Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu về đạo Cao Đài - Các công trình nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của đạo Cao Đài Sách Lịch sử đạo Cao Đài thời kỳ tiềm ẩn 1920 - 1926 (Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế, 1996) của tác giả Lê Anh Dũng là công trình nghiên cứu về giai đoạn trước khi đạo Cao Đài chính thức được thành lập vào năm 1926. Tác giả đã trình bày khái quát về tình hình vùng đất Nam Kỳ trước khi đạo Cao Đài ra đời (trong đó nêu bật tình hình chính trị xã hội - một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự hình thành đạo Cao Đài), hoạt động của Ngô Minh Chiêu và các tín đồ Cao Đài đầu tiên cũng được tác giả trình bày một cách cụ thể.
Tác giả có nhắc đến phần nghi lễ và chức sắc, nhưng phần này chủ yếu trích các lời giảng của đức Cao Đài về nghi lễ, lễ phục và việc phong chức sắc cho các nhân vật sẽ là lãnh đạo của Cao Đài về sau như Lê Văn Trung, Ngô Văn Lịch, Thái Minh Tinh [15]. Sách “Historire du Caodaime” (Lịch sử đạo Cao Đài) của Gabriel Gobron. Gabriel Gobron là một trong 5 chức sắc người Pháp đầu tiên được Giáo hữu Trần Quang Vinh, Chủ trưởng Cơ quan truyền giáo Cao Đài Hải ngoại của Cao Đài Tây Ninh ấn phong chức sắc năm 1932 với phẩm Tiếp dẫn đạo nhơn thuộc Chức sắc Hiệp thiên đài và vợ ông là bà Marguerite Gobron cũng được phong phẩm lễ sanh. Nội dung sách tập trung giới thiệu về giáo lý, giáo luật, lễ nghi, tổ chức và lịch sử của đạo Cao Đài.
Gobron cho rằng đặc điểm của đạo Cao Đài là tinh thần tổng hợp của tôn giáo và thuật chiêu hồn ở Việt Nam. Đồng thời cũng cho rằng đạo Cao Đài là một hình thức canh tân của Phật giáo, đây là một điểm mới trong các nhận định về đạo Cao Đài thời điểm đó [79]. luan an 11 Năm 1930, Nguyễn Trung Hậu, chức sắc cao cấp của đạo Cao Đài, viết quyển Đại đạo căn nguyên. Nội dung trình bày chi tiết về lịch sử hình thành đạo Cao Đài.
Tác giả không đưa quan điểm của mình vào trong bài viết, chỉ miêu tả lại những sự kiện đã diễn ra trong đạo, từ việc thu nhận đệ tử đến việc trình Tờ Khai đạo lên Chính phủ Nam kỳ, tường thuật về Ngày khai đạo, sự kiện quỷ phá trong ngày khai đạo [28]… Đây có thể được xem là công trình lịch sử chi tiết của đạo Cao Đài từ khi manh nha hình thành đến khi bắt đầu xây dựng Tòa thánh Tây Ninh vào năm 1927, thiết lập nền móng cho đạo Cao Đài phát triển mạnh mẽ. Sách Đại đạo sử cương của Trần Văn Rạng. Tác giả đã trình bày các hoạt động chính của đạo Cao Đài, chủ yếu là Cao Đài Tây Ninh, từ khi hình thành cho đến năm 1975. Như tên gọi “Sử cương”, nội dung cuốn sách được sắp xếp theo thứ tự thời gian, các sự kiện được miêu tả chi tiết, có tư liệu lịch sử để chứng minh.
Do tác giả là chức sắc đạo Cao Đài nên trước một số vấn đề chính trị - xã hội giải thích có phần thiên về mặt tôn giáo và nhìn nhận vấn đề chưa thật sự khách quan và mang tính cá nhân [50]. Đề tài Peasant Politics and Religious Sectarianism: Peasant and Priest in the Caodai in Vietnam (Chính trị nông dân và giáo phái: Nông dân và chức sắc trong đạo Cao Đài ở Việt Nam) của tác giả Werner Jayne Suasan. Nội dung gồm: Đạo Cao Đài ra đời ở Nam Bộ thuộc Pháp; Địa chủ và nông dân; Tây Ninh – Thánh địa; Bành trướng và suy vi và phần kết luận. Đây là công trình được rút gọn từ bản luận án tiến sĩ The Caodai: the politics of a Vietnamese syncretic religious movement (1976) của tác giả tại Trường Đại học Yale University, Suotheast Asia studies, America.
Tác giả nhận định rằng đạo Cao Đài là một phong trào nông dân lớn nhất ở Việt Nam vào thời kỳ Pháp thuộc và lý giải sự ra đời của đạo Cao Đài trên hai yếu tố chính là nông dân và chức sắc để tập hợp lực lượng tín đồ qua mối quan hệ địa chủ - nông dân và tư sản - chức sắc. Tác giả phân tích vấn đề đạo Cao Đài trong mối quan hệ với các tổ chức chính trị đương thời như luan an 12 Việt Minh, Cộng sản, chính quyền thực dân Pháp và cho rằng đạo Cao Đài là phong trào nông dân lớn nhất Việt Nam thời Pháp thuộc có ảnh hưởng đáng kể đến nền chính trị ở Nam Bộ đương thời. Công trình cho thấy vai trò của đạo Cao Đài trong đời sống chính trị ở Việt Nam [81]. Sách Lịch sử đạo Cao Đài, quyển 1, 2 của Cơ quan Phổ thông giáo lý Đại Đạo đã ghi lại những diễn tiến lịch sử từ bước đầu hình thành cho đến khi thành lập và chia rẽ thành các chi phái.
Cuốn sách do chính những người theo đạo Cao Đài biên soạn nên nhìn nhận vấn đề lịch sử theo góc nhìn của người trong cuộc mang phong cách sử quan tôn giáo. Nội dung trình bày các sử liệu của đạo từ năm 1926 đến năm 1938, theo 2 nội dung chính là thời kỳ khai đạo và truyền đạo. Quyển 1 giới thiệu thời kỳ đầu tiềm ẩn (giai đoạn từ năm 1920 – 1926) và quá trình ra đời đạo Cao Đài. Quyển 2 giới thiệu quá trình thành lập và kiện toàn tổ chức, hoạt động của đạo Cao Đài.
Nội dung cụ thể của cuốn sách được giới thiệu gồm 6 phần chính: Hoàn cảnh lịch sử và xã hội thời kỳ khai đạo; các giai đoạn hình thành đạo; đại lễ khai minh đại đạo; Hội thánh xây dựng cơ sở ban đầu (1927 – 1932); Nền hành chính đạo tại Tòa thánh Tây Ninh (1932 – 1938); Bắt đầu phân chia chi phái (1930 – 1938). Công trình đã làm rõ nguyên nhân ra đời và chia rẽ của đạo Cao Đài thời kỳ đầu thành lập, đồng thời làm rõ một số vấn đề về giáo lý, giáo luật của đạo Cao Đài [12]. Công trình “Hồ sơ về Lục châu học” của Nguyễn Văn Trung, gồm 10 chương trong đó có một chương viết riêng về đạo Cao Đài: “Đạo ở vùng đất mới” từ trang 298 – 377. Tác giả dựa vào tài liệu, văn bản đã được công bố để tìm hiểu về sự ra đời của đạo Cao Đài ở Nam Bộ.
Qua 3 tài liệu cơ bản là Cái án Cao Đài của Đào Trinh Nhất, Cải án Cao Đài của Băng Thanh và tài liệu nghiên cứu đánh máy của La Laurette và Vilmont (2 viên chức cao cấp người Pháp ở Nam Kỳ). Việc tìm hiểu nguồn gốc ra đời của đạo Cao Đài được tác giả giải thích: Đạo Cao Đài không chủ trương tranh đấu chính trị hay đề ra một cải cách xã hội nào, nhưng lại tạo được chỗ luan an 13 đứng cho nhiều tầng lớp trong một tổ chức, cơ chế riêng của mình bên cạnh khuôn khổ cơ chế xã hội do người Pháp áp đặt. Công trình đã đánh giá, nhìn nhận đạo Cao Đài trên các lĩnh vực chính trị, xã hội và cho thấy vai trò của đạo Cao Đài trong xã hội miền Nam những năm đầu thế kỷ 20. Sách Đạo Cao Đài hai khía cạnh: lịch sử và tôn giáo của Nguyễn Thanh Xuân (Nhà xuất bản Tôn giáo, năm 2015).
Tác giả luận giải hoàn cảnh, điều kiện ra đời của đạo Cao Đài; quá trình phát triển của đạo Cao Đài từ việc chia rẽ thành các chi phái, việc hợp nhất bất thành của đạo Cao Đài; ảnh hưởng của đạo Cao Đài đối với đời sống chính trị của đất nước qua việc đạo Cao Đài tham gia kháng chiến cứu quốc và thái độ của các thế lực đế quốc đối với đạo Cao Đài; cuối cùng là chính sách tôn giáo của Đảng, Nhà nước và quá trình công nhận về tổ chức đối với đạo Cao Đài. Tác giả khắc họa thành công bức tranh toàn cảnh về đạo Cao Đài ở Việt Nam trên khai khía cạnh lịch sử và tôn giáo. Trên khía cạnh lịch sử, tác giả phân tích sự hình thành, tồn tại của đạo Cao Đài từ một tổ chức thống nhất đến khi chia rẽ thành các phái Cao Đài khác nhau và nỗ lực thống nhất của đạo Cao Đài, đồng thời chỉ rõ những đóng góp của đạo Cao Đài trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc. Trên khía cạnh tôn giáo, tác giả đã làm rõ về cơ cấu tổ chức, đời sống tinh thần, nghi lễ, hoạt động tôn giáo của đạo Cao Đài và phân tích nguyên nhân hình thành, tồn tại của đạo Cao Đài dưới góc nhìn của sử học [77].
Đảng bộ tỉnh Tây Ninh lãnh đạo đồng bào theo đạo Cao Đài tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 – 1975), Luận án tiến sĩ lịch sử của Võ Thị Hoa. Nói đến tôn giáo ở Tây Ninh là nói đến đạo Cao Đài. Có thể khẳng định quá trình phát triển và hoạt động của đạo Cao Đài là một phần không thể tách rời của lịch sử cách mạng Tây Ninh. Đảng bộ tỉnh Tây Ninh đã lãnh đạo đồng bào theo đạo Cao Đài đấu tranh chống đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai (1954 - 1965), chống đế quốc Mỹ và chính quyền luan an 14 Sài Gòn (1965 - 1975).
Kết quả và kinh nghiệm từ quá trình Đảng bộ tỉnh Tây Ninh lãnh đạo đồng bào theo đạo Cao Đài giai đoạn này là tài liệu nghiên cứu có giá trị [30]. - Các công trình nghiên cứu về phương diện chính trị, xã hội, văn hóa và hoạt động của đạo Cao Đài Sách Phương châm hành đạo của Lê Văn Trung với 24 trang, 8 chương gồm các nội dung về việc giữ đạo, người trong đạo, người ngoài đạo, phổ thông Thiên đạo, năng hầu đàn, điều lệ hầu dàn, xem kinh sách – luật lệ và hướng dẫn xem kinh sách. Tác giả đã trình bày khá rõ nét về mục đích hành đạo, các đặc trưng cơ bản của tín đồ đạo Cao Đài trong việc tu hành ở gia đình, Thánh thất và xã hội. Có thể thấy rõ đạo Cao Đài hướng đến việc xây dựng một xã hội tốt đẹp, mong muốn hoàn thiện bản thân thông qua hành đạo.
Đó cũng là một lời giới thiệu tinh tế và đặc sắc của đạo Cao Đài đến quần chúng nhân dân [70]. Năm 1976, Nhà xuất bản E. Brill, Leiden, Hà Lan đã xuất bản công trình nghiên cứu của Victor. Oliver có nhan đề Caodai spiritism – a study of religion in Vietnamese society (Thông linh học Cao Đài – một nghiên cứu tôn giáo trong xã hội Việt Nam).
Vào năm 1970 Mục sư Victor L.