Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục của tác giả Nguyễn Vân Anh với đề tài "Quản lý tài chính trong nhà trường trung học phổ thông theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm", chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số: 62.14), được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Công Giáp và hoàn thành vào tháng 4 năm 2015.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| THÔNG TIN CHUNG VỀ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU                                      |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Tên luận án              | Quản lý tài chính trong nhà trường trung học phổ   |
|                          | thông theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu      |
|                          | trách nhiệm                                        |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Tác giả                  | Nguyễn Vân Anh                                     |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Người hướng dẫn khoa học | TS. Nguyễn Công Giáp                               |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Cơ sở đào tạo            | Trường Đại học Sư phạm Hà Nội                     |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Chuyên ngành & Mã số     | Quản lý giáo dục (Mã số: 62.14)                   |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Thời gian hoàn thành     | Tháng 4/2015                                       |
+--------------------------+----------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình đổi mới cơ chế quản lý giáo dục tại Việt Nam từ năm 1993 (Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII) đến nay gắn liền với chủ trương phân cấp quản lý và tăng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục công lập, được thể chế hóa qua Luật Giáo dục 1998, Nghị định số 10/2002/NĐ-CP, Nghị định số 43/2006/NĐ-CP và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013. Mặc dù tỷ trọng chi ngân sách nhà nước cho giáo dục và đào tạo đã tăng đáng kể (từ 14,99% tổng chi ngân sách năm 2000 lên 20% năm 2008, tương đương 8,3% GDP), việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính tại các trường trung học phổ thông (THPT) công lập vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, chưa phát huy đầy đủ quyền được giao và còn xuất hiện sai phạm trong quản lý tài chính. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu vắng các biện pháp quản lý tài chính đồng bộ, có cơ sở khoa học và tính khả thi nhằm kết hợp giữa việc mở rộng quyền tự chủ tài chính với việc thực hiện trách nhiệm giải trình và giám sát xã hội tại các trường THPT công lập.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích của luận án là đề xuất các biện pháp quản lý nhằm đảm bảo sự tác động và thực thi của chủ thể quản lý phù hợp với quy luật khách quan, đặc điểm và mục tiêu của trường THPT công lập, giúp nguồn lực tài chính giáo dục được quản lý và sử dụng hiệu quả trên cơ sở nâng cao tính tự chủ, tính minh bạch và trách nhiệm đối với Nhà nước, người học và xã hội.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý tài chính trường THPT theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý tài chính trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm.
  3. Đề xuất các biện pháp quản lý tài chính trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm phù hợp với định hướng đổi mới cơ chế quản lý và tổ chức thử nghiệm một trong số các biện pháp đề xuất.

Giả thuyết khoa học

Công tác quản lý tài chính trong các nhà trường THPT công lập theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong những năm qua đã đạt được những kết quả nhất định song vẫn còn bộc lộ hạn chế. Việc đề xuất các biện pháp quản lý theo hướng làm tăng sự minh bạch và công khai trong quản lý tài chính nhà trường, tác động đồng bộ vào các khâu cơ bản của quá trình quản lý sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý tài chính nói riêng và quản lý nhà trường nói chung, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quản lý trường trung học phổ thông.
  • Đối tượng nghiên cứu: Quản lý tài chính trong nhà trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội.
  • Phạm vi nội dung: Hoạt động quản lý tài chính tại các trường THPT công lập áp dụng cơ chế tự chủ theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Triển khai trên địa bàn thành phố Hà Nội, số liệu nghiên cứu thu thập trong giai đoạn 2011–2014 (dữ liệu tài chính năm tài chính 2013).
  • Phạm vi khách thể khảo sát và thử nghiệm:
    • Khảo sát thực trạng: 180 cán bộ quản lý trực tiếp làm công tác quản lý tài chính (Hiệu trưởng và phụ trách kế toán) tại các trường THPT công lập trên địa bàn Hà Nội.
    • Thử nghiệm tác động: 84 cha mẹ học sinh của hai lớp 11 năm học 2013–2014 tại Trường THPT công lập Nguyễn Văn Cừ, huyện Gia Lâm, Hà Nội.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích, hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm nội dung chính:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIÊU BIỂU ĐƯỢC TỔNG QUAN TRONG LUẬN ÁN                   |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Hướng nghiên cứu    | Tác giả và công trình tiêu biểu                         |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Chính sách tài chính| - Paulsen M.C. (2001): Phân bổ ngân sách, học phí       |
| giáo dục & phân cấp | - Chandrasekhar C.P. (2003): Chính sách tài chính công  |
| quốc tế             | - Dyer K. (2004), Garzón H. (2007): Phân cấp tài chính  |
|                     | - World Bank (2000-2006): 17 dự án nghiên cứu về SBM    |
|                     | - Kellaghan T., Greany V., Muray T.S. (2009)            |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Mô hình quản lý dựa | - Malen et al. (1990): Cấu trúc điều hành SBM           |
| vào nhà trường (SBM)| - Welsh (1999): Phân cấp quyền ra quyết định            |
| & Trách nhiệm giải  | - Groof, Neave, Svec (1998): Tự chủ tổ chức             |
| trình               | - The Task Force on Higher Education & Society (2000)   |
|                     | - Osorio F.B., Fasih T., Patrinos H.A., Santibanez      |
|                     |   L. (2009): Khung phân tích SBM và 5 mức độ thực hiện  |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Phân cấp & quản lý  | - Đỗ Bích Loan (huy động tài chính giáo dục đại học)    |
| tài chính giáo dục  | - Nguyễn Tiến Hùng (phân cấp quản lý trường THPT)       |
| tại Việt Nam        | - Nguyễn Anh Thái (quản lý tài chính trường đại học)    |
|                     | - Vương Thanh Hương (quản lý tài chính GDĐH thế giới)   |
|                     | - Nguyễn Hồng Thuận (phân cấp quản lý THPT hội nhập)    |
|                     | - Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đỗ Thị Thu Hằng và CS (phi tập     |
|                     |   trung hóa tài chính cho giáo dục THPT)                |
|                     | - Vũ Lan Hương (tự chủ, tự chịu trách nhiệm tài chính   |
|                     |   trường phổ thông công lập Đông và Tây Nam Bộ)         |
|                     | - Lâm Quang Thiệp, Ngô Doãn Đãi (trách nhiệm giải trình)|
+---------------------+---------------------------------------------------------+

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình quốc tế và trong nước đã đưa ra khung khái niệm về phân cấp tài chính và mô hình quản lý dựa vào nhà trường (SBM), nhưng đa phần chỉ dừng lại ở phạm vi lý luận chung, nghiên cứu ở bậc đại học, hoặc khảo sát diện rộng ở các khu vực địa lý khác (như miền Đông và Tây Nam Bộ). Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và xây dựng hệ thống giải pháp nghiệp vụ quản lý tài chính đồng bộ gắn với kiểm soát nội bộ, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của Hội đồng trường tại các trường THPT công lập trên địa bàn thành phố Hà Nội trong bối cảnh thực hiện Nghị định 43/2006/NĐ-CP và Nghị quyết 29-NQ/TW.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

  • Tài chính và Tài chính công: Tài chính là hệ thống quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính. Tài chính công gắn với thu, chi bằng tiền của Nhà nước phục vụ dịch vụ công phi lợi nhuận. Quản lý tài chính công tuân thủ 4 nguyên tắc cơ bản: (1) Hiệu quả, (2) Thống nhất, (3) Tập trung dân chủ, (4) Công khai, minh bạch.
  • Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục: Quá trình chuyển giao quyền hạn, quyền ra quyết định và trách nhiệm từ cơ quan quản lý cấp trên xuống cấp dưới, nhà trường và cộng đồng. Hệ thống quản lý trường THPT vận hành theo nguyên tắc trực tuyến – chức năng và kết hợp quản lý theo ngành (Bộ/Sở GD&ĐT) và theo lãnh thổ (Chính phủ/UBND cấp tỉnh).
  • Tự chủ (Autonomy) và Tự chịu trách nhiệm (Accountability): Tự chủ là khả năng tự điều hành, quyết định và phân bổ nguồn lực của đơn vị mà không bị can thiệp thụ động. Tự chịu trách nhiệm (trách nhiệm giải trình) là nghĩa vụ pháp lý và đạo đức trong việc giải thích công khai, minh bạch kết quả hoạt động trước cơ quan quản lý cấp trên, xã hội, người học và các bên liên quan.
  • Mô hình Quản lý dựa vào nhà trường (School-Based Management - SBM): Vận dụng mô hình SBM vào Việt Nam thông qua cơ chế trao quyền tự chủ theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP trên 3 lĩnh vực: thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy biên chế - nhân sự, và tài chính (thu - chi, sử dụng chênh lệch thu chi, trích lập quỹ và trả thu nhập tăng thêm).
+-------------------------------------------------------------------------------+
| MÔ HÌNH QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÔNG LẬP                 |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| Khâu quản lý             | Nội dung thực hiện                                 |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| 1. Tổ chức công tác      | Thiết lập bộ máy kế toán (Hiệu trưởng - chủ tài    |
|    kế toán               | khoản, kế toán, thủ quỹ); tổ chức hệ thống chứng   |
|                          | từ, sổ sách; tổ chức kiểm tra, giám sát nội bộ.   |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| 2. Lập kế hoạch tài      | Dự kiến các nguồn thu và nhiệm vụ chi cho năm tài  |
|    chính                 | chính kế tiếp dựa trên nhiệm vụ giáo dục.          |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| 3. Lập dự toán ngân sách | Căn cứ định mức và chỉ tiêu được giao để xây dựng  |
|                          | dự toán thu chi chính thức, thông qua cấp duyệt.  |
+--------------------------+----------------------------------------------------+
| 4. Chấp hành ngân sách   | Điều hành thu - chi theo dự toán; thực hiện quy chế|
|    và báo cáo tài chính  | chi tiêu nội bộ; hạch toán kế toán và báo cáo      |
|                          | quyết toán định kỳ với cơ quan tài chính/kho bạc.  |
+--------------------------+----------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu:

  • Cách tiếp cận: Tiếp cận logic - lịch sử và tiếp cận hệ thống.
  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, phân loại, so sánh hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và tài liệu khoa học trong nước và quốc tế.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng bảng hỏi (phiếu khảo sát), phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, tọa đàm khoa học (xêmina), phương pháp chuyên gia và phương pháp thử nghiệm tác động sư phạm.
  • Phương pháp xử lý dữ liệu thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu định lượng: phân tích độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha, thống kê mô tả tần số và tỷ lệ phần trăm, tính điểm trung bình (Mean), phân tích nhân tố và kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý tài chính trong nhà trường trung học phổ thông công lập theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về tài chính công và quản lý tài chính trong các đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập:

  • Phân định rõ bản chất của các mối quan hệ tài chính trong trường THPT công lập: quan hệ với ngân sách nhà nước (cấp phát chi thường xuyên, đầu tư phát triển, nghĩa vụ nộp thuế); quan hệ với xã hội và người học (học phí, lệ phí, đóng góp, tài trợ hợp pháp); quan hệ nội bộ (chi lương, thù lao giảng dạy, nghiên cứu khoa học, chi thu nhập tăng thêm, khen thưởng, phúc lợi).
  • Xác định chủ thể quản lý tài chính là Hiệu trưởng (chủ tài khoản) cùng bộ máy giúp việc; đối tượng quản lý là các dòng vận động của nguồn lực tài chính và quỹ tiền tệ trong trường.
  • Làm rõ cấu trúc 4 chức năng quản lý tài chính: tổ chức bộ máy kế toán, lập kế hoạch tài chính, lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán và lập báo cáo tài chính quyết toán.
  • Phân tích các yếu tố tác động: nhóm yếu tố khách quan (hệ thống pháp luật, cơ chế phân cấp ngân sách của địa phương, môi trường kinh tế - xã hội) và nhóm yếu tố chủ quan (năng lực quản lý của Hiệu trưởng, trình độ kế toán viên, sự tham gia của Hội đồng trường, tổ chức đoàn thể và Ban đại diện cha mẹ học sinh).
  • Tổng kết kinh nghiệm quản lý tài chính và mô hình SBM từ các nước trên thế giới (với 5 mức độ chuyển giao quyền lực theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới năm 2007) để rút ra bài học cho giáo dục phổ thông Việt Nam.
+-------------------------------------------------------------------------------+
| ĐẶC ĐIỂM SO SÁNH GIỮA HAI CƠ CHẾ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH NHÀ TRƯỜNG                 |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+
| Tiêu chí so sánh      | Cơ chế kiểm soát tập trung  | Cơ chế tự chủ, tự chịu  |
|                       |                             | trách nhiệm             |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+
| Quyền ra quyết định   | Cấp trên áp đặt chỉ tiêu    | Nhà trường chủ động     |
| phân bổ ngân sách     | cứng nhắc từ trên xuống     | quyết định theo nhu cầu |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+
| Công cụ điều hành chi | Tuân thủ định mức hành      | Quy chế chi tiêu nội bộ |
| tiêu nội bộ           | chính cố định               | do tập thể thông qua    |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+
| Sự tham gia của các   | Hạn chế, chỉ nội bộ ban     | Mở rộng: Hội đồng       |
| bên liên quan         | giám hiệu và kế toán        | trường, đoàn thể, CMHS  |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+
| Trách nhiệm giải trình| Báo cáo một chiều lên cấp   | Báo cáo cấp trên kết    |
|                       | quản lý trực tiếp           | hợp công khai xã hội    |
+-----------------------+-----------------------------+-------------------------+

Chương 2: Thực trạng quản lý tài chính trong các trường trung học phổ thông công lập theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực tế trên địa bàn Hà Nội:

  • Tổng quan tài chính địa bàn: Phân tích cơ cấu nguồn thu và phân nhóm các khoản chi năm tài chính 2013 của khối các đơn vị trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội và các trường THPT công lập.
  • Độ tin cậy của công cụ khảo sát: Dữ liệu khảo sát từ mẫu $N = 180$ cán bộ quản lý (Hiệu trưởng và phụ trách kế toán) được kiểm định qua hệ số Cronbach's Alpha (Bảng 2.4) đạt độ tin cậy khoa học.
  • Thực trạng mức độ tự chủ: Khảo sát cho thấy có sự chênh lệch giữa mức độ tự chủ được giao trên văn bản và thực tiễn thực hiện các khoản thu, chi; kỳ vọng của cán bộ quản lý về mức độ tự chủ trong tương lai cao hơn đáng kể so với quyền hạn thực tế được phân cấp.
  • Thực trạng lập kế hoạch và dự toán: Hoạt động lập kế hoạch tài chính chủ yếu vẫn mang tính đối phó, phụ thuộc vào chỉ tiêu ngân sách giao; sự tham gia của các tổ chức đoàn thể trong trường vào công tác lập kế hoạch còn hạn chế.
  • Thực trạng tổ chức bộ máy và quản trị mở: Hoạt động của Hội đồng trường và Ban đại diện cha mẹ học sinh trong quản lý tài chính còn mang tính hình thức, chưa phát huy vai trò thẩm định, định hướng và giám sát độc lập.
  • Thực trạng thu chi và quy chế chi tiêu nội bộ: Tồn tại khó khăn trong việc quản lý các khoản thu theo quy định, thu theo thỏa thuận với cha mẹ học sinh và thu hộ; việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ ở nhiều trường chưa sát thực tế, chưa tạo động lực khuyến khích người lao động.
  • Thực trạng kiểm soát, công khai và trách nhiệm giải trình: Hoạt động kiểm tra kế toán nội bộ chưa thường xuyên; hình thức công khai tài chính còn mang tính thủ tục; việc giải trình chủ yếu thực hiện đối với cơ quan quản lý cấp trên (Sở GD&ĐT, Sở Tài chính), trong khi giải trình với giáo viên, cha mẹ học sinh và cộng đồng xã hội chưa được chú trọng đúng mức.
  • Năng lực đội ngũ cán bộ quản lý tài chính: Tỷ lệ cán bộ quản lý (Hiệu trưởng) được đào tạo bài bản về khoa học quản lý kinh tế và tài chính trường học còn thấp, dẫn đến tâm lý e ngại hoặc lúng túng khi thực hiện quyền tự chủ tài chính.

Chương 3: Biện pháp quản lý tài chính trường trung học phổ thông công lập theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm

Chương 3 đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý tài chính dựa trên nguyên tắc đảm bảo tính mục đích, tính hệ thống, tính thực tiễn và tính khả thi:

+-------------------------------------------------------------------------------+
| HỆ THỐNG 5 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐƯỢC ĐỀ XUẤT                           |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Nội dung cốt lõi của biện pháp                                    |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Nâng cao nhận thức về quản lý tài chính theo hướng tăng quyền     |
| 1         | tự chủ và tự chịu trách nhiệm cho các chủ thể quản lý và các đối  |
|           | tượng có liên quan.                                               |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Hoàn thiện công cụ quản lý tài chính hướng đến tăng quyền tự chủ  |
| 2         | thực sự cho các chủ thể quản lý (hoàn thiện các văn bản pháp quy  |
|           | và quy chế chi tiêu nội bộ).                                      |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về khoa học quản lý và quản lý tài   |
| 3         | chính nhà trường cho đội ngũ cán bộ quản lý và các đối tượng      |
|           | có liên quan.                                                     |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Phát huy vai trò định hướng, giám sát của Hội đồng trường trong   |
| 4         | quản lý tài chính.                                                |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
| Biện pháp | Hiệu trưởng thực hiện đầy đủ nhiệm vụ tự chịu trách nhiệm đối     |
| 5         | với các cơ quan quản lý, cộng đồng xã hội và các đối tượng        |
|           | liên quan.                                                        |
+-----------+-------------------------------------------------------------------+
  • Mối quan hệ giữa các biện pháp: 5 biện pháp có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại; trong đó nâng cao nhận thức (Biện pháp 1) là tiền đề, hoàn thiện công cụ và nâng cao năng lực (Biện pháp 2, 3) là điều kiện thực thi, phát huy vai trò Hội đồng trường và trách nhiệm giải trình của Hiệu trưởng (Biện pháp 4, 5) là khâu kiểm soát và bảo đảm tính bền vững.
  • Khảo sát tính cần thiết và khả thi: Kết quả điều tra ý kiến chuyên gia và cán bộ quản lý khẳng định 5 biện pháp đều được đánh giá ở mức độ cần thiết và khả thi cao.
  • Kết quả thử nghiệm tác động: Thử nghiệm giải pháp tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình với 84 cha mẹ học sinh khối 11 tại Trường THPT Nguyễn Văn Cừ (Gia Lâm, Hà Nội) cho thấy mức độ đồng thuận, tin tưởng và ủng hộ đối với các hoạt động tài chính nhà trường tăng lên rõ rệt.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  1. Làm sáng tỏ bản chất lý luận của quản lý tài chính trường THPT công lập theo mô hình quản lý dựa vào nhà trường (SBM) trong bối cảnh phân cấp quản lý giáo dục tại Việt Nam.
  2. Xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về quản lý tài chính trường THPT công lập theo định hướng tăng quyền tự chủ gắn liền với tự chịu trách nhiệm (trách nhiệm giải trình xã hội), xác định rõ 4 khâu chức năng và các mối quan hệ phối hợp giữa các chủ thể.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  1. Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện, có căn cứ số liệu định lượng về công tác quản lý tài chính, thực trạng thu - chi, mức độ tự chủ thực tế và các rào cản trong thực hiện tự chủ tài chính tại các trường THPT công lập trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2011–2014.
  2. Đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý tài chính đồng bộ, có tính khả thi cao, được kiểm chứng thông qua khảo sát chuyên gia và thử nghiệm thực tiễn tại cơ sở giáo dục.

Hệ thống khuyến nghị

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính: Tiếp tục rà soát, hoàn thiện khung pháp lý về quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập; ban hành hướng dẫn cụ thể về cơ cấu tổ chức và quyền hạn giám sát của Hội đồng trường.
  • Đối với Ủy ban nhân dân thành phố và Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội: Đẩy mạnh phân cấp thực chất, chuyển giao quyền quyết định tài chính gắn với tiêu chí đánh giá chất lượng đầu ra; tổ chức các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng quản trị tài chính cho đội ngũ Hiệu trưởng và kế toán.
  • Đối với các trường THPT công lập: Chủ động xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ công khai, dân chủ; thiết lập quy trình giải trình minh bạch định kỳ với tập thể sư phạm và Ban đại diện cha mẹ học sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực nghiệm của luận án tập trung chủ yếu trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2011–2014 và đối tượng khảo sát định lượng là các trường THPT công lập thực hiện cơ chế tự chủ theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP. Việc thử nghiệm tác động chỉ mới thực hiện trên quy mô mẫu thử nghiệm là 84 cha mẹ học sinh tại một trường THPT (Nguyễn Văn Cừ, Gia Lâm).
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh mô hình tự chủ tài chính trường THPT công lập giữa các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau; nghiên cứu tác động của các chính sách tài chính công mới (thay thế Nghị định 43) đối với chất lượng giáo dục phổ thông.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết, công cụ đo lường (thang đo, kiểm định Cronbach's Alpha, bảng hỏi) và phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng trong quản lý tài chính giáo dục.
  • Đối với cán bộ quản lý giáo dục và Hiệu trưởng trường THPT: Cung cấp hướng dẫn thực tiễn về quy trình lập kế hoạch tài chính, xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ và thiết lập cơ chế giải trình minh bạch tại cơ sở giáo dục.
  • Đối với các nhà hoạch định chính sách giáo dục: Cung cấp cứ liệu thực tiễn phục vụ việc hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý tài chính công lập và xây dựng tiêu chuẩn năng lực quản trị tài chính cho cán bộ quản lý nhà trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu trên quy mô mẫu khảo sát và thử nghiệm là bao nhiêu?

Mẫu khảo sát thực trạng bao gồm 180 cán bộ quản lý trực tiếp làm công tác quản lý tài chính (gồm Hiệu trưởng và phụ trách kế toán) tại các trường THPT công lập trên địa bàn thành phố Hà Nội. Khách thể thử nghiệm tác động gồm 84 cha mẹ học sinh của 2 lớp 11 năm học 2013–2014 tại Trường THPT công lập Nguyễn Văn Cừ, Gia Lâm, Hà Nội.

2. Mô hình quản lý lý thuyết chính mà tác giả vận dụng trong luận án là gì?

Tác giả vận dụng mô hình Quản lý dựa vào nhà trường (School-Based Management - SBM), cụ thể hóa vào điều kiện Việt Nam thông qua việc trao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm về nhiệm vụ, tổ chức bộ máy biên chế và tài chính theo tinh thần Nghị định 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

3. Tác giả đề xuất bao nhiêu biện pháp quản lý tài chính trong Chương 3?

Tác giả đề xuất hệ thống gồm 5 biện pháp quản lý tài chính: (1) Nâng cao nhận thức; (2) Hoàn thiện công cụ quản lý và quy chế chi tiêu nội bộ; (3) Đào tạo, bồi dưỡng kiến thức khoa học quản lý và tài chính; (4) Phát huy vai trò giám sát của Hội đồng trường; (5) Hiệu trưởng thực hiện đầy đủ trách nhiệm giải trình xã hội.

4. Bốn chức năng cơ bản của công tác quản lý tài chính trường THPT được xác định trong luận án gồm những khâu nào?

Bốn chức năng cơ bản bao gồm: (1) Tổ chức công tác kế toán; (2) Lập kế hoạch tài chính; (3) Lập dự toán ngân sách; (4) Chỉ đạo thực hiện hoạt động chấp hành ngân sách và báo cáo tài chính định kỳ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Vân Anh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý tài chính trường THPT công lập theo mô hình quản lý dựa vào nhà trường (SBM) trong tiến trình phân cấp quản lý giáo dục tại Việt Nam. Công trình đã phân tích thực trạng quản lý tài chính tại các trường THPT công lập trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2011–2014, chỉ rõ những khoảng cách giữa quyền tự chủ được quy định và thực tiễn thực thi. Hệ thống 5 biện pháp quản lý tài chính do luận án đề xuất cùng kết quả thử nghiệm thực tế cung cấp luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn có giá trị nhằm nâng cao tính minh bạch, hiệu quả sử dụng nguồn lực và trách nhiệm giải trình của nhà trường phổ thông trước xã hội.