CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO VẬN HÀNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Nền tảng về rủi ro và quản lý rủi ro 1. 1 Rủi ro • Khái niệm Có nhiều định nghĩa về rủi ro (risk) được trình bày trong các ấn phẩm khoa học kinh tế khá đa dạng và không hoàn toàn nhất trí với nhau. Theo John (1895) “Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất” trong khi đó Knight (1921) cho rằng “Rủi ro là sự không chắc chắn có thể đo lường được”; Theo Allan (1951) lại đưa ra khái niệm rằng “Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất”; Kedar (1970) tin rằng nguồn gốc của từ rủi ro là từ “risq” trong tiếng Arabic hoặc từ “risicum” trong tiếng Latin. Từ “risq” có nghĩa tích cực, là dấu hiệu của chúa cho người nào đó về một lợi ích người đó sắp nhận được.
Ngược lại, từ “risicum” trong tiếng Latinh chỉ một sự kiện không thuận lợi, một thách thức. Thế kỷ mười hai, người Hy Lạp sử dụng từ “risk” gần nghĩa với từ “risq” để chỉ khả năng xảy ra kết quả có tính may rủi do chúa trời đem lại, tuy nhiên có thể tiềm ẩn một điều xấu hoặc một điều tốt. Với cách đó, từ “risk” và “risq” có một điểm chung là chỉ kết quả không chắc chắn. Không có gì đảm bảo là “risq” sẽ xảy ra và cũng không thể biết nếu điều không chắc chắn đó xảy ra thì nó đem lại bao nhiêu.
Một trong những định nghĩa căn bản về rủi ro trong hoạt động ngân hàng được Rose (1987) đưa ra như sau: “Rủi ro đối với một ngân hàng có nghĩa là mức độ không chắc chắn liên quan tới một vài sự kiện. Ví dụ, liệu khách hàng có xin tái gia hạn khoản vay của anh ta không? Tiền gửi có tăng trong tháng tới không? Lãi suất sẽ tăng hay giảm trong tuần tới và ngân hàng có mất đi thu nhập hay giảm giá trị không nếu điều đó xảy ra? Các ngân hàng quan tâm tới 6 loại rủi ro chính: Rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường, rủi ro lãi suất, rủi ro thu nhập, rủi ro phá sản. Và một số rủi ro khác như: rủi ro lạm phát, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro chính trị, rủi ro phạm tội”. Như vậy, có nhiều định nghĩa về rủi ro, tuy nhiên định nghĩa của Pearce (1999) tại từ điển kinh tế học hiện đại (NXB Chính trị quốc gia) có thể đánh giá là rõ ràng hơn hẳn: “Rủi ro là hoàn cảnh trong đó một sự kiện xảy ra với một xác suất nhất định hoặc trong trường hợp qui mô của sự kiện đó có một phân phối xác suất”.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Trong lĩnh vực kinh doanh của ngân hàng là kinh doanh tiền tệ, với chức năng và vai trò của mình trong nền kinh tế thì ngân hàng cũng phải đối mặt với rất nhiều rủi ro. Từ khái niệm rủi ro ở trên, có thể mở rộng khái niệm rủi ro trong kinh doanh ngân hàng như sau: “Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng là những biến cố không mong đợi xảy ra trong quá trình hoạt động của Ngân hàng gây mất mát, thiệt hại cho ngân hàng”. Như vậy các định nghĩa đều đề cập tới hai thuộc tính cơ bản của rủi ro, đó là: kết quả không mong muốn và kết quả không thể xác định chắc chắn. Kết quả không mong muốn: Kết quả không mong muốn thường được hiểu là một tổn thất hay thiệt hại về của cải hoặc con người.
Kết quả không thể xác định chắc chắn: Nếu kết quả của sự việc được xác định chắn chắn thì không thể nói sự việc đó có rủi ro. Chẳng hạn việc đầu tư vào tài sản hữu hình như máy móc, thiết bị, … sẽ phải đối mặt với những tổn thất do hao mòn hữu hình và vô hình gây ra. Kết quả này người đầu tư hoàn toàn biết trước nên việc phải gánh chịu những tổn thất nói trên không được coi là rủi ro. Theo nhiều học giả như Willett, Knight, Crobough và Redding… cho rằng “sự không chắc chắn” trong định nghĩa về rủi ro phải được nhìn nhận dưới góc độ “xác suất” (probability).
Rủi ro là khi xác suất nhận giá trị trong khoảng (0,1). Các giá trị xác suất bằng 0, tương ứng với “không thể xảy ra” và giá trị xác suất bằng 1, tương ứng với “chắc chắn xảy ra” thì không phải rủi ro. Việc định nghĩa rủi ro có ý nghĩa rất quan trọng trong việc nhận diện cái gì là rủi ro trong hoạt động ngân hàng, là hoạt động đầu tiên của quản lý rủi ro. Bên cạnh đó, để phục vụ các hoạt động khác của quản lý rủi ro như đánh giá, kiểm soát, giảm thiểu, báo cáo rủi ro thì cần thiết phân loại rủi ro.
• Phân loại rủi ro Tùy vào từng lĩnh vực riêng biệt trong dịch vụ tài chính mà có phân loại rủi ro khác nhau. Cụ thể như trong hoạt động bảo hiểm, rủi ro được phân loại thành từng cặp như: rủi ro thuần túy và rủi ro đầu cơ, rủi ro tài chính và rủi ro phi tài chính, rủi ro cơ bản và rủi ro riêng biệt. Trong hoạt động ngân hàng, Fischer (2002) liệt kê danh sách các loại rủi ro mà các ngân hàng phải đối mặt bao gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh khoản, rủi ro giá cả, rủi ro tỷ giá, rủi ro giao dịch, rủi ro tuân thủ, rủi ro chiến lược, rủi ro danh tiếng và rủi ro vận hành. Đối với các ngân hàng hoạt động quốc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 tế, còn gặp phải rủi ro quốc gia.
Điều này cho thấy sự phức tạp trong quản lý rủi ro, nhưng trong danh sách chưa đầy đủ tất cả các nguy cơ mà ngân hàng phải đối mặt, bởi vì còn có rủi ro chính trị, rủi ro thanh toán, rủi ro pháp lý, rủi ro kinh tế vĩ mô,… (Imad, 2007). Theo Basel (2006), có 3 loại rủi ro mà ngân hàng cần quan tâm hàng đầu là: Rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường và rủi ro vận hành: − Rủi ro tín dụng là rủi ro do bên được cấp tín dụng, bên có nghĩa vụ hoặc đối tác của ngân hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình đối với ngân hàng theo cam kết. − Rủi ro thị trường là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán và giá hàng hoá trên thị trường. Rủi ro thị trường bao gồm rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá, rủi ro giá chứng khoán vốn (cổ phiếu) thuộc sổ kinh doanh3, rủi ro giá hàng hóa.
+ Rủi ro lãi suất là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất trên thị trường đối với giá trị của giấy tờ có giá, công cụ tài chính có lãi suất, sản phẩm phái sinh lãi suất trên sổ kinh doanh của SCB. Rủi ro lãi suất không bao gồm rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng. + Rủi ro tỷ giá là rủi ro do biến động bất lợi của tỷ giá trên thị trường khi SCB có trạng thái ngoại tệ. + Rủi ro giá cổ phiếu là rủi ro do biến động bất lợi của giá cổ phiếu, chứng khoán phái sinh trên thị trường đối với giá trị của cổ phiếu, chứng khoán phái sinh trên sổ kinh doanh của SCB.
+ Rủi ro giá hàng hóa là rủi ro do biến động bất lợi của giá hàng hóa trên thị trường đối với giá trị các tài sản tài chính, công cụ tài chính của SCB. 3 3 Sổ kinh doanh là danh mục ghi nhận các giao dịch tự doanh của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoặc các giao dịch mua, bán các công cụ tài chính, các sản phẩm tài chính của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài với mục đích phòng ngừa rủi ro (NHNN Việt Nam, 2014) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 + Rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng4 là rủi ro do biến động bất lợi của lãi suất đối với thu nhập, giá trị tài sản và giá trị nợ phải trả của SCB phát sinh do: Chênh lệch thời điểm ấn định mức lãi suất mới hoặc kỳ xác định lại lãi suất; Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất của các công cụ tài chính khác nhau nhưng có cùng thời điểm đáo hạn; Thay đổi mối quan hệ giữa các mức lãi suất ở các kỳ hạn khác nhau; Tác động từ các sản phẩm quyền chọn lãi suất. − Rủi ro vận hành là rủi ro do các quy trình nội bộ quy định không đầy đủ hoặc có sai sót; do yếu tố con người; do các lỗi, sự cố của hệ thống hoặc do các yếu tố bên ngoài làm tổn thất về tài chính, tác động tiêu cực phi tài chính đối với ngân hàng (bao gồm cả rủi ro pháp lý). Rủi ro vận hành không bao gồm rủi ro danh tiếng và rủi ro chiến lược.
+ Rủi ro danh tiếng là rủi ro do khách hàng, đối tác, cổ đông, nhà đầu tư hoặc công chúng có phản ứng tiêu cực về uy tín của ngân hàng. + Rủi ro chiến lược là rủi ro do ngân hàng không có chiến lược, chính sách ứng phó kịp thời trước các thay đổi môi trường kinh doanh hoặc do các chiến lược, chính sách kinh doanh sai lầm. Mỗi loại rủi ro có đặc thù riêng nhưng đều có quan hệ mật thiết với nhau và ảnh hưởng đến hoạt động ngân hàng. Lam (2003) chỉ ra mối quan hệ giữa các loại rủi ro như: Sự không đầy đủ của hồ sơ vay vốn (rủi ro vận hành) sẽ gia tăng tổn thất trong sự kiện vỡ nợ (rủi ro tín dụng); Một sự giảm giá bất ngờ của bất động sản (rủi ro thị trường) sẽ dẫn đến tỷ lệ vỡ nợ cao hơn cho các khoản vay bất động sản và chứng khoán (rủi ro tín dụng); Một sự suy giảm chung trong giá chứng khoán (rủi ro thị trường) sẽ làm giảm quản lý tài sản, sáp nhập và mua lại, và lệ phí ngân hàng đầu tư (rủi ro chiến lược); Một sự gia tăng mạnh của giá năng lượng (rủi ro thị trường) sẽ ảnh hưởng đến khách hàng vay vốn hoạt động kinh doanh phụ thuộc vào năng lượng (rủi ro tín dụng);… Trong các loại rủi ro trong kinh doanh ngân hàng thì rủi ro vận hành 4 Sổ ngân hàng là danh mục ghi nhận các giao dịch các công cụ tài chính, các sản phẩm không thuộc sổ kinh doanh của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (NHNN Việt Nam, 2014) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.