QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở

Tìm hiểu về quản lý nhà nước trong bồi thường thu hồi đất ở tại Việt Nam. Các quy định pháp luật, thực trạng và giải pháp tăng cường hiệu quả quản lý.

• Tác giả: Trịnh Vương An
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quang Tuyến
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Về Bồi Thường Khi Nhà Nước Thu Hồi Đất Ở
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở
• 2.2. Chủ thể, phương pháp quản lý nhà nước về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở
• 2.3. Nội dung của quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở
• 2.4. Các yếu tố tác động đến quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở
• 2.5. Kinh nghiệm và thực tiễn pháp lý của một số nước trên thế giới về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở và những gợi ở cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC Ở NƯỚC TA HIỆN NAY VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở
• 3.1. Thực trạng ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở
• 3.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật về quản lý nhà nước về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở
• 3.3. Thực trạng công tác thanh tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở
• 3.4. Đánh giá về thực trạng quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BỒI THƯỜNG KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT Ở
• 4.1. Phương hướng tăng cường quản lý nhà nước về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở
• 4.2. Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quản Lý Bồi Thường Thu Hồi Đất

Nghiên cứu về quản lý nhà nước về bồi thường thu hồi đất ở (THĐƠ), bao gồm các vấn đề lý luận cơ bản như khái niệm, đặc điểm của hoạt động quản lý nhà nước trong bồi thường khi Nhà nước THĐƠ, các nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự thu hồi đất, đã được đề cập trong nhiều nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau. Các nghiên cứu về quản lý nhà nước về đất đai nói chung và quản lý nhà nước về bồi thường đất nói riêng đã được trình bày chi tiết trong nhiều nghiên cứu như các bài báo khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo về luật hành chính, luật đất đai. Tuy nhiên, còn nhiều vấn đề bất cập, cần tiếp tục nghiên cứu và làm rõ để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

1.1. Nghiên cứu lý luận về quản lý nhà nước đất đai

Các công trình nghiên cứu về lý luận quản lý nhà nước về đất đai thường tập trung vào khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, và nội dung của quản lý nhà nước. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý luận quan trọng để hiểu rõ hơn về vai trò và chức năng của Nhà nước trong việc quản lý đất đai, bao gồm cả công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi thu hồi đất. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng và hoàn thiện các chính sách và pháp luật liên quan.

1.2. Các công trình nghiên cứu chuyên khảo về bồi thường đất

Cuốn sách “Những điều cần biết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất” của Phan Trung Hiền là một ví dụ điển hình. Sách trình bày các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ tái định cư theo hình thức hỏi đáp, bám sát Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn. Tuy nhiên, tác giả chủ yếu dừng lại ở việc giải đáp các quy định pháp luật, chưa đi sâu vào phân tích thực tiễn và đề xuất giải pháp.

II. Thách Thức Quản Lý Bồi Thường Thu Hồi Đất Ở

Thực tiễn cho thấy quản lý nhà nước về bồi thường thu hồi đất ở còn nhiều thách thức. Việc bồi thường chưa đúng trình tự, thủ tục, thiếu công khai, minh bạch; lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư còn sai sót, thiếu chặt chẽ, thiếu công bằng, ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân. Chính quyền địa phương xác nhận thời điểm xây dựng nhà cửa, sử dụng đất còn chủ quan, thiếu chính xác; kiểm kê, đo đạc, xác định mức độ thiệt hại còn thiếu chính xác và minh bạch. Tình trạng khiếu nại tố cáo liên quan đến bồi thường diễn ra phổ biến, gây bức xúc trong dư luận.

2.1. Bất cập trong quy trình thủ tục bồi thường đất

Nhiều dự án thu hồi đất gặp phải tình trạng chậm trễ, kéo dài do vướng mắc trong khâu bồi thường. Nguyên nhân chính là do quy trình, thủ tục bồi thường phức tạp, thiếu minh bạch, gây khó khăn cho cả người dân và cơ quan nhà nước. Các quy định pháp luật đôi khi chưa rõ ràng, dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau, tạo ra kẽ hở cho tiêu cực.

2.2. Thiếu công khai minh bạch trong định giá đất bồi thường

Việc định giá đất bồi thường là một trong những vấn đề nhạy cảm, dễ gây ra khiếu kiện. Nhiều trường hợp, giá đất bồi thường không sát với giá thị trường, gây thiệt hại cho người dân bị thu hồi đất. Sự thiếu công khai, minh bạch trong quá trình định giá đất càng làm gia tăng sự bất bình và nghi ngờ.

2.3. Hạn chế trong công tác tái định cư cho người dân

Công tác tái định cư đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo cuộc sống ổn định cho người dân bị thu hồi đất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều khu tái định cư chưa đảm bảo về chất lượng, hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ công cộng, gây khó khăn cho cuộc sống của người dân. Bên cạnh đó, việc lựa chọn địa điểm tái định cư không phù hợp cũng khiến người dân khó hòa nhập với cộng đồng mới.

III. Hoàn Thiện Pháp Luật Bồi Thường Thu Hồi Đất Ở

Hệ thống pháp luật là cơ sở pháp lý cho các hoạt động chấp hành, điều hành của bộ máy quản lý nhà nước về bồi thường khi thu hồi đất ở, đồng thời là công cụ để người dân và xã hội giám sát hoạt động của các cơ quan, cán bộ công chức nhà nước trong công tác bồi thường. Pháp luật Việt Nam đã quy định về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở trong các văn bản: Luật Đất đai, các văn bản dưới Luật. Các quy định pháp luật về bồi thường khi thu hồi đất ở đóng vai trò quan trọng trong việc xác định quy trình và phương thức bồi thường đất ở, tạo ra hành lang pháp lý và sự thống nhất không chỉ trong công tác quản lý nhà nước mà còn tạo ra sự đồng thuận trong nhân dân.

3.1. Rà soát sửa đổi Luật Đất đai và các văn bản liên quan

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, và phù hợp với thực tiễn. Các quy định cần được cụ thể hóa, tránh tình trạng chung chung, khó áp dụng. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc quy định rõ ràng về các tiêu chí, phương pháp định giá đất bồi thường để đảm bảo tính khách quan, công bằng.

3.2. Xây dựng cơ chế giám sát phản biện chính sách đất đai

Cần xây dựng cơ chế để người dân, các tổ chức xã hội tham gia vào quá trình xây dựng, sửa đổi, bổ sung các chính sách, pháp luật về đất đai. Việc lắng nghe ý kiến của các bên liên quan sẽ giúp chính sách, pháp luật được ban hành phù hợp với thực tiễn và đáp ứng được yêu cầu của xã hội. Cần tạo điều kiện thuận lợi để người dân thực hiện quyền giám sát, phản biện đối với các hoạt động quản lý nhà nước về đất đai.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Quản Lý Bồi Thường Thu Hồi Đất

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về bồi thường thu hồi đất ở, cần có những giải pháp đồng bộ, toàn diện. Cần hoàn thiện thể chế pháp lý, tăng cường năng lực bộ máy quản lý, nâng cao nhận thức của người dân, và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc đảm bảo quyền lợi của người dân bị thu hồi đất, tạo sự đồng thuận trong xã hội.

4.1. Tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về đất đai, đặc biệt là các quy định về bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người dân. Việc nâng cao nhận thức pháp luật sẽ giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó chủ động tham gia vào quá trình thu hồi đất và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

4.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý

Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đất đai, đặc biệt là trong công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ, chính xác sẽ giúp nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giảm thiểu sai sót, và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc tiếp cận thông tin.

4.3. Nâng cao năng lực cán bộ quản lý đất đai

Cần nâng cao năng lực cán bộ quản lý đất đai các cấp, đặc biệt là cán bộ trực tiếp tham gia vào công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư. Cán bộ cần được đào tạo, bồi dưỡng về kiến thức pháp luật, kỹ năng nghiệp vụ, và đạo đức công vụ. Việc nâng cao năng lực cán bộ sẽ giúp đảm bảo tính chuyên nghiệp, khách quan, và công bằng trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

V. Nghiên Cứu Kinh Nghiệm Quốc Tế Bồi Thường Thu Hồi Đất

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về quản lý nhà nước về bồi thường thu hồi đất ở của một số nước như Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc và giá trị tham khảo cho Việt Nam. Những nhận định, đánh giá của Luận án góp phần giúp các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng thể về các quy định, cách thức thực hiện quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở.

5.1. Kinh nghiệm của Anh về bồi thường thu hồi đất

Ở Anh, việc thu hồi đất phải tuân thủ các quy định chặt chẽ về mục đích, trình tự, thủ tục. Người dân được bồi thường thỏa đáng, bao gồm cả giá trị đất, tài sản trên đất, và các thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra. Hệ thống tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp liên quan đến thu hồi đất.

5.2. Bài học từ Trung Quốc trong tái định cư cho người dân

Trung Quốc có nhiều kinh nghiệm trong việc tái định cư cho người dân bị thu hồi đất do quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Chính phủ Trung Quốc chú trọng đến việc xây dựng các khu tái định cư chất lượng, đảm bảo hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ công cộng, và tạo điều kiện cho người dân có việc làm ổn định.

VI. Kết Luận Tương Lai Quản Lý Bồi Thường Đất Đai

Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về bồi thường thu hồi đất ở là nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và sự tham gia tích cực của người dân. Việc hoàn thiện thể chế pháp lý, tăng cường năng lực bộ máy quản lý, nâng cao nhận thức của người dân, và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin là những giải pháp then chốt. Với sự chung sức, đồng lòng của toàn xã hội, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một hệ thống quản lý đất đai minh bạch, công bằng, và hiệu quả.

6.1. Đảm bảo quyền lợi của người dân là ưu tiên hàng đầu

Mọi chính sách, pháp luật, và hoạt động quản lý nhà nước về đất đai cần hướng đến mục tiêu cao nhất là đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người dân. Việc thu hồi đất chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết, và phải đảm bảo người dân được bồi thường thỏa đáng, được tái định cư ổn định, và có cuộc sống tốt đẹp hơn.

6.2. Hướng tới một hệ thống quản lý đất đai hiện đại minh bạch

Cần xây dựng một hệ thống quản lý đất đai hiện đại, minh bạch, dựa trên nền tảng công nghệ thông tin. Hệ thống này cần đảm bảo tính chính xác, kịp thời, và dễ dàng tiếp cận thông tin cho người dân. Việc công khai, minh bạch thông tin sẽ giúp ngăn ngừa tiêu cực, tham nhũng, và tạo niềm tin cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa tại Việt Nam đang tạo ra áp lực khổng lồ lên quỹ đất đô thị và nông thôn, biến việc thu hồi đất ở (THĐƠ) phục vụ các dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng thành một trong những hoạt động quản lý hành chính phức tạp và nhạy cảm nhất. Luận án tiến sĩ luật học "Quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở" của nghiên cứu sinh Trịnh Vương An (Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Mã số: 9 38 01 02; Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Quang Tuyến; Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2024) là công trình nghiên cứu tiên phong tiếp cận trực diện vấn đề bồi thường đất ở dưới lăng kính quản lý nhà nước (QLNN) và luật hành chính.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ ràng: phần lớn các công trình trước đây chỉ phân tích chế định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư dưới góc độ luật đất đai thuần túy (Phan Trung Hiền, 2014, 2017; Nguyễn Quang Tuyến, 2018) hoặc tập trung chuyên biệt vào đất nông nghiệp (Phạm Thu Thủy, 2014) và các dự án đô thị cục bộ (Đoàn Minh Hà, 2017). Chưa có công trình nào xây dựng hệ thống lý luận toàn diện về QLNN đối với bồi thường đất ở – một loại tài sản đặc thù gắn liền với quyền con người về chỗ ở hợp pháp theo Điều 14 Hiến pháp năm 2013 – trong mối tương quan giữa quyền lực công và quyền tài sản tư.

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và kiểm chứng 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses):

• RQ1: Bản chất, đặc điểm, phương pháp và nội dung QLNN về bồi thường khi THĐƠ tại Việt Nam được định hình như thế nào? (H1: QLNN về bồi thường đất ở mang tính quyền lực - phục vụ đặc thù, đòi hỏi sự chuyển dịch từ cai trị mệnh lệnh sang quản trị điều tiết đa chủ thể).
• RQ2: Hệ thống quy phạm pháp luật và thể chế thực thi bồi thường đất ở giai đoạn 2013–2024 bộc lộ những lỗ hổng và điểm nghẽn nào? (H2: Sự bất cập về phương pháp định giá đất, cơ chế tham vấn cộng đồng và giải quyết khiếu nại là nguyên nhân cốt lõi gây ra hơn 70% các vụ tranh chấp đất đai kéo dài).
• RQ3: Các mô hình thu hồi và bồi thường đất đai quốc tế (Anh, Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore) cung cấp bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam? (H3: Tính độc lập của tổ chức định giá và cơ chế phân phối giá trị gia tăng từ đất là điều kiện tiên quyết để bảo đảm công bằng xã hội).
• RQ4: Giải pháp mang tính hệ thống nào cần được triển khai để nâng cao hiệu lực, hiệu quả QLNN trong bối cảnh thi hành Luật Đất đai năm 2024? (H4: Hoàn thiện đồng bộ 4 nhóm giải pháp: thể chế pháp lý, kiện toàn bộ máy, công khai minh bạch thông tin và đổi mới thanh tra - giải quyết khiếu nại sẽ giải quyết căn bản xung đột lợi ích ba bên).

Khung lý thuyết của công trình được định vị vững chắc dựa trên Lý thuyết sở hữu toàn dân về đất đai dưới chủ nghĩa xã hội (Vũ Văn Phúc, 2015) và Lý thuyết quản trị quốc gia hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn trên phạm vi cả nước từ năm 2013 đến 2024, với mẫu khảo sát định lượng 680 hộ dân bị thu hồi đất ở tại 6 tỉnh, thành phố trọng điểm: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Bình Dương và Đà Nẵng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu về đất đai và bồi thường tại Việt Nam chia thành ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào cơ sở pháp lý và chế định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Phan Trung Hiền, 2014, 2016; Trần Quang Huy, 2013; Nguyễn Quang Tuyến, 2018). Các tác giả này đã phân tích sâu sắc cấu trúc pháp lý của Luật Đất đai năm 2013, làm rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc hoàn trả giá trị quyền sử dụng đất. Dòng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào khía cạnh kinh tế đất và định giá đất bồi thường (Doãn Hồng Nhung & Nguyễn Ngọc Hà, 2014; Nguyễn Thị Dung, 2014; Nguyễn Đắc Thắng & Phan Trung Hiền, 2017; Châu Hoàng Thân, 2016). Các công trình chỉ ra nguyên nhân khiếu kiện xuất phát từ khoảng cách giữa bảng giá đất nhà nước và giá chuyển nhượng thực tế trên thị trường. Dòng nghiên cứu thứ ba phân tích xung đột xã hội và giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính (Phạm Hữu Nghị, 2014; Đinh Văn Minh, 2016; Võ Đình Toàn, 2017; Vũ Thị Thanh Thủy & Nguyễn Thế Hải, 2018).

Tranh luận học thuật nổi bật tồn tại ở hai trường phái đối lập:

• Trường phái can thiệp hành chính: Nhấn mạnh quyền lực tối cao của Nhà nước với tư cách đại diện chủ sở hữu toàn dân trong việc áp đặt giá và thu hồi đất bắt buộc nhằm phục vụ mục tiêu phát triển hạ tầng công cộng nhanh chóng.
• Trường phái kinh tế thị trường và quyền con người: Khẳng định quyền sử dụng đất ở là tài sản dân sự có giá trị đặc thù, yêu cầu cơ chế bồi thường phải vận hành theo nguyên tắc ngang giá thị trường tự nguyện và có sự tham gia bình đẳng của người dân vào quá trình định giá.

Trên bình diện quốc tế, luận án đặt vị trí nghiên cứu trong sự so sánh với các công trình kinh điển:

• Nghiên cứu của Rachelle Alterman et al. (2010) về quyền bồi thường và điều tiết sử dụng đất tại 13 quốc gia phát triển, nhấn mạnh nguyên tắc "trưng thu bắt buộc" (Compulsory Purchase/Eminent Domain) phải luôn đi kèm nghĩa vụ bồi hoàn toàn bộ thiệt hại vật chất lẫn phi vật chất.
• Công trình so sánh hệ thống trưng thu đất giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ của Xu Yingchun (2011), chỉ ra rằng việc lạm dụng khái niệm "lợi ích công cộng" để thu hồi đất thương mại là gốc rễ của xung đột địa tô.
• Nghiên cứu của Subash Ghimire, Arbind Tuladhar & Sagar Raj Sharma (2017) tại Nepal, Ấn Độ và Malaysia, khẳng định quản trị tốt (Good Governance) với các trụ cột minh bạch, tiếp cận thông tin và tham vấn cộng đồng là chìa khóa duy nhất để giảm thiểu chi phí xã hội trong giải phóng mặt bằng (GPMB).
• Các nghiên cứu của Li Yunli (2022) và Yao Yuting (2022) tại Trung Quốc về cơ chế giải quyết xung đột khi tiêu chuẩn bồi thường đất đai bị tách rời khỏi giá trị thị trường.

Luận án của Trịnh Vương An định vị một vị trí học thuật độc lập: không xem xét bồi thường đơn thuần là hoạt động chi trả tài chính kỹ thuật, mà tái định nghĩa nó như một quy trình quản lý hành chính nhà nước đa chủ thể, tích hợp quản trị công hiện đại nhằm bảo đảm công bằng phân phối trong bối cảnh chuyển đổi thể chế đất đai tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và phát triển các lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hành chính:

Thứ nhất, luận án làm sâu sắc thêm Lý thuyết sở hữu toàn dân về đất đai dưới chủ nghĩa xã hội. Như công trình của Vũ Văn Phúc (2015) từng nhận định: "Chế độ sở hữu toàn dân về đất đai giao nhiều quyền cho nhà nước xã hội chủ nghĩa kiểm soát việc sử dụng đất, hướng việc sử dụng đất tới lợi ích của nhân dân lao động". Luận án đã phát triển luận điểm này bằng việc chỉ ra rằng: quyền định đoạt tối cao của Nhà nước thông qua công cụ thu hồi đất phải được chế ước bằng nghĩa vụ hiến định về bồi thường thỏa đáng, bảo đảm quyền có chỗ ở an toàn của công dân, ngăn chặn việc biến quyền lực đại diện chủ sở hữu thành đặc quyền của các nhóm lợi ích kinh tế.

Thứ hai, công trình bổ sung vào Lý thuyết quản trị quốc gia hiện đại trong lĩnh vực hành chính công. Luận án chuẩn hóa cấu trúc quản trị 3 trụ cột: (1) Giảm thiểu mệnh lệnh hành chính đơn phương, gia tăng vai trò kiến tạo và điều tiết thị trường; (2) Thực thi nguyên tắc pháp quyền và tôn trọng quyền tài sản của người sử dụng đất; (3) Vận hành cơ chế quản trị đa tầng, đa chủ thể thông qua sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan hành chính (UBND các cấp, Sở/Phòng TN&MT), tổ chức dịch vụ công (Trung tâm Phát triển quỹ đất), tổ chức tư vấn định giá độc lập và cộng đồng dân cư chịu tác động.

Luận án xác lập 3 mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Hiệu quả QLNN về bồi thường đất ở tỷ lệ thuận với mức độ độc lập của cơ quan thẩm định giá đất đối với cơ quan ra quyết định thu hồi đất.
• Mệnh đề 2 (P2): Mức độ đồng thuận xã hội và tốc độ GPMB phụ thuộc trực tiếp vào tính minh bạch và sự tham gia thực chất của người dân trong quy trình lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
• Mệnh đề 3 (P3): Tỷ lệ khiếu nại, tố cáo hành chính về đất đai sẽ giảm thiểu khi cơ chế bồi thường bù đắp được cả giá trị vật chất trực tiếp lẫn giá trị sinh kế và môi trường sống gián tiếp.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Luật Hành chính, Luật Đất đai và Kinh tế học Thể chế:

• Tích hợp lý thuyết: Kết hợp Lý thuyết sở hữu nhà nước XHCN, Lý thuyết lựa chọn công cộng (Public Choice Theory) và Lý thuyết công lý phân phối (Distributive Justice).
• Cách tiếp cận phân tích: Tiếp cận theo chu trình quản lý chính sách công khép kín bao gồm 4 giai đoạn: (1) Hoạch định và ban hành thể chế pháp lý $\rightarrow$ (2) Tổ chức thực thi (đo đạc, kiểm đếm, xác định giá, lập phương án bồi thường) $\rightarrow$ (3) Thanh tra, kiểm tra, giám sát $\rightarrow$ (4) Giải quyết khiếu nại, tố cáo và phản hồi chính sách.
• Đóng góp khái niệm: Xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về QLNN về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở: Là tổng thể các hoạt động thiết lập cơ chế, chính sách, công cụ quản lý và sự vận hành các biện pháp quản lý của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cùng các chủ thể được ủy quyền, nhằm nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, tạo lập quỹ đất triển khai dự án, đồng thời bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người có đất ở bị thu hồi.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích giới hạn trong phạm vi các trường hợp thu hồi đất ở vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; không áp dụng cho trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật hoặc chấm dứt sử dụng đất tự nguyện không phát sinh nghĩa vụ bồi hoàn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với Hiện thực phê phán (Critical Realism), cho phép phân tích các cấu trúc pháp lý ẩn sâu dưới các hiện tượng xã hội như khiếu kiện và chậm tiến độ GPMB.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed-Methods Research Design) kết hợp chặt chẽ giữa:

• Nghiên cứu định tính: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật (Luật Đất đai qua các thời kỳ 1987, 1993, 2003, 2013 và 2024; các Nghị định, Thông tư hướng dẫn); luật học so sánh quốc tế (Anh, Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore, Nepal); phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý đất đai và cán bộ địa chính.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát thực chứng trên diện rộng nhằm lượng hóa mức độ hài lòng, nhận thức pháp lý và hành vi khiếu nại của các hộ dân bị thu hồi đất ở.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design): Đánh giá ở 3 cấp quản lý: Cấp Trung ương (Chính phủ, Bộ TN&MT - ban hành chính sách); Cấp Tỉnh/Thành phố (UBND cấp tỉnh, Sở TN&MT, Hội đồng thẩm định giá - phê duyệt phương án); Cấp Cơ sở (UBND cấp huyện/xã, Ban Bồi thường GPMB, Trung tâm Phát triển quỹ đất - thực thi trực tiếp).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Mẫu khảo sát định lượng $N = 680$ hộ gia đình bị thu hồi đất ở được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại 6 địa phương đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm có tốc độ đô thị hóa nhanh: Hà Nội (miền Bắc - trung tâm chính trị), TP. Hồ Chí Minh (miền Nam - trung tâm kinh tế), Thái Nguyên (trung du miền núi Bắc Bộ - công nghiệp hóa mới), Vĩnh Phúc (đồng bằng sông Hồng - công nghiệp phát triển), Bình Dương (Đông Nam Bộ - thủ phủ công nghiệp), Đà Nẵng (miền Trung - đô thị dịch vụ du lịch).
• Công cụ thu thập dữ liệu: Khảo sát trực tuyến qua nền tảng chuẩn hóa Google Forms kết hợp phát phiếu hỏi trực tiếp tại các khu tái định cư và địa bàn triển khai dự án.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (dữ liệu báo cáo thanh tra nhà nước + dữ liệu khảo sát 680 hộ dân + số liệu thống kê tư pháp) và tam giác đạc phương pháp (định lượng mô tả + hồi cứu luật học + so sánh quốc tế).
• Độ tin cậy và giá trị: Bảng hỏi được thiết kế dựa trên thang đo Likert chuẩn hóa, kiểm định độ giá trị nội dung qua hội đồng chuyên gia luật học và kinh tế đất đai trước khi triển khai chính thức.

Data và phân tích

• Công cụ xử lý: Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 23.0.
• Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả tần số (Frequency), tỷ lệ phần trăm (Percentage), kiểm định bảng chéo tương quan chéo (Cross-tabulation Chi-square) giữa địa bàn khảo sát, nhóm thu nhập và nguyện vọng bồi thường (tái định cư bằng đất, nhà ở hay tiền mặt).
• Kiểm tra độ vững chắc (Robustness Checks): Đối chiếu chéo kết quả khảo sát thực chứng với các báo cáo thanh tra đất đai toàn quốc giai đoạn 2015–2023 của Thanh tra Chính phủ và Bộ Tài nguyên & Môi trường (các Bảng 3.1, 3.5, 3.6 và Biểu đồ 3.6, 3.7 trong luận án).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu thực chứng và phân tích pháp lý đã mang lại 5 phát hiện đột phá:

1. Sự đứt gãy giữa giá đất bồi thường và giá thị trường: Luận án chỉ ra sự bất cập mang tính hệ thống khi giá đất bồi thường do Nhà nước xác định thường chỉ đạt từ 30% đến 70% giá trị chuyển nhượng thực tế trên thị trường tự do (thậm chí tại TP. Hồ Chí Minh chỉ đạt 40% - 50% theo ghi nhận của Đoàn Minh Hà, 2017). Dữ liệu Bảng 3.5 và Biểu đồ 3.5 khẳng định đa số người có đất bị thu hồi đánh giá mức giá bồi thường hiện hành chưa thỏa đáng, là nguyên nhân trực tiếp phát sinh tranh chấp.
2. Tỷ lệ hài lòng thấp kỷ lục và hiện tượng tái nghèo hóa: Dẫn chứng nghiên cứu thực địa của Vũ Thị Thanh Thủy & Nguyễn Thế Hải (2018) được luận án củng cố: chỉ có 15,38% số hộ nhận tiền đền bù đất ở hài lòng với giá bồi thường. Đặc biệt, tỷ lệ người dân thiếu việc làm và thất nghiệp sau khi bị thu hồi đất đã tăng đột biến từ mức 30% - 36% (trước thu hồi) lên mức 46% - 48% (sau thu hồi), phản ánh sự thất bại của chính sách hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và tái định cư hiện hành.
3. Hiện tượng hình thức hóa trong công tác công khai, lấy ý kiến: Dữ liệu từ 680 hộ khảo sát (Bảng 3.3, Biểu đồ 3.1 và 3.2) chứng minh hoạt động công bố công khai quy hoạch và lấy ý kiến dự thảo phương án bồi thường tại nhiều địa phương còn mang tính chiếu lệ. Người dân chỉ được tiếp cận thông tin khi quyết định thu hồi đất đã hoàn tất, tước bỏ quyền giám sát và phản biện xã hội ở giai đoạn sớm.
4. Bất cập nghiêm trọng trong khâu đo đạc, kiểm đếm và xác nhận nguồn gốc đất: Dữ liệu Bảng 3.4 cho thấy hoạt động đo đạc, kiểm đếm hiện trạng và xác định thời điểm xây dựng công trình, tạo lập đất ở của UBND cấp xã mang nặng tính chủ quan, thiếu chính xác, là mảnh đất màu mỡ phát sinh tiêu cực, nhũng nhiễu và sai phạm hành chính.
5. Nguồn gốc chủ yếu của đơn thư khiếu nại, tố cáo: Báo cáo tổng hợp tại Bảng 3.6 và Biểu đồ 3.7 xác nhận khiếu nại liên quan đến đất đai luôn chiếm trên 70% tổng số đơn thư khiếu nại hành chính trên phạm vi cả nước qua các năm; trong đó, hơn 80% các vụ việc bắt nguồn từ phương án giá bồi thường và bố trí tái định cư chậm trễ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp hoàn thiện lý luận Luật Hành chính về sự phân định rạch ròi giữa "chức năng đại diện chủ sở hữu" và "chức năng quản lý hành chính nhà nước" đối với đất đai.
• Về phương pháp luận: Thiết lập mô hình nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát xã hội học pháp luật định lượng và phân tích quy phạm định tính, có thể chuyển giao ứng dụng để đánh giá tác động chính sách (RIA) cho các dự thảo luật khác.
• Về thực tiễn quản lý: Đề xuất mô hình tổ chức lại Ban Bồi thường - GPMB và Hội đồng thẩm định phương án bồi thường (Sơ đồ 3.1, 3.2) theo hướng chuyên nghiệp hóa, vận hành độc lập với chủ đầu tư dự án.
• Về kiến nghị chính sách phục vụ thi hành Luật Đất đai năm 2024:
  • Cơ chế định giá độc lập: Triệt để bãi bỏ khung giá đất, xây dựng Bảng giá đất cập nhật hàng năm chuẩn hóa theo nguyên tắc thị trường; bắt buộc sử dụng tổ chức tư vấn định giá đất độc lập trước khi Hội đồng thẩm định giá thông qua.
  • Nguyên tắc "Tái định cư đi trước một bước": Luật hóa yêu cầu khu tái định cư phải hoàn thiện đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và bảo đảm điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ trước khi ban hành quyết định thu hồi đất ở.
  • Thành lập cơ quan tài phán chuyên biệt: Học tập kinh nghiệm Ủy ban Khiếu nại đất đai của Trung Quốc để thiết lập cơ quan hòa giải, tài phán độc lập nhằm giảm tải cho hệ thống Tòa án Hành chính và UBND các cấp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian mẫu: Mặc dù khảo sát tại 6 tỉnh, thành phố tiêu biểu, dữ liệu định lượng chưa thể bao quát toàn bộ 63 tỉnh, thành, đặc biệt là khu vực nông thôn miền núi có đồng bào dân tộc thiểu số với tập quán sử dụng đất đặc thù.
• Giới hạn thời gian và bối cảnh chuyển giao thể chế: Luận án thực hiện khảo sát chủ yếu dựa trên khung khổ thi hành Luật Đất đai năm 2013; việc Luật Đất đai năm 2024 vừa được Quốc hội thông qua đòi hỏi thời gian để kiểm chứng hiệu quả thực tế của các quy định mới.
• Giới hạn phương thức khảo sát: Khảo sát qua Google Forms có nguy cơ thiên lệch về nhóm đối tượng có hiểu biết công nghệ và tiếp cận internet tốt hơn.

Chương trình nghiên cứu 5–10 năm tới được vạch ra:

1. Đánh giá tác động thực thi (Ex-post evaluation) của Luật Đất đai năm 2024 đối với công tác bồi thường, tái định cư tại các siêu dự án hạ tầng quốc gia (đường sắt tốc độ cao, vành đai đô thị).
2. Xây dựng mô hình kinh tế lượng phân tích định lượng tác động của chính sách bồi thường đất ở đến sự biến động thị trường bất động sản thứ cấp.
3. Nghiên cứu cơ chế chia sẻ giá trị địa tô chênh lệch (Land Value Capture) giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng dân cư bị thu hồi đất.
4. Ứng dụng công nghệ số (GIS, Big Data, Blockchain) trong minh bạch hóa hồ sơ địa chính, đo đạc kiểm đếm tự động và định giá đất tự động (AVM) phục vụ bồi thường.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực, cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng phong phú và hệ thống lý luận vững chắc cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Kinh tế và Quản lý Đất đai.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ quá trình soạn thảo các Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Đất đai năm 2024 của Chính phủ và Bộ Tài nguyên & Môi trường.
• Tác động quản trị địa phương: Giúp UBND các tỉnh, thành phố chuẩn hóa quy trình thẩm định giá, quy trình đối thoại lấy ý kiến nhân dân, từ đó hạn chế tối đa các sai phạm hành chính dẫn đến khiếu kiện vượt cấp.
• Tác động xã hội: Góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của hàng triệu hộ gia đình thuộc diện di dời GPMB, thúc đẩy tiến độ các dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia trong sự đồng thuận và ổn định an ninh trật tự.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật học: Kế thừa khung lý thuyết quản trị công hiện đại, hệ thống khái niệm chuẩn hóa và phương pháp nghiên cứu liên ngành để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Nhà hoạch định chính sách (Quốc hội, Bộ TN&MT, Bộ Tư pháp): Sử dụng các kiến nghị cụ thể để tiếp tục rà soát, sửa đổi các văn bản dưới luật, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật đất đai.
• Cán bộ, công chức thừa hành tại địa phương (Sở TN&MT, UBND cấp huyện/xã, Trung tâm Phát triển quỹ đất): Nắm vững quy trình nghiệp vụ, nhận diện các điểm nghẽn và rủi ro pháp lý trong quá trình lập phương án bồi thường, kiểm đếm và giải quyết khiếu nại.
• Cộng đồng doanh nghiệp và Nhà đầu tư dự án: Hiểu rõ cơ chế pháp lý để chủ động phối hợp với chính quyền địa phương trong công tác bồi thường GPMB, bảo đảm tiến độ giải ngân vốn đầu tư.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản trị quốc gia hiện đại vào lĩnh vực Luật Hành chính đất đai tại Việt Nam, chứng minh rằng hoạt động bồi thường khi thu hồi đất ở không phải là quan hệ mệnh lệnh - phục tùng đơn phương của cơ quan công quyền, mà là quan hệ quản trị đa chủ thể đòi hỏi sự bình đẳng tương đối về mặt tài sản và sự chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, Chủ đầu tư và Người sử dụng đất.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu thuần túy phân tích luật thực định của Phan Trung Hiền (2014) hay Nguyễn Vinh Diện (2019), luận án của Trịnh Vương An thực hiện phương pháp tiếp cận hỗn hợp (Mixed Methods) đột phá: kết hợp giữa phân tích học thuyết pháp lý với khảo sát thực chứng quy mô lớn ($N = 680$ hộ dân tại 6 tỉnh, thành phố) được xử lý bằng phần mềm SPSS 23, tạo cơ sở dữ liệu định lượng vững chắc minh chứng cho các luận điểm pháp lý.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện về sự sụt giảm sinh kế sau thu hồi đất: Tỷ lệ người dân thất nghiệp và thiếu việc làm tăng từ 30% - 36% lên 46% - 48% sau khi nhận tiền bồi thường đất ở, bác bỏ giả định truyền thống cho rằng nhận bồi thường bằng tiền mặt giá trị cao tại các vùng ven đô sẽ giúp người dân tự động nâng cao chất lượng cuộc sống.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu phân tầng, cấu trúc bảng hỏi chuẩn hóa trên Google Forms, bộ tiêu chí phân loại đối tượng khảo sát và quy trình mã hóa biến số trên phần mềm SPSS 23, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập hoàn toàn có thể tái lặp khảo sát tại các địa bàn khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được đề xuất như thế nào?

Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (1) Đánh giá hiệu quả thực tế của Bảng giá đất hàng năm theo Luật Đất đai 2024; (2) Thiết kế cơ chế điều tiết địa tô chênh lệch (Land Value Capture); (3) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và hệ thống GIS trong việc tự động hóa định giá đất bồi thường và giám sát khiếu nại hành chính thời gian thực.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trịnh Vương An là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc, giải quyết trọn vẹn cả phương diện lý luận và thực tiễn của công tác quản lý nhà nước về bồi thường khi thu hồi đất ở tại Việt Nam.

Tóm lược 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hoàn thiện hệ thống khái niệm: Chuẩn hóa định nghĩa khoa học về bồi thường thiệt hại đất ở và QLNN về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở dưới góc độ luật hành chính.
2. Khung lý thuyết tích hợp: Kết hợp sáng tạo giữa lý luận sở hữu toàn dân XHCN và lý thuyết quản trị công hiện đại, tạo cơ sở khoa học để tái cơ cấu bộ máy bồi thường GPMB.
3. Bộ dữ liệu thực chứng quy mô: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng thực thi chính sách bồi thường thông qua số liệu khảo sát 680 hộ dân tại 6 địa bàn trọng điểm.
4. Hệ thống giải pháp 4 nhóm đồng bộ: Đề xuất các kiến nghị lập pháp và hành pháp đột phá: định giá đất độc lập theo thị trường, nguyên tắc tái định cư đi trước một bước, và tái cấu trúc cơ quan giải quyết khiếu nại đất đai.
5. Định hướng thi hành Luật Đất đai năm 2024: Cung cấp luận cứ trực tiếp giúp các cơ quan lập quy hoàn thiện các văn bản dưới luật, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhân dân, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về những vấn đề lý luận của đề tài luận án Nghiên cứu về QLNN về bồi thường khi THĐƠ, trong đó những vấn đề lý luận cơ bản như khái niệm, đặc điểm của hoạt động QLNN trong bồi thường khi Nhà nước THĐƠ, các nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự thu hồi đất. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập trong các nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau.

Các nghiên về QLNN về đất đai nói chung và QLNN về bồi thường đất nói riêng đã được trình bày chi tiết trong nhiều nghiên cứu như các bài báo khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo về luật hành chính, luật đất đai. Cụ thể như sau: - Các công trình nghiên cứu là sách chuyên khảo Cuốn sách chuyên khảo Những điều cần biết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, của tác giả Phan Trung Hiền [34]. Cuốn sách đã trình bày những quy định của pháp luật về bồi thường hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Cuốn sách được viết dưới hình thức hỏi đáp với 145 câu hỏi và câu trả lời bám sát những cơ sở pháp lý về quy định của Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Tuy nhiên, trong công trình nghiên cứu này tác giả dừng lại ở việc trả lời hỏi đáp về những quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước THĐ. Nhưng nội dung về QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐ lại chưa được tác giả nhắc đến như phương án bồi thường, giá bồi thường, kiểm đếm đất đai, phương án bồi thường và giải quyết các khiếu nại tố cáo về bồi thường. Đồng thời công tác quản lý, xây dựng bộ máy QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ, công tác cán bộ làm công tác bồi thường v. cũng chưa được tác giả đề cập tới.

Đến năm 2017, tác giả Phan Trung Hiền đã bổ sung và làm rõ hơn những quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai với cuốn sách chuyên khảo Pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai ở Việt Nam [37]. Trong đó đã làm rõ quy định của pháp luật Việt Nam về quản lý và sử dụng đất đai, cuốn sách gồm 13 chương nghiên cứu về 9 quan hệ pháp lý giữa người sử dụng đất và Nhà nước. Cuốn sách đã nêu lên những bất cập trong cơ chế quản lý như sự chưa đồng bộ, thiếu hoàn chỉnh và phát sinh nhiều hệ quả trong quản lý đất đai. Đặc biệt là những xung đột giữa lợi ích riêng của người sử dụng đất với lợi ích chung của xã hội.

Cuốn sách đã cung cấp những cơ sở lý luận quan trọng về quản lý và sử dụng đất đai ở Việt Nam, thông qua đó tác giả của luận án có thể vận dụng vào nhằm làm rõ cơ chế QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ. Cuốn sách: “Bình luận chế định quản lý nhà nước về đất đai trong Luật Đất đai năm 2013”, của tác giả Trần Quang Huy, Nxb Tư pháp [40]. Các tác giả đã đánh giá, bình luận những vấn đề lý luận cơ bản trên các phương diện khác nhau của hoạt động QLNN về đất đai theo Luật Đất đai năm 2013, chỉ ra những điểm bất cập trong quá trình thi hành pháp luật đất đai trước đó và đã được Luật Đất đai năm 2013 khắc phục qua các quy định hiện hành như thế nào. Tuy nhiên, cuốn sách phần lớn đã phân tích các chế định QLNN về đất đai trong Luật Đất đai năm 2013, nhưng những nội dung QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ thì các tác giả lại chưa đề cập đến vấn đề này.

Cuốn sách “Pháp luật đất đai Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Nguyễn Quang Tuyến, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2018 [89]. Đây là công trình nghiên cứu có tính hệ thống về các quy định của pháp luật đất đai Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Trong đó tại chuyên đề 2 của cuốn sách, các tác giả đã có sự so sánh, đánh giá chế định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư qua các văn bản Luật Đất đai ở các thời kỳ. - Các công trình là đề tài nghiên cứu khoa học, các bài báo khoa học có liên quan.

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ năm 2014 “Cơ sở pháp lý của quản lý nhà nước đối với đất đai trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” của tác giả Phạm Hữu Nghị, Viện Nhà nước và pháp luật [46]. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã trình bày những cơ sở lý luận về các quy định của pháp luật về THĐ, bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất như trường hợp THĐ, trình tự, thủ tục THĐ. Những vấn đề tồn tại bất cập của Luật đất đai năm 2013 như việc điều quy hoạch sử dụng đất, khiếu nại về THĐ, xác định giá đất. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra những nguyên nhân của những bất cập, vướng mắc trong quá trình thu hồi, bồi thường đất.

Tuy nhiên, vấn đề bồi thường khi nhà nước thu hồi đối với đất ở vẫn còn chưa 10 được đi sâu nghiên cứu, bởi lẽ việc THĐƠ là vấn đề nhạy cảm, phức tạp, trong đó QLNN về bồi thường đóng vai trò quan trọng để hướng tới sự minh bạch, công bằng đối với người có đất bị thu hồi. Do đó đây cũng vấn đề có thể tiếp tục nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu thuộc chương trình KH&CN trọng điểm cấp Nhà nước “Sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tác giả Vũ Văn Phúc, đề tài được thực hiện năm 2015 [52]. Công trình nghiên cứu này các tác giả đã làm rõ những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những bất cập trong sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai như cơ chế quản lý, thủ tục hành chính còn rườm rà; chưa minh bạch, phân cấp quản lý chưa thực sự hợp lý, trong đó lĩnh vực thu hồi. - Các công trình nghiên cứu ở cấp độ luận án Tiến sĩ liên quan đến lý luận quản lý nhà nước về bồi thường khi thu hồi đất ở, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: Luận án Tiến sỹ Luật học của Phạm Thu Thủy (2014) với đề tài “Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp”, Trường Đại học Luật Hà Nội [70]; Luận án của tác giả Đoàn Minh Hà, Luận án Tiến sỹ Luật học bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội (2017) với đề tài “Pháp luật thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ thực tiễn các dự án đầu tư khu đô thị mới, chỉnh trang đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh [32] ; Luận án của tác giả Nguyễn Vinh Diện, Luận án Tiến sỹ Luật học bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), với đề tài “Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất” [25]. Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình nghiên ở cấp độ Luận án tiến sĩ nghiên cứu về khía cạnh QLNN về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở. - Nhóm các công trình nghiên cứu là các bài báo khoa học liên quan đến vấn đề lý luận về QLNN về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở.

Bài báo khoa học (2014). “Về giá đất trong Luật đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Thị Dung, Tạp chí Luật học, số 11/2014 [27]. Bài báo khoa học (2016); “Xác định thiệt hại và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất” của tác giả Phan Trung Hiền, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 10 tháng 5/2016 [35]; Bài báo 11 “Cơ chế, chính sách về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo chủ trương, định hướng của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước” của nhóm tác giả Đỗ Quang Hưởng, Nguyễn Thị Thanh Thơ, Nguyễn Đinh Thọ. Đăng trên Tạp chí Môi trường, năm 2023.

Các bài viết trên đã chỉ ra những nguyên tắc cơ bản trong quá trình bồi thường về đất khi Nhà nước THĐ, trong đó nhấn mạnh là cần giải quyết tốt mối quan hệ lợi ích giữa ba chủ thể: Nhà nước, người bị thu hồi và chủ đầu tư. Quá trình thực hiện cần phải công khai, minh bạch để bảo vệ quyền lợi cho người bị thu hồi đất. Các tác giả đã đánh giá những quy định pháp luật hiện hành, chỉ ra những vướng mắc trong quá trình áp dụng các quy định của pháp luật, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực này. Các nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực trạng quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Trong thời gian qua đã có nhiều công trình khoa học quan tâm nghiên cứu các quy định pháp luật và thực trạng QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐ, tiêu biểu như các công trình sau: - Các công trình nghiên cứu là sách chuyên khảo Cuốn sách “Pháp luật về định giá đất trong bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam” của tác giả Doãn Hồng Nhung, Nguyễn Ngọc Hà, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2014 [50].

Cuốn sách đã đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về định giá đất trong bồi thường, GPMB tại một số địa phương như tỉnh Hòa Bình, Yên Bái, thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh. Từ đó, tác giả đã chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật về định giá đất, GPMB như: bất cập trong thẩm quyền xác định giá đất bồi thường, trong bảng giá đất do Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh ban hành, phương pháp xác định giá đất, trình tự, thủ tục xác định giá đất, sự chênh lệch lớn giữa giá đất bồi thường thực tế và giá đất trên thị trường. Một số cuốn sách như Cuốn sách “Hỏi - đáp về xử lý tình huống trong thi hành Luật Đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Minh Hằng (chủ biên) [33], “Tìm hiểu về Luật Đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Quang Tuyến (chủ biên) xuất bản tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia [87]. Những cuốn sách này đã phân tích về các quy định của pháp luật hiện hành về THĐ, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước 12 THĐ.