CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CÔNG LẬP THEO HƯỚNG TĂNG QUYỀN TỰ CHỦ VÀ TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Chất lượng giáo dục luôn luôn là mối quan tâm hàng đầu của mọi quốc gia. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục, trong đó tài chính được xem là một yếu tố có ảnh hưởng gián tiếp lên chất lượng giáo dục thông qua việc tác động của nó lên các thành tố tạo nên chất lượng giáo dục như tác động lên giáo viên, cơ sở vật chất nhà trường, đầu tư cho các hoạt động dạy học và giáo dục… Việc sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính sẽ có tác động tích cực đến chất lượng giáo dục, giúp nhà trường cải thiện chất lượng giáo dục.
Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính trong giáo dục nói chung, trong các nhà trường nói riêng phụ thuộc rất nhiều vào các chính sách tài chính của chính phủ, cơ chế phân bổ nguồn lực và quan trọng hơn cả đó chính là cách thức hay phương thức quản lý các nguồn lực tài chính trong các cơ sở giáo dục. Kinh nghiệm tại các quốc gia thực hiện thành công cải cách giáo dục đều có chung đặc điểm là đi theo định hướng phân cấp mạnh cho các trường hay nâng cao quyền tự chủ cho các trường mà vẫn tuân thủ các quy định của chính quyền trung ương và địa phương. Ở Việt Nam, việc trao quyền tự chủ, tăng cường tự chịu trách nhiệm cho các nhà trường cũng đang là một xu thế tất yếu. Để có cái nhìn chung và bao quát về vấn đề nghiên cứu, nghiên cứu này xin được tiếp cận vấn đề quản lý tài chính nhà trường theo định hướng tự chủ và tự chịu trách nhiệm trên các cấp độ từ các nghiên cứu chung nhất như phân cấp, phân quyền và cơ chế quản lý tài chính công nói chung, và phân cấp, phân quyền và cơ chế quản lý tài chính trong lĩnh vực giáo dục công, và dần tiếp cận gần hơn nữa với các nghiên cứu về cách thức hay phương thức quản lý tài chính trong các nhà trường công lập hoạt động theo định hướng tự chủ và tự chịu trách nhiệm đó là chính các nghiên cứu gần nhất đối với nhiệm vụ nghiên cứu của luận án.
Các nghiên cứu về phân cấp, phân quyền và cơ chế quản lý Những năm gần đây trên thế giới và tại Việt nam có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục nói chung và quản lý tài chính trong giáo dục nói riêng. Nhiều công trình đã nghiên cứu một cách sâu sắc mối quan hệ giữa chính sách giáo dục, việc thực hiện chính sách giáo dục của các trường học trong cơ chế phân cấp quản lý tài chính. Các nghiên cứu tiêu biểu có thể kế tới là: Paulsen M.C, (2001) [83] nói về sự đa dạng của các chính sách tài chính giáo dục: Các chính sách cho việc phân bổ ngân sách (công thức phân bổ, phân bổ dựa trên hiệu quả hoạt động, phân bổ theo các lĩnh vực hoạt động), chính sách tài chính cho học phí, chính sách tài chính công và khu vực tư nhân, chính sách tài chính cho giáo viên và học sinh. Các tác giả đã tìm ra bản chất và quá trình hình thành các chính sách tài chính ở các cấp độ trung ương, địa phương và cấp độ nhà trường; Chandrasekhar C.P (2003) [65] nhấn mạnh tầm quan trọng của các chính sách tài chính, cho rằng các chính sách tài chính được sử dụng để ảnh hưởng, hoàn thiện và điều hành các hoạt động tài chính của các tổ chức tài chính nhằm thực hiện mục tiêu kép của việc tăng trưởng và sự phát triển con người.
Tác giả chỉ ra rằng các chính sách tài chính cần được hình thành là các chính sách giúp xác lập cơ cấu tổ chức tài chính, các chính sách điều hành hoạt động tài chính và các chính sách thực hiện các thành tố của cấu trúc tài chính để thực hiện các mục tiêu đã đề ra. Cùng với các nhà nghiên cứu nêu trên chúng tôi cũng còn thấy Dyer, Kate. (ed) (2004); Garzòn, Hernando (ed) (2007)[74] cũng có các nghiên cứu về tài chính giáo dục và phân cấp, phân quyền trong quản lý tài chính giáo dục đã được các tổ chức quốc tế như UNESCO và Ngân hàng Thế giới thực hiện và tài trợ nghiên cứu. Cùng với UNESCO, Ngân hàng thế giới trong những năm tài chính từ 2000 – 2006 đã thực hiện hỗ trợ cho các chương trình nghiên cứu về QLTC trong giáo dục mà chủ yếu là các nghiên cứu về quản lý dựa vào nhà trường hay gọi cách khác đi là trao quyền tự chủ cho các nhà trường, tổng cộng có 17 trong tổng số 157 dự án (các nghiên cứu này được đầu tư 1,74 tỉ đô la tương đương 23% tổng số tiền đầu tư cho 9 giáo dục của Ngân hàng thế giới (WB/World Bank).
Nhìn chung, các nghiên cứu này không chỉ hướng tới các vấn đề lý luận về chính sách tài chính và quản lý tài chính trong giáo dục mà còn đưa ra các ví dụ, bằng chứng cụ thể từ các nước khác nhau trong đó có đề cập tới các nước châu Á và Việt Nam. Nhiều công trình của các tác giả nước ngoài cũng đã nghiên cứu về vấn đề tài chính giáo dục ở Việt Nam. Theo các nghiên cứu về giáo dục Việt Nam được thực hiện bởi Kellaghan T, Greany V, Muray T.S ( 2009) [81] thì Việt nam trong những năm qua đã có những bước chuyển biến quan trọng về giáo dục, đăc biệt là tỷ lệ chi cho giáo dục và đào tạo từ nguồn NSNN tăng một cách đáng kể trong vòng năm năm, từ 14,99% tổng chi NSNN năm 2000 lên 20% ở năm 2008 (chiếm 8.3% GDP); đồng thời các tác giả trong các nghiên cứu của mình cũng đề cập tới các vấn đề có liên quan nhiều đến ảnh hưởng của nguồn lực tài chính và cách thức phân bổ và quản lý nguồn lực này ảnh hưởng tới chất lượng giáo dục và việc thực hiện các chính sách nâng cao chất lượng giáo dục. Tại Việt Nam, cùng với xu thế phát triển chung của thế giới cũng đã có nhiều đề tài NCKH tổ chức nghiên cứu lý luận và thực tiễn quá trình phân cấp quản lý nói chung, quản lý tài chính ngành giáo dục nói riêng trong điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Các công trình NC trong nước "gần" với lĩnh vực nghiên cứu của luận án này phải kể đến các đề tài NCKH và Luận án tiến sĩ tiêu biểu như: Đề tài nghiên cứu: Các biện pháp huy động nguồn tài chính trong đầu tư phát triển giáo dục đại học Việt Nam của Đỗ Bích Loan [40] với mục đích nghiên cứu: Đề xuất các biện pháp (trong khuôn khổ chính sách, cơ chế) huy động các nguồn tài chính trong đầu tư phát triền giáo dục đại học Việt Nam; Luận án tiến sỹ Giáo dục học của Nguyễn Tiến Hùng với đề tài: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phân cấp quản lý trường trường trung học phổ thông Việt Nam [35]; Luận án tiến sĩ kinh tế của Nguyễn Anh Thái với tiêu đề: Hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính đối với các trường đại học ở Việt Nam [56] và đề tài nghiên cứu của Vương Thanh Hương: Nghiên cứu quản lý tài chính giáo dục đại học của một số nước trên thế giới [30]; Đề tài nghiên cứu của Nguyễn Hồng Thuận: Đổi mới phân cấp quản lý trường 10 THPT Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế [57]; Gần đây nhất còn phải kể đến đề tài trọng điểm cấp Đại học quốc gia của nhóm nghiên cứu Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đỗ Thị Thu Hằng và cộng sự: Nghiên cứu các chính sách phi tập trung hóa tài chính cho giáo dục nhằm nâng cao chất lượng đối với các trường trung học phổ thông Việt Nam [42]; Với các nghiên cứu tiêu biểu nêu trên, các tác giả, các nhà nghiên cứu đã đưa ra được một số các khái niệm liên quan đến vấn đề phân cấp, phân quyền trong quản lý tài chính công, đồng thời cũng đã tập trung đánh giá thực trạng và các điều kiện cần thiết cho tự chủ tài chính tại các cơ sở giáo dục công lập từ đó chỉ ra các thành tựu và các điểm còn hạn chế cần khắc phục của chính sách phân cấp, phân quyền trong quản lý tài chính công nhằm hướng tới xây dựng một cơ chế, chính sách phù hợp với xu thế phát triển chung theo định hướng đổi mới cơ chế quản lý của Nhà nươc Việt Nam hiện nay. Có thể nói rằng, đã có nhiều nghiên cứu lý luận và thực tiễn đối với chính sách phân cấp, phân quyền quản lý tài chính giáo dục, và quá trình thực hiện nó trong công tác quản lý giáo dục đã được thực hiện ở các nước có nền giáo dục phát triển và đang phát triển mang lại những kết quả đáng khích lệ thúc đẩy nền giáo dục phát triển. Những nghiên cứu này đã đưa ra một cơ sở lý luận tốt cho đề tài nghiên cứu quản lý tài chính nhà trường THPT theo định hướng tự chủ và tự chịu trách nhiệm tại Việt Nam hiện nay. Các nghiên cứu về quản lý tài chính trong nhà trường công lập hoạt động theo hướng tăng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm Mục đích chủ yếu của việc trao quyền là làm cho hệ thống giáo dục có thể hoạt động một cách có hiệu quả đáp ứng tốt nhất những đòi hỏi của xã hội.
Để đạt được mục đích này các nhà trường phải là những hạt nhân cốt lõi, vì vậy việc nghiên cứu phương thức quản lý tài chính tại các cơ sở giáo dục là một đòi hỏi cấp bách nhưng lại chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm một cách đúng mức vì vậy nhìn chung chưa có nhiều các nghiên cứu ở Việt Nam đề cập sâu tới cho nội dung này. Trên thế giới, một số các nhà nghiên cứu đã có những nghiên cứu liên quan đến nội dung này có thể kể đến như sau: Osorio F.B, Tazeen Fasih và Patrinos H.A cùng với Lucrecia Santibanez, (2009) [29]. Các tác giả nói trên đã có các nghiên 11 cứu về phương thức quản lý nhà trường tự chủ dựa trên việc đưa ra khung khái niệm về phân tích việc trao quyền tự chủ cho các nhà trường (quản lý dựa vào nhà trường) có tác dụng như thế nào đối với sự tham gia của các thành viên trong nhà trường để nâng cao chất lượng sản phẩm đầu ra của nhà trường.