CHƯƠNG 1. MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HỆ THỐNG CHỢ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH/THÀNH PHỐ 1. Hệ thống chợ và quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ 1. Hệ thống chợ a.
Khái niệm chợ Sự ra đời và phát triển của chợ gắn liền với sự hình thành và phát triển của nền sản xuất xã hội, tính chất xã hội ngày càng sâu sắc thì nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng lớn, cùng với đó, chợ - nơi trao đổi hàng hóa, dịch vụ sẽ ngày càng phát triển. Có nhiều cách hiểu khác nhau về chợ, nhưng có thể khẳng định rằng chợ là một loại hình thương nghiệp truyền thống. Theo cách hiểu thông thường thì chợ là nơi gặp nhau giữa người mua và người bán để trao đổi, mua bán sản phẩm hàng hóa và dịch vụ. Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2019), chợ là nơi nhiều người tụ họp để mua bán trong những ngày, những buổi nhất định.
Như vậy, chợ được cấu thành bởi các yếu tố cơ bản đó là: Không gian (là nơi), thời gian (ngày, buổi nhất định), chủ thể (nhiều người), và mục đích là mua bán. Theo “Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-BCT ngày 23/11/2014 của Bộ Công Thương, hợp nhất Nghị định về phát triển và quản lý chợ (hợp nhất Nghị định 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính phủ (gọi tắt là Nghị định 02) về phát triển và quản lý chợ và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ (gọi tắt là Nghị định 114) sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 02)” thì khái niệm về chợ được điều chỉnh trong văn bản hợp nhất này là “Loại chợ mang tính truyền thống, được tổ chức tại một điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hóa và nhu cầu hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của dân cư.” Vậy, ta có thể hiểu “Chợ là loại hình kinh doanh thương mại mang tính truyền thống, là bộ phận cấu thành quan trọng trong mạng lưới thương mại xã hội; chợ là nơi tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hoá dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, lưu thông và dời sống tiêu dùng xã hội". Khái niệm hệ thống chợ Hệ thống chợ được hiểu là: Một tập hợp các chợ trong một mạng lưới có quan hệ hữu cơ được xây dựng theo quyết định của cấp có thẩm quyền phù hợp với quy hoạch phát triển KT-XH trên phạm vi địa bàn cụ thể. Các chợ này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, có sự tác động, ảnh hưởng qua lại giữa các chợ trong hệ thống.
7 Các chợ trong cùng hệ thống có quan hệ chặt chẽ, gắn kết với nhau, phụ thuộc và chi phối lẫn nhau, cùng có quan hệ liên kết về kinh tế, sản xuất trong không gian lãnh thổ. Hệ thống chợ thể hiện mối liên kết các chợ theo chiều dọc hoặc chiều ngang. Liên kết theo chiều dọc là mối liên kết giữa các chợ trong cùng hệ thống được hình thành theo một trật tự từ trên xuống dưới như chợ đầu mối có vai trò tập trung nguồn hàng và phân luồng xuống các chợ bán lẻ, từ đó có mối liên hệ mật thiết trong cùng hệ thống. Một mặt hàng khan hiếm tử chợ đầu mối có thể dẫn đến khan hiếm trong toàn hệ thống, giá của một loại hàng hoá nào đó có sự biến động dẫn đến sự ảnh hưởng của toàn hệ thống.
Liên kết ngang được xác lập giữa các chợ cùng loại hoặc cùng tính chất phục vụ nhưng được tạo bởi sự phân bố về mặt cự ly, khoảng cách, thời gian họp chợ. Hoạt động của chợ này không làm hạn chế hoạt động của các chợ khác. Phân loại chợ Phân loại theo địa lý - Chợ nông thôn: là chợ thường diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa trực tiếp giữa người mua và người bán theo thỏa thuận về giá cả trên địa bàn khu vực nông thôn. - Chợ đô thị: là chợ xây dựng trong các khu đô thị, tại các chợ này diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và phục vụ nhu cầu của số lượng lớn người tiêu dùng tại thành thị.
Nhờ có vị trí thuận lợi, bán kính phục vụ của chợ đô thị là rất lớn, phục vụ đa dạng đối tượng dân cư sinh sống ở nhiều nơi khác nhau đến mua hàng. - Chợ cửa khẩu, biên giới: là các chợ được hình thành ở khu vực biên giới giữa hai quốc gia nhằm đáp ứng nhu cầu trao đổi mua bán hàng hóa của dân cư địa phương, các tỉnh lân cận và du khách. Đặc trưng của hàng hóa ở chợ cửa khẩu, biên giới là phong phú về mẫu mã, chủng loại, chất lượng hàng hóa đa dạng, số lượng hàng hóa lớn. Phân loại theo tính chất chuyên môn hóa - Chợ đầu mối: là chợ có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lực lượng hàng hóa lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lưu thông khác.
Chợ đầu mối hình thành tại các khu vực có điều kiện phát triển về nguồn hàng, điều kiện lưu thông và sự cởi mở của các kênh tiêu thụ. Hàng hóa được lưu thông qua chợ đầu mối với khối lượng lớn, mức giá bán buôn, chủng loại không đa dạng, chỉ tập trung vào một số mặt hàng cụ thể. - Chợ chuyên doanh: là loại hình chợ chỉ chuyên kinh doanh một hoặc một vài mặt hàng nhất định có cùng tính chất và cùng điều kiện kinh doanh như nhau. Hàng hóa trong chợ chuyên doanh thường có khối lượng lớn của cùng một chủng loại hàng hóa 8 do tính chất chuyên buôn bán các mặt hàng nhất định nên có nguồn cung ứng hàng lớn từ khắp nơi đổ về.
- Chợ bán buôn: là chợ mà ở đó diễn ra các hoạt động thương mại bán buôn. Đặc điểm của hàng hóa được mua bán trong chợ bán buôn là được bán với khối lượng lớn, hàng hóa bán buôn chưa kết thúc quá trình lưu thông mà tiếp tục được chuyển bán, giá cả được trao đổi ở mức giá bán buôn. - Chợ bán lẻ: là chợ diễn ra các hoạt động thương mại bán lẻ, phản ánh quan hệ trao đổi trực tiếp giữa người sản xuất hoặc giữa người bán lẻ với người tiêu dùng cuối cùng với khối lượng hàng hóa mua bán nhỏ lẻ. Phân loại theo thứ hạng chợ Theo Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-BCT ngày 23/11/2014 của Bộ Công Thương, hợp nhất Nghị định về phát triển và quản lý chợ (hợp nhất Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/1/2003 của Chính phủ (gọi tắt là Nghị định 02) về phát triển chợ và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP ngày 23/12/2009 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 02: - Chợ hạng 1: là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố, hiện đại theo quy hoạch; được đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thương mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và được tổ chức họp thường xuyên; có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức đầy đủ các dịch vụ tại chợ.
- Chợ hạng 2: là chợ có trên 200 điểm kinh doanh, được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bàn kiến cố theo quy hoạch; được đặt ở các vị trí trung tâm giao lưu kinh tế của khu vực và được tổ chức họp thường xuyên hoặc không thường xuyên; có mặt bằng phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức các dịch vụ tối thiểu tại chợ. - Chợ hạng 3: là chợ có dưới 200 điểm kinh doanh hoặc các chợ chưa được đầu tư xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố; chủ yếu phục vụ nhu cầu mua bán hàng hóa của nhân dân trong xã, phường và địa bàn phụ cận. Quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ a. Khái niệm về quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ - Theo giáo trình Quản lý nhà nước về thương mại của Thân Danh Phúc (2015), quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước và các mục tiêu đã xác định trong từng giai đoạn phát triển của đất nước.
- Quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ là sự tác động có hướng đích, có tổ chức 9 của các cơ quan quản lý nhà nước lên hệ thống chợ thông qua việc sử dụng các công cụ, chính sách, nguyên tắc và phương pháp quản lý nhằm đạt được mục tiêu phát triển hệ thống chợ đã đặt ra trong từng giai đoạn phát triển. Vai trò của quản lý nhà nước đối với hệ thống chợ Thứ nhất là vai trò định hướng, hướng dẫn các chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ: Nhà nước định hướng, hướng dẫn các chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực, tiềm năng của các chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ cho sự phát triển hệ thống chợ. Nhà nước định hướng, hướng dẫn các chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ thông qua các quy hoạch, đề án phát triển, kế hoạch và chính sách phát triển chợ. Trên cơ sở đó, chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ ra quyết định đầu tư xây dựng, kinh doanh khai thác quản lý, hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, cung ứng dịch vụ một cách hiệu quả, phù hợp.
Thứ hai là vai trò tạo lập môi trường kinh doanh và cạnh tranh: Thông qua luật pháp, các chính sách phát triển và quản lý chợ, các thủ tục hành chính, nhà nước kiến tạo môi trường hoạt động, thu hút, khuyến khích các nhà đầu tư xây dựng, kinh doanh, khai thác và quản lý chợ, các hộ tiểu thương tại các chợ hoạt động hiệu quả phù hợp với mục tiêu quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, đảm bảo tính cạnh tranh, tính công bằng của các chủ thể tham gia hoạt động trong hệ thống chợ như tổ chức đấu thẩu lựa chọn nhà đầu tư xây dựng, kinh doanh, khai thác và quản lý chợ.