phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về quản lý thu nợ BHXH Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Phân tích và đánh giá thực trạng quản lý thu nợ tại BHXH tỉnh Thanh Hóa Chƣơng 4: Khuyến nghị các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thu nợ tại BHXH tỉnh Thanh Hóa trong thời gian tới. 3 z Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU NỢ BHXH 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Sau 20 năm thành lập và đi vào hoạt động của hệ thống BHXH Việt Nam, đặc biệt là từ sau khi luật bảo hiểm mới có hiệu lực, có hàng trăm công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, chuyên gia trong và ngoài ngành, các cán bộ quản lý, lãnh đạo. Một số đề tài cấp bộ, luận án, luận văn thạc sỹ đã tập trung nghiên cứu, làm rõ những vấn đề chung, cũng nhƣ từng lĩnh vực cụ thể về BHXH, nhƣng quản lý thu thu nợ tại BHXH tỉnh thì còn khá hạn chế, có thể kể đến một số đề tài tiêu biểu đề cập đến vấn đề BHXH và thu nợ BHXH nhƣ: Tiến sỹ Nguyễn Văn Châu, nguyên Tổng giám đốc BHXH Việt Nam chủ trì đề tài: “Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội hiện nay và các biện pháp nâng cao hiệu quả công tác thu”, đề tài bảo vệ năm 1996. Trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm quản lý thu BHXH của một số nƣớc trên thế giới và tổng kết hoạt động thự tiễn của quản lý thu BHXH ở Việt Nam trƣớc năm 1995 và đến năm 1996; Trong nghiên cứu của mình tác giả đã làm rõ thực trạng hoạt động BHXH đặc biệt là công tác thu BHXH trong thời gian qua, phân tích khả năng thu BHXH để bù đắp các chế độ BHXH, thay thế dần các nguồn chi lấy từ Ngân sách nhà nƣớc, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH phù hợp với từng loại đối tƣợng ở Việt Nam.
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện cơ chế vận hành và mô hình tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội”, mã số: CT 2007 01-01, chủ nhiệm đề tài: TS Nguyễn Thị Lan Hƣơng. Mục đích nghiên cứu của đề tài là nhằm đƣa ra các khuyến nghị về cơ chế vận hành và mô hình tổ chức thực hiện BHXH nhằm tăng cƣờng vai trò quản lý Nhà nƣớc, đảm bảo công khai, minh bạch, tránh khép kín trong quản lý quỹ BHXH và phát huy đƣợc vai trò của ngƣời lao động và ngƣời sử dụng lao động trong tham gia BHXH. Do 4 z giới hạn phạm vi nghiên cứu cho nên đề tài chƣa đề cập sâu đến một số vấn đề liên quan đến hoạt động thu BHXH nhƣ: - Chƣa làm rõ nội hàm của cơ chế, cách thức vận hành; - Chƣa đƣa ra các tiêu chí, chỉ tiêu nhằm đánh giá cơ chế vận hành; - Đề tài chƣa đi sâu nghiên cứu phối hợp giữa các bộ phận trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách BHXH. Luận án tiến sĩ: "Hoàn thiện quản lý quỹ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam", tác giả: Đỗ Văn Sinh [20].
Thông qua việc đánh giá khái quát tình hình quản lý quỹ BHXH qua các giai đoạn, tác giả rút ra những kết quả, những tồn tại, vƣớng mắc và nguyên nhân từ đó đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện quản lý quỹ BHXH ở Việt Nam bao gồm: - Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về chế độ hình thành và sử dụng quỹ bảo hiểm xã hội - Hoàn thiện hoạt động nghiệp vụ quản lý quỹ bảo hiểm xã hội - Đổi mới công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giải quyết khiếu nại tố cáo đối với toàn bộ hoạt động quản lý quỹ bảo hiểm xã hội - Tăng cƣờng hoạt động thông tin tuyên truyền Trong nội dung luận án tiến sĩ của tác giả Đỗ Văn Sinh, do giới hạn phạm vi nghiên cứu nên luận án chƣa đề cập đến một số vấn đề nhƣ: - Luận án chỉ nghiên cứu xem xét các yếu tố tác động đến quỹ BHXH - Luận án chƣa phân tích sự tác động của chính sách đến hoạt động BHXH - Luận án đƣợc nghiên cứu trong bối cảnh trƣớc khi Luật Bảo hiểm xã hội có hiệu lực cho nên nghiên cứu của luận án và đề xuất chủ yếu tập trung vào quá trình tác nghiệp của cơ quan thực hiện chính sách BHXH là Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Đề tài khoa học cấp Bộ: "Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội", Chủ nhiệm TS Dƣơng Xuân Triệu [21]. Đề tài nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội. Thông qua việc nghiên cứu về kinh nghiệm thu bảo hiểm 5 z xã hội của một số nƣớc nhƣ: Nhật Bản, Indonexia, Mỹ, Malaysia, Singapore và thực trạng công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam qua các thời kỳ.
Tác giả đƣa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội: - Hoàn thiện các quy định quản lý thu bảo hiểm xã hội nhƣ: mức thu, tiền lƣơng tối thiểu, đăng ký lao động tham gia bảo hiểm xã hội… - Hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội theo từng loại đối tƣợng tham gia bảo hiểm xã hội - Áp dụng quản lý thu BHXH thông qua hệ thống công nghệ thông tin. Tuy nhiên, đề tài vẫn tồn tại một số hạn chế chƣa đƣợc giải quyết triệt để sau: - Nội dung của đề tài chỉ tập trung vào hoạt động tác nghiệp của cơ quan thực hiện chính sách BHXH là Bảo hiểm xã hội Việt Nam - Đề tài chƣa nghiên cứu, đánh giá về tác động của chính sách BHXH nói chung, chính sách thu BHXH nói riêng đến quản lý nguồn thu BHXH. Bởi vì với đặc thù hoạt động BHXH ở Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào chính sách. Mỗi khi chính sách thay đổi thì hoạt động của cơ quan BHXH cũng phải thay đổi theo.
Nhƣ vậy trong nội dung hầu hết các đề tài đƣợc đề cập ở trên đều chƣa nghiên cứu sâu về thực trạng nợ BHXH tại các tỉnh trong cả nƣớc, cũng nhƣ thực trạng các biện pháp quản lý thu nợ tại BHXH tỉnh. Từ đó giúp đánh giá những thành tựu, cũng nhƣ những hạn chế và nguyên nhân, giúp đề xuất, kiến nghị một số giải pháp tăng cƣờng công tác quản lý thu nợ tại BHXH tỉnh trong thời gian tới. Chính vì lý do đó, tác giả quyết định lựa chọn thực hiện đề tài “quản lý thu nợ tai BHXH tỉnh Thanh Hóa” nhằm đánh giá thực trạng quản lý thu nợ BHXH bắt buộc trên địa bàn tỉnh trong thời gian qua, từ đó đƣa ra những giải pháp, khuyến nghị giúp tăng cƣờng công tác quản lý thu nợ tại BHXH tỉnh trong thời gian tới.2 Khái niệm và vai trò của BHXH 1.1 Khái niệm BHXH Con ngƣời muốn tồn tại và phát triển thì phải có ăn, mặc, ở… Để thỏa mãn 6 z những nhu cầu tối thiểu đó, con ngƣời phải tham gia vào quá trình lao động. Song cuộc sống của con ngƣời dù ở bất kỳ chế độ xã hội nào, bất kỳ giai đoạn phát triển nào cũng luôn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên, môi trƣờng sống, điều kiện sinh học.
Những rủi ro ngoài ý muốn xảy ra làm cho con ngƣời bị giảm, bị mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động. Khi rơi vào các trƣờng hợp đó, các nhu cầu thiết yếu của con ngƣời không những không mất đi mà thậm chí còn tăng lên. Đ ể khắc phục những tổn thất từ rủi ro, con ngƣời đã tìm ra nhiều cách nhƣ tự cứu mình bằng biện pháp "tích cốc phòng cơ" hoặc tìm đến sự giúp đỡ của cộng đồng bằng hoạt động tƣơng trợ giúp đỡ lẫn nhau. Theo thời gian, sự cƣu mang, đùm bọc tƣơng thân tƣơng ái đó ngày càng đƣợc mở rộng và phát triển dƣới nhiều hình thức khác nhau.
Đến thế kỷ XIX, quá trình công nghiệp hóa đã diễn ra mạnh mẽ ở Châu Âu. Đô thị trở thành nơi có nền công nghiệp phát triển và thu hút nhiều nông dân ra tỉnh làm thuê. Trƣớc đây ở nông thôn, quan hệ họ hàng, làng xã là tấm lá chắn bền vững bảo vệ mỗi cá nhân và gia đình họ khi gặp khó khăn. Khi ra tỉnh làm thuê, những ngƣời nông dân trở thành những ngƣời công nhân chỉ còn dựa vào tiền lƣơng hàng tháng để đảm bảo các nhu cầu tối thiểu.
Để giảm nhẹ rủi ro khi không còn có tiền lƣơng do ốm đau, tai nạn lao động, thất nghiệp hoặc tuổi già, những ngƣời công nhân tìm cách khắc phục bằng việc lập các hội tƣơng tế, các hội đoàn. đồng thời với sự đấu tranh mạnh mẽ của những ngƣời làm thuê, giới chủ và Nhà nƣớc cũng đã phải trợ giúp, đảm bảo cuộc sống cho họ. Năm 1885, lần đầu tiên ở nƣớc Phổ (Cộng hòa Liên bang Đức ngày nay) nhiều bang đã thành lập quỹ ốm đau và yêu cầu công nhân phải đóng góp để dự phòng khi bị giảm thu nhập vì bệnh tật - đó chính là hình thức đầu tiên của BHXH. BHXH ra đời đã trở thành xƣơng sống của hệ thống an sinh xã hội và đƣợc tất cả các quốc gia thừa nhận là một trong những quyền con ngƣời.
Trong Tuyên ngôn nhân quyền của Đại hội đồng Liên hợp quốc họp thông qua ngày 10/12/1948 đã nêu: "Tất cả mọi ngƣời với tƣ cách là thành viên của xã hội có quyền hƣởng bảo hiểm xã hội". Sự xuất hiện của BHXH là một tất yếu khách quan trong đời sống kinh tế - xã 7 z hội, đặc biệt là trong các xã hội có nền kinh tế thị trƣờng - nơi mà ở đó có những nhóm ngƣời gặp rủi ro, bất hạnh, bị giảm hoặc mất thu nhập, rơi vào tình trạng không tự lo đƣợc cuộc sống hoặc bị rơi vào vị trí yếu thế trong xã hội. Đến nay, hầu hết các nƣớc trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi đó là một trong những chính sách xã hội quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội. Mặc dù đã có quá trình phát triển tƣơng đối lâu dài, nhƣng do tính chất phức tạp và đa dạng của bảo hiểm xã hội nên đến nay vẫn còn những nhận thức khác nhau về vấn đề này.
Điều đó đƣợc phản ánh qua các khái niệm về BHXH đƣợc thể hiện ở các góc độ khác nhau.