Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CỦA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu quản lý tài chính trong giáo dục, đào tạo Giáo dục và đào tạo giữ vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự tồn tại, phát triển của mỗi quốc gia, cũng như toàn thể nhân loại trên thế giới, vì vậy luôn được đặt lên ưu tiên hàng đầu trong chính sách phát triển của mỗi dân tộc. Do đó việc nghiên cứu về quản lý giáo dục nói chung và quản lý tài chính trong giáo dục nói riêng luôn được các nhà khoa học, nhà quản lý trên thế giới quan tâm.
- Quản lý tài chính trong trường học qua nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài có thể kể đến như sau: Paulsen M.C, (2001) nghiên cứu về bản chất hình thành nên các chính sách tài chính trong giáo dục ở các cấp độ trong trường học thực chất là việc phân bổ tài chính, thu chi học phí, tài chính cho giáo viên và học sinh. Khi nghiên cứu về sự đa dạng của các chính sách tài chính giáo dục, Paulsen M.C, (2001) đã tìm ra bản chất và quá trình hình thành các chính sách tài chính ở các cấp độ trung ương, địa phương và cấp độ nhà trường, các ông đã chỉ ra: các phương thức phân bổ ngân sách được thực hiện dựa theo hiệu quả hoạt động giáo dục, điều kiện của các lĩnh vực hoạt động giáo dục; chính sách tài chính cho học phí, tài chính công hay khu vực tư nhân; chính sách tài chính cho giáo viên, học sinh. luan an Garey Becker (Hoa Kỳ) khi nghiên cứu về giáo dục đã khẳng định: “Không có đầu tư nào mang lại lợi ích lớn bằng đầu tư cho nguồn nhân lực”. Ông cho rằng bất cứ một quốc gia nào cũng phải coi giáo dục, đào tạo và khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu; việc đầu tư tài chính cho giáo dục, đào tạo là đúng đắn nhất.
Trong nhiều công trình nghiên cứu về kinh tế học giáo dục, về tài chính giáo dục, George Psacharopoulos đã phân tích sâu sắc với nhiều góc độ về tài chính giáo dục như: các khoản chi tiêu cho giáo dục; học phí, giá thành giáo dục; tài chính công cho giáo dục; phương thức cung cấp tài chính cho giáo dục; tính công bằng trong giáo dục… Nghiên cứu của ông có giá trị cho các nhà quản lý từ trung ương đến địa phương để thực hiện quản lý tài chính giáo dục có hiệu quả nhất [69], [75]. Phòng Phát triển con người của Ngân hàng Thế giới với hệ thống “Tiếp cận hệ thống trong quản lý tài chính nhằm đạt kết quả giáo dục tốt hơn” (SABER - Finance) đưa ra ba mục tiêu mà các hệ thống tài chính giáo dục cần phải đạt được là: (1) Đảm bảo đủ các điều kiện cơ bản phục vụ cho giáo dục, đào tạo; (2) Thực hiện công bằng giáo dục; (3) Thực hiện hiệu quả giáo dục. Nghiên cứu cũng xác định 5 lĩnh vực quan trọng liên quan đến tài chính giáo dục là: (1) Điều kiện học và các nguồn lực của nhà trường; (2) Chi tiêu trong giáo dục; (3) Các nguồn thu của nhà trường; (4) Cơ chế phân bổ nguồn tài chính và sử dụng nguồn vốn; (5) Kiểm soát hoạt động tài chính và năng lực quản lý tài chính [76]. Viện Kế hoạch Giáo dục Quốc tế (IIEP), (1968) nghiên cứu phân tích các chi phí cho giáo dục ở tất cả các quốc gia phát triển và đang phát triển, gồm các mối liên quan chi phí - lợi ích, chi phí - hiệu quả; nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng luan an đến việc xác định chi phí giáo dục…cho nhiều mục tiêu khác nhau.
Qua nghiên cứu đã kiểm chứng tính khả thi về kinh tế của các kế hoạch giáo dục; dự báo mức chi phí cho giáo dục trong tương lai của nhà trường; ước tính chi phí của các chính sách khác nhau trong đổi mới giáo dục; so sánh các cách thực hiện cùng một mục tiêu để lựa chọn ra được cách thực hiện có hiệu quả hoặc tiết kiệm nhất …[65]. Estelle James, Elizabeth M. King and Ace Suryadi (Inđonêxia) đã tiến hành nghiên cứu, so sánh hiệu quả của quản lý tài chính giáo dục trong các trường học khối công lập và khối dân lập. Qua điều tra, phân tích số liệu của những vấn đề liên quan như: chi phí, hiệu quả tương ứng, thu nhập của cán bộ, giáo viên, nhân viên, số sinh viên được tuyển dụng sau khi tốt nghiệp … ông đã đưa ra những biện pháp khắc phục tình trạng yếu kém về quản lý tài chính ở các trường học để có hiệu quả cao hơn.P (2003) với nghiên cứu về chính sách tài chính, cho rằng: tài chính có vai trò quan trọng trong việc tăng trưởng và phát triển con người.
Theo đó, tác giả đánh giá tầm quan trọng của các chính sách tài chính giáo dục là: chính sách tài chính được sử dụng để làm ảnh hưởng và điều hành các hoạt động giáo dục, đào tạo của của mỗi tổ chức trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục của mình. Tác giả cũng chỉ ra rằng, các chính sách tài chính giáo dục cần được hình thành là chính sách giúp cho việc xác lập cơ cấu tổ chức tài chính của nhà trường; chính sách điều hành hoạt động tài chính và chính sách thực hiện các thành tố của cấu trúc tài chính để thực hiện các mục tiêu giáo dục đã đề ra … [67]. Peter Lorange, Pergamon (2003), với cuốn sách “Cách nhìn mới về quản lý giáo dục - thách thức đối với nhà quản lý” đã bắt đầu bằng những lập luận cơ bản về kinh tế, văn hóa, … để đưa ra những luận điểm về quản lý tài chính giáo luan an dục, thiết kế quy trình quản lý tài chính, tìm nguồn tài chính khác ngoài nguồn NSNN cho các trường học, khả năng tự chủ tài chính hiện trong các nhà trường. Tổ chức phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP) đã nghiên cứu mô hình phân bổ ngân sách giáo dục, chỉ ra 2 mô hình phân bổ ngân sách là: Mô hình truyền thống và mô hình dựa trên kết quả thực hiện (Jamil Salmi and Arthur M.
- Ở Việt Nam, có nhiều nghiên cứu về quản lý tài chính trong giáo dục, đào tạo nói chung, trong các trường học phổ thông nói riêng: Phạm Tuấn Hùng trong luận án “Quản lý các trường trung học phổ thông ngoài công lập ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” đã khẳng định: Loại hình trường trung học phổ thông ngoài công lập hiện nay đang có vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân; là đối trọng trong cạnh tranh lành mạnh với các trường trung học phổ thông lập. Tác giả cũng chỉ ra thực trạng phát triển và quản lý các loại hình trường này còn nhiều bất cập; tình trạng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên chưa tương xứng với vị thế của nhà trường; cơ sở vật chất còn thiếu so với yêu cầu phục vụ cho giáo dục, đào tạo; sự quan tâm quản lý của các cấp chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Tuy nhiên, Luận án đã đưa ra 6 biện pháp quản lý nhà trường trung học phổ thông ngoài công lập để có hiệu quả, đó là: (1) Tổ chức quy hoạch hợp lý mạng lưới trường Trung học phổ thông ngoài công lập; (2) Hoàn thiện các chính sách và văn bản pháp lý nhằm phát triển các trường trung học phổ thông ngoài công lập; (3) Đào tạo, bồi dưỡng phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý trường trung học phổ thông ngoài công lập; (4) Đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất và hiện đại hoá phương tiện dạy học; (5) Đẩy mạnh luan an công tác xã hội hoá giáo dục; (6) Đổi mới cơ chế quản lý nhà trường Trung học phổ thông ngoài công lập theo hướng tăng cường tính tự chủ và tính trách nhiệm xã hội. Phạm Viết Vượng trong cuốn “Giáo dục học”, đã đưa ra lý luận về quản lý trường học “là hoạt động mà bản chất là huy động các nguồn lực để tổ chức các hoạt động giáo dục trong nhà trường theo mục tiêu giáo dục”.
Tác giả cho rằng: Mục đích của quản lí nhà trường là đưa nhà trường từ trạng thái đang có, tiến lên một trạng thái phát triển mới, có chất lượng ngày càng cao bằng phương thức khai thác, phát triển, định hướng các nguồn lực giáo dục vào việc tăng cường các hoạt động của nhà trường. Trường phổ thông cần coi trọng khai thác đầy đủ các nguồn lực giáo dục, chú ý cơ sở vật chất và thiết bị trường học; nguồn tài chính của nhà trường sử dụng cho các hoạt động giáo dục trong trường; phối hợp trong giáo dục học sinh với gia đình, đoàn thể, chính quyền địa phương, các cơ quan, đơn vị… nơi đặt trụ sở của nhà trường. Nguyễn Thị Thanh với bài viết “Bàn về hệ thống chỉ tiêu phân tích tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công” đã nêu ra các căn cứ xây dựng hệ thống chỉ tiêu phân tích tình hình tài chính của đơn vị sự nghiệp nói chung, trường phổ thông nói riêng: (1) Nguồn lực tài chính của đơn vị được sử dụng để mua sắm, đầu tư hình thành các tài sản cần thiết phục vụ cho hoạt động của đơn vị và chi trả các khoản chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động của đơn vị; (2) Quy chế chi tiêu nội bộ bao gồm các quy định về chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi tiêu để áp dụng thống nhất trong đơn vị để hoàn thành nhiệm vụ chính trị được giao, phù hợp với điều kiện hoạt động của đơn vị một cách hiệu quả; (3) Báo cáo tài chính của đơn vị gồm: Báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán áp dụng luan an cho các đơn vị kế toán cấp cơ sở và kế toán cấp I và cấp II, Báo cáo tài chính và báo cáo quyết toán của đơn vị được sử dụng để đánh giá tình hình huy động nguồn lực tài chính; Báo cáo tình hình kinh phí và quyết toán kinh phí đã sử dụng (phần I); Báo cáo chi tiết kinh phí hoạt động; Báo cáo chi tiết kinh phí dự án; Bảng đối chiếu dự toán kinh phí ngân sách tại kho bạc; Báo cáo thu chi hoạt động sự nghiệp và hoạt động sản xuất kinh doanh; Thuyết minh báo cáo tài chính .