Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình của tác giả có liên quan đến luận án đã công bố, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung luận án gồm 04 chương, 10 tiết và các tiểu kết ở các chương. TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 9 hƣơng 1 TỔN QU N TÌN ÌN N ÊN ỨU VÀ K UN LÝ T UYẾT L ÊN QU N ĐỀN LUẬN ÁN 1. TÌN ÌN N ÊN ỨU VÀ N ỮN VẤN ĐỀ Ơ BẢN L ÊN QU N ĐẾN LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam Trước đổi mới, ở Việt Nam rất ít công trình nghiên cứu về tôn giáo, chỉ có một số bài viết, một số ấn phẩm về tôn giáo của các nước xã hội chủ nghĩa được dịch và phát hành.
Bước vào thời kỳ đổi mới, vấn đề tôn giáo, chính sách tôn giáo đã được các nhà nghiên cứu và các cơ quan nghiên cứu khoa học quan tâm. Có thể kể đến các tác giả như: Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Thanh Xuân, Đỗ Quang Hưng, Nguyễn Hồng Dương, Nguyễn Quang Hưng, Nguyễn Đức Lữ, Ngô Hữu Thảo, Hoàng Minh Đô, Đỗ Lan Hiền, Nguyễn Văn Bắc, Hoàng Văn Chung, Nguyễn Hồng Thái, Nguyễn Quốc Vũ, Trần Anh Đào,… Sau đây là kết quả cụ thể của các công trình nghiên cứu về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam. + Những công trình nghiên cứu tôn giáo: Có nhiều công trình nghiên cứu về tôn giáo của các giả trong nước và nước ngoài được công bố ở Việt Nam thời kỳ đổi mới Một số Tôn giáo ở Việt Nam (1992) của tác giả Nguyễn Thanh Xuân [170] được coi là ấn phẩm đầu tiên tính đến thập kỷ chín mươi của thế kỷ XX viết về một số tôn giáo ở Việt Nam, xuất bản năm 1992, đến năm 2016 tái bản 12 lần có sửa chữa và bổ sung. Như tên của sách, tác giả đã tổng quát về những tôn giáo lớn trên thế giới và ở Việt Nam hiện nay như: Phật Giáo, Công Giáo, Tin Lành, Cao Đài, Phật Giáo Hòa Hảo, Hồi Giáo và một số tôn giáo khác; về quá trình ra đời, phát triển qua các thời kỳ, giáo lý, giáo luật, lễ TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 10 nghi, cách thức hành đạo, thực trạng hiện ở Việt Nam.
Đặc biệt, sách đã giới thiệu về về hệ thống chức sắc, về tổ chức, bộ máy tổ chức của mỗi tôn giáo ở Việt Nam - một yếu tố liên quan đến thực hiện chính sách tôn giáo và vấn đề pháp nhân tôn giáo. Ấn phẩm Tôn giáo trên thế giới và Việt Nam (1999) của Mai Thanh Hải [66] giới thiệu về tôn giáo trong xã hội hiện đại, như Phật giáo, Công giáo, Chính thống giáo, Hồi giáo; các tôn giáo ở Việt Nam gồm những tôn giáo từ bên ngoài du nhập như Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Hồi giáo; các tôn giáo hình thành tại Việt Nam như Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo,. Điều đáng quan tâm là sách có giới thiệu về các tổ chức tôn giáo xã hội, một trong những vấn đề không thể không quan tâm khi thực hiện chính sách tôn giáo, cũng như pháp nhân tôn giáo. Về tôn giáo và tôn giáo ở Việt Nam (2004) là ấn phẩm của nhiều nhà nghiên cứu tôn giáo trên thế giới và ở Việt Nam công bố trên Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo (Viện Nghiên cứu tôn giáo) [120].
Khác với các ấn phẩm nói trên giới thiệu về các tôn giáo, ấn phẩm này những bài viết của nhiều tác giả trong nước và ngoài nước. Sách chia hai phần: Phần I: Tôn giáo - mấy vấn đề lý luận viết về các hướng tiếp cận tôn giáo khác nhau trong lịch sử và hiện tại trên thế giới và ở Việt Nam; Phần II: Các tôn giáo ở Việt Nam khác nhau ở Việt Nam với nhiều bài viết tiếp cận ở những góc độ khác nhau về một số tôn giáo, một số hệ phái tôn giáo cụ thể ở Việt Nam, như: Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Tịnh độ Cư sỹ,. Sách giúp người đọc hiểu biết về tôn giáo và các cách tiếp cận tôn giáo. Ở Việt Nam thời kỳ đổi mới có những sách viết riêng về từng tôn giáo, điển hình là Tri thức cơ bản (2012) [31], giới thiệu sáu đầu sách riêng đối với từng tôn giáo: Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo, Hồi giáo.
Sách cũng giới thiệu về quá trình ra đời, phát triển, giáo lý, luật lệ, lễ nghi, tổ chức của các tôn giáo, trong đó có những sách nhấn mạnh các tôn giáo đối với đời sống chính trị, văn hóa của đất nước. Tuy nhiên, nếu xét về tính chuyên TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 11 sâu đối với những tôn giáo đặc thù thì phải kể đến hai ấn phẩm của Nguyễn Thanh Xuân. Đó là Bước đầu tìm hiểu đạo Tin lành trên thế giới và ở Việt Nam (2002) của Nguyễn Thanh Xuân [166], tái bản năm 2019 với tên Đạo Tin lành trên thế giới và ở Việt Nam [173]. Đây cũng được coi là ấn phẩm đầu tiên viết đầy đủ về đạo Tin lành được xuất bản ở Việt Nam.
Đặc biệt, sách giới thiệu nét đặc trưng của đạo Tin lành về tổ chức và sự đa dạng về tổ chức, sự đa dạng về tổ chức Tin lành ở Việt Nam - một điều cần quan tâm trong việc thực hiện chính sách tôn giáo và vấn đề pháp nhân tôn giáo. Đó là Đạo Cao Đài - Hai khía cạnh lịch sử và tôn giáo (2013) của Nguyễn Thanh Xuân [168]. Viết về đạo Cao Đài cũng khá nhiều, trong đó có ấn phẩm Bước đầu tìm hiểu đạo Cao Đài (1996) của các tác giả Viện Nghiên cứu tôn giáo, Trung tâm Khoa học xã hội Việt Nam [144]. Tuy nhiên, ấn phẩm này khác với các nghiên cứu trước đó, đã phân tích khách quan sự ra đời và phát triển của đạo Cao Đài trong những giai đoạn lịch sử nhất định, về đặc trưng về tổ chức của đạo Cao Đài để có cái nhìn đúng đắn để ứng xử với đạo Cao Đài, trong đó có vấn đề pháp nhân Cao Đài thời kỳ đổi mới.
Gần đây, tác giả Nguyễn Khắc Đức với ấn phẩm Một số vấn đề về đạo Tin lành ở Việt Nam (2018) [60] với nội dung giới thiệu về đạo Tin lành, đạo Tin lành ở Việt Nam và đạo Tin lành ở miền Tây Nam Bộ. Tác giả Nguyễn Hồng Dương cho ra đời ấn phẩm Công giáo và Công giáo ở Việt Nam - Tri thức cơ bản (2019) [50]. Đúng như tựa sách, sách gồm hai phần Công giáo thế giới và Công giáo ở Việt Nam. Ngoài các tri thức cơ bản, tác giả đã viết khá chi tiết về tổ chức Giáo hội Công giáo hoàn vũ và tổ chức Giáo hội Công giáo ở Việt Nam - những điều cần quan tâm khi giải quyết vấn đề pháp nhân tôn giáo, nhất là pháp nhân trực thuộc đối với Công giáo.
Gần đây, năm 2021 ấn phẩm Hệ thống tổ chức giáo hội của các tôn giáo ở Việt Nam của tác giả Nguyễn Hồng Dương đã giới thiệu về tổ chức giáo hội, vai trò của tổ chức giáo hội và quá trình hình thành tổ chức giáo hội của các tôn giáo ở Việt Nam, từ Phật giáo, Công giáo, Tin lành đến Cao Đài, Phật giáo Hoà Hảo, Minh Sư đạo, Minh Lý đạo,. TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 12 Cũng phải kể đến các ấn phẩm viết về tôn giáo của các tác giả nước ngoài xuất bản tại Việt Nam. Trước hết là Mười tôn giáo lớn trên thế giới (1999) của Hoàng Tâm Xuyên (Trung Quốc) [177]. Đúng như tựa sách, ấn phẩm này ngoài các tôn giáo mang tính quốc tế, như Công giáo, Tin lành, Hồi giáo, Phật giáo, Chính thống giáo, tác giả còn viết các tôn giáo mang tính quốc gia, khu vực như: Ấn Độ giáo, Lão giáo, Nho giáo,.
Các tôn giáo trên thế giới (2010) của Lewis M. Khác với các ấn phẩm giới thiệu từng tôn giáo, từ tôn giáo lớn đế tôn giáo nhỏ, ấn phẩm này chia làm bốn khu vực tôn giáo trên thế giới theo nguồn gốc địa lý: (1) Các tôn giáo cơ sở (Việt Nam gọi là tín ngưỡng) ở Mỹ và châu Phi; (2) Các tôn giáo Ấn Độ như Ấn Độ giáo, Phật giáo, đạo Sikh; (3) Các tôn giáo khởi nguyên từ Trung Quốc và Nhật Bản như Lão giáo, Nho giáo, Thần đạo; (4) Các tôn giáo phát tích từ Trung Đông như Bái hỏa giáo, Do Thái giáo, Ki-tô giáo, Hồi giáo, Bahai’i giáo. Giới thiệu các tôn giáo theo nguồn gốc địa lý, hai tác giả đều có những thông tin phạm vi hoạt động của từng tôn giáo trên thế giới, và nhất là đặc trưng về tổ chức của mỗi tôn giáo. Cùng với sách viết về các tôn giáo, gần đây ở Việt Nam đã dịch và xuất bản các ấn phẩm riêng cho từng tôn giáo của tác giả nước ngoài, điển hình như Lịch sử đạo Tin lành (2006) của tác giả Jean Baubérot [94], Bước vào thế giới Hồi giáo (2010) của tác giả V.
Hầu như không đề cập đến tôn giáo ở Việt Nam nhưng các ấn phẩm nói trên có nhiều thông tin về các tôn giáo thế giới để hiểu rộng về tôn giáo, tổ chức tôn giáo, thái độ của một số nhà nước trên thế giới đối với tôn giáo - những điều khi tiếp cận pháp nhân tôn giáo cần quan tâm. + Những công trình nghiên cứu về chính sách tôn giáo của Việt Nam: Trước hết là ấn phẩm Tìm hiểu chính sách tôn giáo của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa (1959) của Nguyễn Văn Đạt [56]. Công trình tuy không phải là cuốn sách bề thế, chỉ có 20 trang, song với nội dung cụ TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 13 thể và dễ hiểu, tác giả đã đề cập 10 nội dung xung quanh quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc ở thời điểm đó: dưới chế độ cũ có tự do tín ngưỡng không? Dưới chế độ Ngô Đình Diệm ở miền Nam có tự do tín ngưỡng không? Ở miền Bắc tự do tín ngưỡng được tôn trọng và bảo đảm như thế nào?. Qua đó, một mặt tác giả khẳng định, chính sách tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta; mặt khác, vạch trần âm mưu thâm độc của kẻ thù lợi dụng tôn giáo phá hoại cách mạng, phá vỡ khối đại đoàn kết toàn dân.
Về tôn giáo - tập I (1994) của Viện Nghiên cứu tôn giáo (trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia) [134].