Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC TRONG LĨNH VỰC BÁO CHÍ 1. QUAN NIỆM PHÁP LUẬT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC TRONG LĨNH VỰC BÁO CHÍ Ở nước ta, pháp luật về quản nhà nước trong lĩnh vực báo chí là một bộ phận quan trọng của pháp luật hành chính và hệ thống pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua vì những lý do khách quan, chủ quan khác nhau mà khái niệm pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và có hệ thống. Do đó, đến nay trong khoa học pháp lý ở Việt Nam, vẫn chưa đưa ra được một quan niệm thống nhất, hoàn chỉnh về pháp luật trong quản lý nhà nước về báo chí.
Để làm sáng tỏ quan niệm pháp luật về quản lý trong lĩnh vực báo chí, trước hết chúng ta cần làm rõ quan niệm "quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí", các đặc điểm của quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí. Quan niệm, đặc điểm quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực báo chí Luật Báo chí năm 1999 (sửa đổi) quy định các nội dung quản lý nhà nước về báo chí: Ban hành và tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về báo chí; xây dựng chế độ, chính sách về báo chí; tổ chức thông tin cho báo chí; quản lý thông tin của báo chí; đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ báo chí; tổ chức, quản lý hoạt động khoa học, công nghệ trong lĩnh vực báo chí; cấp, thu hồi giấy phép hoạt động báo chí, thẻ nhà báo; quản lý hợp tác quốc tế về báo chí, quản lý hoạt động báo chí Việt Nam liên quan đến nước ngoài và hoạt động báo chí nước ngoài tại Việt Nam; kiểm tra báo chí lưu chuyển; quản lý kho lưu chiểu báo chí; tổ chức, chỉ đạo công tác khen thưởng trong hoạt động báo chí; hướng dẫn, thanh tra, kiểm tra việc thực hiện chế độ, chính sách, quy 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạch, kế hoạch phát triển báo chí, việc chấp hành pháp luật về báo chí; thi hành các biện pháp ngăn chặn hoạt động báo chí trái pháp luật; giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý vi phạm trong hoạt động báo chí. Từ những nội dung nêu trên, có thể thấy rằng, hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí ở nước ta xuất hiện chủ yếu là hoạt động của cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp, nhưng còn thiếu vắng hoạt động của cơ quan tư pháp (xét xử) khi có hành vi vi phạm pháp luật về báo chí. Dưới góc độ khoa học học quản lý, "quản lý nhà nước về báo chí", hiểu theo ý nghĩa trên là một khái niệm rộng bao hàm: Việc xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật trong lĩnh vực báo chí, mà trọng tâm là các hoạt động chấp hành và điều hành của các cơ quan nhà nước và cá nhân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật nhằm đảm bảo trật tự quản lý và quyền công dân trong lĩnh vực báo chí, hướng tới xây dựng một nền báo chí tiến bộ, cách mạng phục vụ sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đáp ứng kịp thời thông tin phục vụ đời sống cá nhân, xã hội.
Qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn, chúng tôi thấy quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí được thể hiện trên các phương diện sau: Một là, quản lý nhà nước về báo chí là một dạng hoạt động mang tính quyền lực đặc biệt, tính tổ chức cao và được điều chỉnh bằng pháp luật. Như các hoạt động quản lý nhà nước nói chung, quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí luôn hướng tới phục vụ mục đích xây dựng trên quan điểm của Đảng và Nhà nước là: mọi chủ trương, đường lối, hoạt động của Đảng và Nhà nước và toàn xã hội đều nhằm mục đích vì cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân, vì nhân dân là cội nguồn của quyền lực. Vì vậy, hoạt động này mang tính quyền lực đặc biệt của Nhà nước "của dân, do dân và vì dân". Hoạt động quản lý nhà nước về báo chí thực chất là sự tác động mang tính tổ chức cao và được điều chỉnh bằng pháp luật.
Để quản lý tốt, cần biết tổ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức về mặt thực tiễn các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực báo chí. Tính tổ chức cao thể hiện ở hai phương diện: Thứ nhất, đây là hoạt động trực tiếp của các cơ quan nhà nước được giao chức năng nhiệm vụ trong lĩnh vực báo chí. Thứ hai, đây là hoạt động phải được đảm bảo về tổ chức (bộ máy) chuyên trách, mà tổ chức này được hình thành xuất phát từ nhu cầu quản lý nhà nước và đòi hỏi mang tính khoa học để đảm bảo tính hiệu quả của hoạt động. Thực tiễn cho thấy, không có tổ chức, thì quản lý sẽ bị lỏng, sơ hở và kém hiệu quả, thậm chí có thể dẫn đến tình trạng vô chính phủ.
Để quản lý nhà nước về báo chí có hiệu quả, pháp luật được nhà nước sử dụng như một kênh để tổ chức bộ máy và định chi tiết các khuôn mẫu xử sự của các cơ quan quản lý cũng như công dân trong mối quan hệ thể hiện quyền và nghĩa giữa Nhà nước và công dân. Trong hoạt động quản lý nhà nước về báo chí, các cơ quan nhà nước luôn đụng chạm tới quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận của công dân cho nên phải căn cứ vào các quy định của pháp luật để giải quyết. Do vậy, cũng giống như quản lý hành chính nhà nước nói chung, quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí được điều chỉnh bằng pháp luật theo phương pháp mệnh lệnh. Hai là, quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí là hình thức quản lý nhà nước vừa mang tính phổ quát vừa mang tính đặc thù Điều này được thể hiện trên hai phương diện: Thứ nhất, quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận là một cơ bản của công dân.
Các nhà nước trên thế giới không thể không ghi nhận trong Hiến pháp và tạo ra cơ chế pháp lý để đảm bảo thực hiện nó trong đời sống xã hội. Các nhà nước đều thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí đồng thời luôn coi việc thực hiện chức năng quản lý trong lĩnh vực này là hoạt động có mục tiêu chiến lược, có chương trình và có kế hoạch để thực hiện mục tiêu nhằm mở rộng dân chủ, thúc đẩy quá trình giao lưu và hội nhập, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần cho người dân…. Đặc điểm này đòi hỏi hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí phải có chương trình, kế hoạch dài hạn, trung hạn và 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàng năm; có tiêu chí vừa mang tính định hướng vừa mang tính pháp lệnh và có biện pháp cơ bản để tổ chức thực hiện các tiêu chí đó. Vì vậy, quản lý báo chí là quản lý mang tính phổ quát toàn cầu.
Thứ hai, do báo chí có vai trò hết sức to lớn trong việc thông tin, tư tưởng, phát triển văn hóa và giải trí; là vũ khí tư tưởng sắc bén nên mỗi nhà nước với các thể chế chính trị, điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa khác nhau sẽ quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí với những nét đặc thù. Ba là, quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí là quản lý trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa Quản lý nhà nước trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa khác với quản lý nhà nước trong hoạt động vật chất như: quản lý hoạt động xuất nhập cảnh, kinh doanh, du lịch… Lĩnh vực báo chí liên quan trực tiếp đến con người - thực thể xã hội cụ thể với tư tưởng, trạng thái, nhận thức cụ thể. Hơn nữa, quản lý nhà nước trên lĩnh vực báo chí gắn liền với thể chế chính trị nhất định, thể hiện mục tiêu, lợi ích của nhà nước nên tính định hướng chính trị của nội dung thông tin được quan tâm đặc biệt. Quan niệm pháp luật về quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực báo chí Để làm rõ quan niệm pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí, chúng ta cần phân tích và đặt nó trong mối quan hệ với pháp luật hành chính.
Theo giáo trình về quản lý nhà nước của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1996) thì: "Quản lý hành chính nhà nước là dạng quản lý xã hội mang tính quyền lực nhà nước với chức năng chấp hành luật và tổ chức thực hiện luật của các cơ quan trong hệ thống hành pháp và hành chính nhà nước (hệ thống Chính phủ và chính quyền địa phương [41, tr. Trong sách "Luật hành chính Việt Nam (2005), PGS.TS Đinh Văn Mậu và PGS.TS Phạm Hồng Thái cho rằng: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với quá trình xã hội và hành vi hoạt động của công dân do các cơ quan hành pháp từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển các mối quan hệ xã hội, duy trì trật tự an ninh, thỏa mãn những nhu cầu hàng ngày của nhân dân [51, tr. Từ các quan niệm về quản lý nhà nước nêu trên, chúng ta có thể hiểu: quản lý nhà nước trong lĩnh vực báo chí cũng như bất kỳ một dạng quản lý xã hội nào khác, là dạng quản lý công vụ quốc gia của bộ máy nhà nước - là công việc của bộ máy hành pháp. Nó là sự tác động có tổ chức và được điều chỉnh bằng pháp luật, trên cơ sở quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hoạt động báo chí do các cơ quan có thẩm quyền trong hệ thống hành pháp từ trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển các mối quan hệ xã hội, thỏa mãn nhu cầu tự do báo chí của công dân.