học, sinh viên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính - Ngân hàng: Khai thác khung lý thuyết phân cấp tài chính hoàn chỉnh, phương pháp khảo sát thực chứng với 115 phiếu mẫu và hệ thống bảng biểu đối chiếu số liệu ngân sách cơ sở.
  3. Đại biểu Hội đồng nhân dân và cơ quan thanh tra, kiểm tra: Sử dụng làm công cụ giám sát việc chấp hành dự toán ngân sách, phát hiện các kẽ hở gây thất thu thuế và kiểm soát tính minh bạch trong huy động vốn đóng góp của nhân dân.
  4. Cơ quan hoạch định chính sách tài chính địa phương: Cung cấp luận cứ thực tiễn để xem xét điều chỉnh tỷ lệ điều tiết phân chia nguồn thu giữa cấp huyện và cấp xã trong các chu kỳ ổn định ngân sách tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Chu trình quản lý thu ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Thạch Thất gồm những khâu trọng tâm nào? Trả lời: Chu trình gồm 3 khâu liên hoàn: lập dự toán thu, chấp hành dự toán thu và quyết toán thu ngân sách. Cả 3 khâu đều chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã và Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thạch Thất, bảo đảm tuân thủ nguyên tắc công khai tài chính tại 23 xã, thị trấn theo Quyết định số 192/2004/QĐ-TTg.

Câu hỏi 2: Nguồn thu nào giữ vai trò quan trọng nhất trong nhóm thu ngân sách xã hưởng 100%? Trả lời: Nguồn thu từ hoa lợi công sản và quỹ đất công ích 5% chiếm tỷ trọng lớn nhất, đóng góp khoảng 25% đến 35% tổng số thu xã hưởng 100%. Đây là nguồn thu thường xuyên, đòi hỏi quản lý chặt chẽ qua đấu thầu công khai và không được khoán thu một lần cho nhiều năm vượt quá nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân.

Câu hỏi 3: Đâu là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sai lệch lớn trong khâu lập dự toán thu ngân sách xã tại Thạch Thất? Trả lời: Nguyên nhân do dữ liệu nguồn thu chưa được cập nhật đầy đủ, chưa phản ánh đúng tốc độ tăng trưởng của các hộ kinh doanh làng nghề. Ngoài ra, hơn 50% cán bộ tài chính xã giai đoạn 2013-2015 chưa đạt chuẩn trình độ đại học chuyên ngành, dẫn đến dự toán thường bị lập thấp hơn từ 15% đến 20% so với khả năng thực tế.

Câu hỏi 4: Luận văn đã thiết kế mẫu khảo sát thực chứng như thế nào để đảm bảo tính tin cậy? Trả lời: Nghiên cứu thực hiện khảo sát toàn diện tại 23 xã, thị trấn thuộc huyện Thạch Thất với tổng số 115 phiếu điều tra hợp lệ. Mẫu bao gồm lãnh đạo UBND xã, cán bộ ban tài chính, cán bộ địa chính và cán bộ quản lý tài chính huyện, bảo đảm tính đại diện cao cho các vùng kinh tế khác nhau.

Câu hỏi 5: Giải pháp nào giúp kiểm soát triệt để tình trạng thất thu thuế từ các hộ kinh doanh làng nghề tại địa phương? Trả lời: Giải pháp then chốt là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý bộ thuế, tăng cường phối hợp liên ngành giữa Chi cục Thuế và Ban Tài chính xã để rà soát 100% hộ kinh doanh. Đồng thời, tổ chức thu nộp trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước và đẩy mạnh tuyên truyền nghĩa vụ thuế đến các cơ sở sản xuất.

Kết luận

  • Quản lý thu ngân sách cấp xã tại huyện Thạch Thất giai đoạn 2013-2015 đã đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế địa phương với tốc độ tăng thu bình quân đạt khoảng 12% đến 15% mỗi năm.
  • Nghiên cứu chỉ rõ các hạn chế căn bản về mức độ chênh lệch dự toán (15% đến 30%), nợ đọng tiền thuê đất công ích (18% đến 25%) và chất lượng chưa đồng đều của đội ngũ công chức tài chính xã.
  • Luận văn đã đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao từ khâu lập dự toán, quản lý quỹ đất công 5%, đào tạo nhân sự đến số hóa và công khai minh bạch tài chính.
  • Đóng góp khoa học cốt lõi của công trình là xây dựng hệ thống giải pháp thực tiễn gắn liền với đặc thù kinh tế làng nghề của một huyện ven đô đang trong tiến trình đô thị hóa mạnh mẽ.
  • Lộ trình thực hiện các khuyến nghị trong giai đoạn 2017-2020 sẽ là cơ sở quan trọng giúp UBND huyện Thạch Thất và 23 xã, thị trấn nâng cao hiệu quả khai thác nguồn thu, củng cố tính tự chủ tài chính cơ sở.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý quan tâm đến mô hình quản trị tài chính công cấp cơ sở có thể tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu này để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý và hoạch định chính sách tại địa phương!