Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về những vấn đề lý luận của đề tài luận án Nghiên cứu về QLNN về bồi thường khi THĐƠ, trong đó những vấn đề lý luận cơ bản như khái niệm, đặc điểm của hoạt động QLNN trong bồi thường khi Nhà nước THĐƠ, các nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự thu hồi đất. Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập trong các nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau.
Các nghiên về QLNN về đất đai nói chung và QLNN về bồi thường đất nói riêng đã được trình bày chi tiết trong nhiều nghiên cứu như các bài báo khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo về luật hành chính, luật đất đai. Cụ thể như sau: - Các công trình nghiên cứu là sách chuyên khảo Cuốn sách chuyên khảo Những điều cần biết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, của tác giả Phan Trung Hiền [34]. Cuốn sách đã trình bày những quy định của pháp luật về bồi thường hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Cuốn sách được viết dưới hình thức hỏi đáp với 145 câu hỏi và câu trả lời bám sát những cơ sở pháp lý về quy định của Luật Đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Tuy nhiên, trong công trình nghiên cứu này tác giả dừng lại ở việc trả lời hỏi đáp về những quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước THĐ. Nhưng nội dung về QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐ lại chưa được tác giả nhắc đến như phương án bồi thường, giá bồi thường, kiểm đếm đất đai, phương án bồi thường và giải quyết các khiếu nại tố cáo về bồi thường. Đồng thời công tác quản lý, xây dựng bộ máy QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ, công tác cán bộ làm công tác bồi thường v. cũng chưa được tác giả đề cập tới.
Đến năm 2017, tác giả Phan Trung Hiền đã bổ sung và làm rõ hơn những quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai với cuốn sách chuyên khảo Pháp luật về quản lý và sử dụng đất đai ở Việt Nam [37]. Trong đó đã làm rõ quy định của pháp luật Việt Nam về quản lý và sử dụng đất đai, cuốn sách gồm 13 chương nghiên cứu về 9 quan hệ pháp lý giữa người sử dụng đất và Nhà nước. Cuốn sách đã nêu lên những bất cập trong cơ chế quản lý như sự chưa đồng bộ, thiếu hoàn chỉnh và phát sinh nhiều hệ quả trong quản lý đất đai. Đặc biệt là những xung đột giữa lợi ích riêng của người sử dụng đất với lợi ích chung của xã hội.
Cuốn sách đã cung cấp những cơ sở lý luận quan trọng về quản lý và sử dụng đất đai ở Việt Nam, thông qua đó tác giả của luận án có thể vận dụng vào nhằm làm rõ cơ chế QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ. Cuốn sách: “Bình luận chế định quản lý nhà nước về đất đai trong Luật Đất đai năm 2013”, của tác giả Trần Quang Huy, Nxb Tư pháp [40]. Các tác giả đã đánh giá, bình luận những vấn đề lý luận cơ bản trên các phương diện khác nhau của hoạt động QLNN về đất đai theo Luật Đất đai năm 2013, chỉ ra những điểm bất cập trong quá trình thi hành pháp luật đất đai trước đó và đã được Luật Đất đai năm 2013 khắc phục qua các quy định hiện hành như thế nào. Tuy nhiên, cuốn sách phần lớn đã phân tích các chế định QLNN về đất đai trong Luật Đất đai năm 2013, nhưng những nội dung QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐƠ thì các tác giả lại chưa đề cập đến vấn đề này.
Cuốn sách “Pháp luật đất đai Việt Nam từ năm 1945 đến nay” của tác giả Nguyễn Quang Tuyến, Nxb Chính trị quốc gia, năm 2018 [89]. Đây là công trình nghiên cứu có tính hệ thống về các quy định của pháp luật đất đai Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Trong đó tại chuyên đề 2 của cuốn sách, các tác giả đã có sự so sánh, đánh giá chế định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư qua các văn bản Luật Đất đai ở các thời kỳ. - Các công trình là đề tài nghiên cứu khoa học, các bài báo khoa học có liên quan.
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ năm 2014 “Cơ sở pháp lý của quản lý nhà nước đối với đất đai trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” của tác giả Phạm Hữu Nghị, Viện Nhà nước và pháp luật [46]. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã trình bày những cơ sở lý luận về các quy định của pháp luật về THĐ, bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất như trường hợp THĐ, trình tự, thủ tục THĐ. Những vấn đề tồn tại bất cập của Luật đất đai năm 2013 như việc điều quy hoạch sử dụng đất, khiếu nại về THĐ, xác định giá đất. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra những nguyên nhân của những bất cập, vướng mắc trong quá trình thu hồi, bồi thường đất.
Tuy nhiên, vấn đề bồi thường khi nhà nước thu hồi đối với đất ở vẫn còn chưa 10 được đi sâu nghiên cứu, bởi lẽ việc THĐƠ là vấn đề nhạy cảm, phức tạp, trong đó QLNN về bồi thường đóng vai trò quan trọng để hướng tới sự minh bạch, công bằng đối với người có đất bị thu hồi. Do đó đây cũng vấn đề có thể tiếp tục nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu thuộc chương trình KH&CN trọng điểm cấp Nhà nước “Sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của tác giả Vũ Văn Phúc, đề tài được thực hiện năm 2015 [52]. Công trình nghiên cứu này các tác giả đã làm rõ những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường.
Nghiên cứu cũng chỉ ra những bất cập trong sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai như cơ chế quản lý, thủ tục hành chính còn rườm rà; chưa minh bạch, phân cấp quản lý chưa thực sự hợp lý, trong đó lĩnh vực thu hồi. - Các công trình nghiên cứu ở cấp độ luận án Tiến sĩ liên quan đến lý luận quản lý nhà nước về bồi thường khi thu hồi đất ở, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: Luận án Tiến sỹ Luật học của Phạm Thu Thủy (2014) với đề tài “Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp”, Trường Đại học Luật Hà Nội [70]; Luận án của tác giả Đoàn Minh Hà, Luận án Tiến sỹ Luật học bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội (2017) với đề tài “Pháp luật thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ thực tiễn các dự án đầu tư khu đô thị mới, chỉnh trang đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh [32] ; Luận án của tác giả Nguyễn Vinh Diện, Luận án Tiến sỹ Luật học bảo vệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), với đề tài “Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất” [25]. Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình nghiên ở cấp độ Luận án tiến sĩ nghiên cứu về khía cạnh QLNN về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở. - Nhóm các công trình nghiên cứu là các bài báo khoa học liên quan đến vấn đề lý luận về QLNN về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở.
Bài báo khoa học (2014). “Về giá đất trong Luật đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Thị Dung, Tạp chí Luật học, số 11/2014 [27]. Bài báo khoa học (2016); “Xác định thiệt hại và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất” của tác giả Phan Trung Hiền, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 10 tháng 5/2016 [35]; Bài báo 11 “Cơ chế, chính sách về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo chủ trương, định hướng của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước” của nhóm tác giả Đỗ Quang Hưởng, Nguyễn Thị Thanh Thơ, Nguyễn Đinh Thọ. Đăng trên Tạp chí Môi trường, năm 2023.
Các bài viết trên đã chỉ ra những nguyên tắc cơ bản trong quá trình bồi thường về đất khi Nhà nước THĐ, trong đó nhấn mạnh là cần giải quyết tốt mối quan hệ lợi ích giữa ba chủ thể: Nhà nước, người bị thu hồi và chủ đầu tư. Quá trình thực hiện cần phải công khai, minh bạch để bảo vệ quyền lợi cho người bị thu hồi đất. Các tác giả đã đánh giá những quy định pháp luật hiện hành, chỉ ra những vướng mắc trong quá trình áp dụng các quy định của pháp luật, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực này. Các nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực trạng quản lý nhà nước về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Trong thời gian qua đã có nhiều công trình khoa học quan tâm nghiên cứu các quy định pháp luật và thực trạng QLNN về bồi thường khi Nhà nước THĐ, tiêu biểu như các công trình sau: - Các công trình nghiên cứu là sách chuyên khảo Cuốn sách “Pháp luật về định giá đất trong bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam” của tác giả Doãn Hồng Nhung, Nguyễn Ngọc Hà, Nhà xuất bản Tư pháp, năm 2014 [50].
Cuốn sách đã đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật về định giá đất trong bồi thường, GPMB tại một số địa phương như tỉnh Hòa Bình, Yên Bái, thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh. Từ đó, tác giả đã chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật về định giá đất, GPMB như: bất cập trong thẩm quyền xác định giá đất bồi thường, trong bảng giá đất do Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh ban hành, phương pháp xác định giá đất, trình tự, thủ tục xác định giá đất, sự chênh lệch lớn giữa giá đất bồi thường thực tế và giá đất trên thị trường. Một số cuốn sách như Cuốn sách “Hỏi - đáp về xử lý tình huống trong thi hành Luật Đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Minh Hằng (chủ biên) [33], “Tìm hiểu về Luật Đất đai năm 2013” của tác giả Nguyễn Quang Tuyến (chủ biên) xuất bản tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia [87]. Những cuốn sách này đã phân tích về các quy định của pháp luật hiện hành về THĐ, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước 12 THĐ.