CHƯƠNG 1: CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH VÀ NĂNG LỰC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CỦA CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP Y TẾ 1. Cơ chế tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp Y tế 1. Khái niệm cơ chế tự chủ tài chính Tự chủ là quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm về mọi lĩnh vực hoạt động của đơn vị tự chủ. Tự chủ tài chính là quyền tự quyết định mọi hoạt động về việc sử dụng nguồn tài chính của chủ thể ra sao, các hình thức huy động và phân bổ tài chính để đạt mục tiêu đề ra của đơn vị tự chủ.
Tính tất yếu của cơ chế tự chủ tài chính dành cho các bệnh viện 1.1 Đặc thù của thị trường Y tế. Hoạt động y tế vừa có tính dịch vụ, vừa có tính sản xuất công nghiệp - Hoạt động dịch vụ y tế nhằm chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân được tiến hành theo hai khu vực y tế. + Khu vực phòng bệnh: còn gọi là khu vực y tế dự phòng, các dịch vụ y tế xuất hiện trong khu vực này nhằm giúp cho người dân có những biện pháp hạn chế môi trường phát sinh dịch bệnh. + Khu vực y tế chữa trị hay y tế chuyên sâu: áp dụng khoa học kỹ thuật y học để can thiệp vào bệnh tật con người, thông qua phương pháp y học hiện đại hoặc y học cổ truyền để chữa bệnh cho con người.
- Hoạt động dịch vụ y tế không thể tách rời hoạt động của ngành công nghiệp y tế - ngành trực tiếp sản xuất ra các loại máy móc và thuốc men bao gồm cả tân dược và đông dược. Đây là một ngành công nghiệp không thể thiếu được vì trang thiết bị và thuốc men có một vai trò quan trọng, đôi khi có tính quyết định trong việc bảo vệ và phục hồi sức khoẻ nhân dân. Hàng hoá, dịch vụ y tế là một hàng hoá đặc biệt - Đối với khu vực y tế dự phòng thì dịch vụ y tế dự phòng là hàng hoá công cộng thuần túy còn dịch vụ y tế chữa trị là hàng hoá cá nhân. Dịch vụ y tế dự phòng là hàng hoá công cộng vì nó mang đặc điểm của hàng hoá công cộng.
5 Hàng hóa công cộng là những loại hàng hóa mà việc một cá nhân này đang hưởng thụ lợi ích do hàng hóa đó tạo ra không ngăn cản những người khác cùng đồng thời hưởng thụ lợi ích của nó. Hàng hóa công cộng có hai thuộc tính cơ bản là không có tính cạnh tranh trong tiêu dùng và không có tính loại trừ trong tiêu dùng. - Là hàng hóa cá nhân, dịch vụ y tế là một hàng hóa đặc biệt thể hiện qua bảng so sánh dưới đây Các yếu tố cân nhắc của người Đối với các hàng hoá, Đối với dịch vụ y tế mua dịch vụ, hàng hoá dịch vụ khác + Cầu của người tiêu dùng Bị động Chủ động. toàn quyền + Mua gì Không biết Có biết + Số lượng mua Không biết Có biết + Giá cả Không được lựa chọn Được lựa chọn, mặc cả Đặc thù của dịch vụ y tế là người mua dịch vụ không thể dự đoán trước được khi nào mình bị bệnh, bệnh tật là yếu tố bất ngờ mà không ai mong muốn.
Người bệnh là người phụ thuộc vào dịch vụ y tế bởi họ không thể tự đoán bệnh cho mình, không thể biết được phương pháp nào điều trị là tốt nhất, không thể biết mình sẽ phải sử dụng loại thuốc nào và loại thuốc nào có giá rẻ nhất mà vẫn chữa được bệnh. Tất cả những điều đó phụ thuộc vào bác sỹ - người có chuyên môn mới có thể phỏng đoán và có phương pháp chữa trị. Do đó người bệnh hầu như phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định của bác sỹ. Và vì vậy thị trường y tế là thị trường đặc biệt.
Y tế là một hệ thống gồm nhiều phân hệ - Theo mức độ chuyên sâu có hai loại: + Dịch vụ y tế đa khoa : Bao gồm các chuyên khoa, đáp ứng mọi nhu cầu khám chữa các loại bệnh như bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Việt Đức,… + Dịch vụ y tế chuyên khoa : Đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh chuyên về một chuyên môn sâu nhất định như Bệnh viện Da liễu, Bệnh viện Tai – mũi - họng TW,… - Theo mức độ can thiệp của y tế có hai loại: + Y tế dự phòng : Bao gồm các công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân như tiêm chủng, phòng dịch,… để phòng chống các loại bệnh. + Y tế chữa trị : Chuyên khám và điều trị khi người bệnh đã phát bệnh. - Theo cấp quản lý có năm loại : 6 + Khu vực Y tế trung ương : Đây là tuyến cuối cùng trong công tác khám chữa bệnh, Cơ sở vật chất cũng như trang thiết bị phục vụ cho công tác khám chữa bệnh được trang bị là loại hiện đại nhất. Tuyến y tế Trung ương đồng thời tập trung các bác sỹ chuyên khoa đầu ngành do đó thường thu hút nhiều người bệnh.
+ Dịch vụ y tế tuyến tỉnh (thành phố) : Tùy thuộc qui mô của từng địa phương mà dịch vụ y tế tuyến tỉnh (thành phố) được trang bị cơ sở vật chất hiện đại và là tuyến điều trị cơ bản đáp ứng nhu cầu cao hơn của người dân khi không thể điều trị ở tuyến huyện (quận). + Dịch vụ y tế tuyến huyện (quận) : Khi tuyến cơ sở không đủ khả năng chuẩn đoán và điều trị sẽ được chuyển lên tuyến huyện (quận). + Dịch vị y tế tuyến xã : Là tuyến y tế cơ sở. + Dịch vụ y tế các ngành : trực thuộc quản lý của các ngành liên quan.2 Ý nghĩa của cơ chế tự chủ tài chính trong việc giải quyết các thất bại của thị trường Y tế.
Những thất bại của thị trường y tế - Không tự nguyện trả tiền Cầu hàng hóa thông thường được xác định bởi khả năng thanh toán và sẵn lòng thanh toán cho hàng hoá đó của người tiêu dùng. Người tiêu dùng luôn muốn tối đa hóa mức độ thỏa dụng hay lợi ích của họ. Song với hàng hóa sức khỏe không phải cầu lúc nào cũng được xác định như vậy. Trong một số trường hợp, đối với y tế, việc tối đa hóa độ thỏa dụng không tồn tại hoặc không thể tồn tại.
Ví dụ đối với người ốm, những người từ chối được điều trị hay không biết là cần thiết phải điều trị thì không thể mưu cầu một kết quả hợp lý. Hoặc nhiều khi chi phí cho ốm đau vượt ra rất nhiều khả năng trả tiền của người bệnh. Vì vậy thị trường y tế nếu hoạt động dựa trên khả năng thanh toán và sẵn lòng thanh toán thì một bộ phận dân cư sẽ không nhận được sự chăm sóc sức khoẻ đó như những người nghèo. - Tính không chắc chắn Một người tiêu dùng hàng hóa thông thường biết chính xác họ muốn cái gì, khi nào họ cần nó và họ có thể nhận nó từ nơi đâu.
Tuy nhiên trong khu vực sức khoẻ lại không thể như vậy ốm đau là bất ngờ và không trông đợi, không thể đoán trước được. Người cung cấp không thể dự tính được nhu cầu của nhân dân với loại hàng hóa 7 sức khoẻ như với các hàng hoá khác. Ví dụ như khi có những bệnh dịch bùng phát thì nhu cầu của người bệnh tăng đột biến. Dịch vụ y tế không thể đáp ứng được hoàn toàn cho tất cả người bệnh.
Còn người tiêu dùng do bất ngờ họ không thể có một kế hoạch chi tiêu cho những trường hợp bắt buộc phải chi. Một số trường hợp chi phí điều trị cao do phải điều trị lâu và các bước điều trị đắt tiền. Vì vậy mà sự can thiệp của nhà nước là cần thiết để đảm bảo rằng tất cả các thành viên của xã hội đều được tiêu dùng dịch vụ mà không kể khả năng thanh toán, tình trạng sức khoẻ cũng như tuổi tác. Thông tin không đối xứng và quyền lực của người cung cấp Một trong những điều kiện của cạnh tranh hoàn hảo là người tiêu dùng phải có đầy đủ thông tin về chất lượng hàng hoá thương mại trên thị trường do người tiêu dùng có sự hiểu biết về sản phẩm hoặc do kinh nghiệm.
Nhưng đối với dịch vụ y tế, người bệnh hầu như không có hiểu biết gì về tính hiệu quả, chất lượng, hay hậu quả của việc điều trị hay không điều trị. Còn người cung cấp dịch vụ y tế không có động lực cung cấp thông tin. Vấn đề này khiến dịch vụ y tế do bên cung chi phối bên cầu. Những vấn đề trên đã tạo ra mối quan hệ không bình thường giữa người cung cấp và người tiêu dùng trong thị trường y tế.
Mối nguy hiểm hiển nhiên của việc này là ở chỗ người tiêu dùng có thể bị áp đặt phụ thuộc vào giá của dịch vụ y tế, và phương pháp sử dụng để trả cho nó. Ngoại ứng Trong lĩnh vực y tế có rất nhiều trường hợp mà hành vi tiêu dùng hay sản xuất của một nhóm người này làm ảnh hưởng đến nhóm người kia. Với loại hình chăm sóc sức khỏe đặc biệt là chăm sóc sức khỏe các bệnh lây lan thì nó tạo ra ngoại ứng tích cực. Ví dụ nếu một người tiêm vắc-xin phòng chống bệnh lao thì không chỉ người đó giảm khả năng nhiễm bệnh này mà còn giảm khả năng lây nhiễm cho những người mà người đó quan hệ.
Tương tự khi như vậy khi bệnh viện điều trị một bệnh lây nhiễm cho một số bệnh nhân sẽ tạo ra cái lợi không chỉ cho người bệnh mà cả những người khác thông qua việc giảm khả năng nhiễm bệnh của những người tiếp xúc với người bệnh. Tính không công bằng 8 Sự cạnh tranh của thị trường y tế đã dẫn đến tính không công bằng trong hưởng thụ dịch vụ y tế bởi vì với cơ chế thị trường, hàng hoá và dịch vụ chất lượng cao thường đi kèm với giá cao và nó sẽ thuộc về những ai có khả năng chi trả cao. Có nhiều hàng hoá được phân phối qua hệ thống thị trường và người giầu có thể được hưởng nhiều hơn người nghèo. Nhưng sự phân phối bất công bằng trong khu vực sức khoẻ thì cần được hạn chế tối thiểu vì chăm sóc sức khoẻ liên quan đến việc giữ gìn và duy trì sự sống mà các mặt hàng thông thường khác như xe hơi, quần áo,… không có nhiệm vụ quan trọng này.
Tóm lại: Phân bổ nguồn lực thông qua hệ thống thị trường là rất thành công đối với nhiều loại hàng hóa.