PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Phụ gia thực phẩm đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành công nghiệp thực phẩm và nhu cầu đối với chất phụ gia thực phẩm tăng trưởng nhanh theo sự phát triển bùng nổ của thị trường thực phẩm, đồ uống của Việt Nam. Theo số liệu của Vietnam Report (2020), thị trường thực phẩm, đồ uống Việt Nam phát triển nhanh chóng với cơ cấu chi tiêu trung bình hàng tháng của người dân lên đến 36% (số liệu khảo sát tháng 12/2020). Nhu cầu sử dụng chất phụ gia thực phẩm của các doanh nghiệp thực phẩm, đồ uống như Vissan, Masan, Vinacafe, Trung Nguyên, Kinh đô.
rất lớn, trong khi đó thị trường chất phụ gia thực phẩm đầy tiềm năng với giá trị gần 3.000 tỷ đồng lại phụ thuộc chủ yếu vào nguồn nhập khẩu (gần 90% thị phần phụ gia thực phẩm là nhập khẩu với các nhà phân phối chủ yếu đến từ Bỉ, Đức, Trung Quốc. Ở một khía cạnh khác, thị trường chất phụ gia thực phẩm Việt Nam với sự xuất hiện tràn lan các chất phụ gia thực phẩm nằm ngoài danh mục cho phép hoặc không rõ nguồn gốc (chủ yếu kinh doanh tại các chợ như Đồng Xuân, Hà Nội; chợ Kim Biên, TP. Hồ Chí Minh; chợ Rồng, Nam Định…) làm cho người tiêu dùng hoài nghi và khó phân biệt với các chất phụ gia thực phẩm có trong danh mục và có nguồn gốc rõ ràng. Bên cạnh đó, trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc một số HĐKD cần có sự quản lý của Nhà nước nhằm đảm bảo một số mục tiêu nhất định của quốc gia là rất quan trọng.
Nhìn từ các quốc gia có nền kinh tế thị trường, HĐKD được thực hiện trong sự điều tiết của quan hệ cung cầu của thị trường nhưng cũng có những HĐKD vẫn cần có sự điều tiết của Nhà nước như HĐKD vũ khí cần sự tham gia quản lý của Nhà nước nhằm đảm bảo an ninh quốc gia, an toàn của người dân; HĐKD thực phẩm, dược phẩm và các chế phẩm liên quan cũng cần có sự can thiệp của Nhà nước nhằm đảm bảo an toàn sức khỏe của cộng đồng. Ở Hoa Kỳ, HĐKD thực phẩm và chất phụ gia thực phẩm được xác định là vấn đề quan trọng do liên quan đến sức khỏe của con người và quốc gia này đã thành lập Cục Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) nhằm thay mặt Chính phủ liên bang quản lý các vấn đề liên quan đến thực phẩm và dược phẩm. Có thể nói, phụ gia thực phẩm là một mặt hàng ngày càng phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong sản xuất và chế biến thực phẩm, nên chất lượng phụ gia thực phẩm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người. Ngoài ra, bản thân vấn đề ATTP là một vấn đề phức tạp mà bất kỳ một quốc gia nào đều cần có sự quản lý -2- chặt chẽ, các vấn đề liên quan đến ATTP xuất hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau và liên quan đến nhiều ngành nghề khác nhau.
Bên cạnh đó, do đặc thù HĐKD chất phụ gia thực phẩm thì các doanh nghiệp kinh doanh chất phụ gia thực phẩm có thể là các doanh nghiệp lớn cũng có thể là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ tại các chợ, các cửa hàng bán lẻ. chủ thể tiêu dùng chất phụ gia thực phẩm cũng đa dạng với các doanh nghiệp thực phẩm, đồ uống, các doanh nghiệp chế biến và các hộ gia đình có nhu cầu. Chính vì thế, duy nhất Nhà nước là chủ thể có thể thực hiện nhiệm vụ quản lý toàn diện đối với HĐKD chất phụ gia thực phẩm. Về lý thuyết, từ góc độ nghiên cứu và đào tạo thì tại hầu hết các quốc gia đều có trường đại học, viện nghiên cứu liên quan đến các chuyên ngành quản lý thực phẩm, chất phụ gia thực phẩm nhằm nghiên cứu sâu hơn, cũng như đào tạo ra những đội ngũ nhân lực có chuyên môn nhằm thực hiện hiệu quả hơn các hoạt động liên quan đến quản lý, kinh doanh thực phẩm nói chung, chất phụ gia thực phẩm nói riêng.
Việc nghiên cứu quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm sẽ làm rõ hơn cơ sở lý luận liên quan đến quản lý nhà nước về kinh tế, thương mại, qua đó giúp các nhà quản lý có căn cứ triển khai hoạt động này trong thực tiễn. Tuy nhiên, hiện nay các nghiên cứu về HĐKD chất phụ gia thực phẩm và quản lý nhà nước đối với HĐKD chất phụ gia thực phẩm còn hạn chế. Các đề tài nghiên cứu, các luận án, sách chuyên khảo. mới chỉ tập trung làm rõ về quản lý nhà nước nói chung hoặc quản lý nhà nước đối với một lĩnh vực cụ thể nhưng chưa trực tiếp nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm.
Việc nghiên cứu quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm mới chỉ dừng lại ở mức độ đánh giá hệ thống văn bản quản lý hoặc đánh giá chất phụ gia thực phẩm như là một nguyên nhân quan trọng có thể dẫn đến ngộ độc thực phẩm. Về thực tiễn, thực trạng quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm tại Việt Nam thời gia qua cho thấy: Nhà nước đã tạo lập môi trường kinh doanh tương đối thuận lợi, khi xây dựng và ban hành các văn bản quản lý, định hướng trong kinh doanh như Luật Thương mại năm 2005, Luật Doanh nghiệp năm 2014 (2019), Luật ATTP năm 2010; các văn bản dưới luật như Nghị định 67/2016/NĐ-CP, ngày 01/7/2016 của Chính phủ quy định về điều kiện sản xuất, kinh doanh thực phẩm thuộc lĩnh vực quản lý chuyên ngành của Bộ Y tế, Nghị định 15/2018/NĐ-CP, ngày 02/02/2018 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật ATTP. và gần đây nhất là Thông tư 24/2019/TT-BYT ngày 30/8/2019 của Bộ Y tế quy định về quản lý và sử dụng chất phụ gia thực phẩm. Bên cạnh đó, do đặc thù của HĐKD -3- chất phụ gia thực phẩm là kinh doanh có điều kiện, với nhiều quy định đặc thù riêng từ Bộ Y tế trong khi Bộ Công Thương được giao nhiệm vụ quản lý về HĐKD nói chung, cũng như chất phụ gia thực phẩm là một trong những thành phần đầu vào trong quá trình chế biến, bảo quản thực phẩm, có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người dân nên vấn đề chất lượng, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm trong quá trình kinh doanh hay việc công bố chất phụ gia thực phẩm.
là rất quan trọng. Tuy nhiên, từ thực tiễn quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm thời gian qua cho thấy một số chủ thể quản lý chưa phân biệt rạch ròi giữa hóa chất thực phẩm và hóa chất công nghiệp làm xuất hiện hiện tượng chất phụ gia thực phẩm được bày bán chung với hóa chất tại các cơ sở kinh doanh. Hệ thống văn bản quản lý từ Trung ương đến địa phương còn thiếu cụ thể chưa gắn rõ với thực tiễn đối tượng quản lý; các quy định về chất phụ gia thực phẩm chưa được cập nhật phù hợp với luật pháp quốc tế; Tiêu chuẩn Việt Nam và Quy chuẩn Việt Nam về chất phụ gia còn chậm hoàn thiện. Bên cạnh đó, thực tiễn tổ chức quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm còn nhiều bất cập… Công tác thanh tra, kiểm tra giám sát đối với HĐKD chất phụ gia thực phẩm còn nhiều tồn tại, việc xử lý vi phạm còn nhẹ chủ yếu là xử lý hành chính, thiếu tính răn đe, phương tiện và thiết bị kiểm tra còn hạn chế.
Chính điều này đã tạo ra các điều kiện thuận lợi cho các đơn vị kinh doanh thực phẩm cố tình sử dụng trong chất phụ gia trong công nghiệp thay thế phụ gia thực phẩm nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Những tồn tại, hạn chế về lý luận và thực tiễn trong quản lý HĐKD chất phụ gia thực phẩm của Nhà nước có thể sẽ kìm hãm sự phát triển của thị trường chất phụ gia thực phẩm, ảnh hưởng tiêu cực đến HĐKD chất phụ gia thực phẩm. Trong bối cảnh đó, cần có những công trình nghiên cứu chuyên sâu để hệ thống lại, phân tích và làm rõ những vấn đề lý luận liên quan, tổng hợp và rút ra những bài học thực tiễn trong quản lý HĐKD chất phụ gia thực phẩm của các quốc gia trên thế giới. Phân tích thực trạng và rút ra những thành công, hạn chế, xác định được nguyên nhân của hạn chế, từ đó đề xuất những giải pháp hiệu quả cho hoạt động quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm tại Việt Nam.
Bên cạnh đó, HĐKD chất phụ gia thực phẩm nếu được quản lý và quản lý hiệu quả từ phía cơ quan quản lý nhà nước sẽ tạo dựng tâm lý tin tưởng vào các sản phẩm phụ gia thực phẩm được kinh doanh trên thị trường bảo đảm ATTP. Chính điều này sẽ giúp thị trường chất phụ gia thực phẩm phát triển theo hướng tích cực, gián tiếp góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Từ những lý do nêu trên, cùng nền tảng kiến thức được tích lũy trong quá trình học tập, NCS chọn đề tài: -4- “Quản lý nhà nước đối với kinh doanh chất phụ gia thực phẩm tại Việt Nam” làm luận án tiến sĩ kinh tế của mình. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 2.
Các nghiên cứu liên quan đến quản lý nhà nước về kinh tế nói chung và một số lĩnh vực cụ thể Xuất phát từ sự cần thiết của quản lý nhà nước đối với các hoạt động của nền kinh tế, các nội dung quản lý nhà nước về kinh tế và kinh doanh nhận được sự quan tâm của nhiều tác giả như: Nghiên cứu các vấn đề liên quan đến hành chính công trong bối cảnh cạnh tranh, Ngân hàng phát triển Châu Á (2003), trong “Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh” đã làm rõ vai trò của Nhà nước trong định hướng phát triển nền kinh tế, đặc biệt đề cao vai trò của Nhà nước trong giải quyết những vấn đề khủng hoảng kinh tế hoặc các tác động từ yếu tố thiên tai, dịch bệnh. Để đánh giá về hoạt động quản lý nhà nước, Ngân hàng phát triển Châu Á đã đề xuất 05 tiêu chí đánh giá bao gồm: hiệu lực, hiệu quả, phù hợp, công bằng và bền vững. Theo các chuyên gia tại đây thì các tiêu chí này có mối quan hệ mật thiết với nhau giúp đánh giá toàn diện hoạt động quản lý nhà nước trong mọi lĩnh vực của xã hội.