MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tôn giáo thuộc hình thái ý thức xã hội và có mối tương tác mạnh mẽ đối với đời sống xã hội. Trong đó, sự tương tác giữa nhà nước và tôn giáo là phức tạp nhất và nó tác động đến nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Tiến trình phát triển xã hội của con người cho thấy, tôn giáo là một tổ chức mang sức mạnh mềm, đã từng nắm giữ và chi phối quyền lực nhà nước, cũng có lúc nương tựa hoặc đấu tranh với nhà nước về quyền lực chính trị trong nhiều thập kỷ.
Thực tiễn cũng chứng minh trong nhiều trường hợp, khi xảy ra xung đột giữa thần quyền và thế quyền hay giữa các tôn giáo với nhau đều gây ra những tác động không tốt đối với sự phát triển mọi mặt của đời sống xã hội. Để giải quyết bài toán mối quan hệ giữa nhà nước và tôn giáo, nhân loại đã kiến thiết ra một mô hình nhà nước thực hiện chế độ phân li quyền lực giữa nhà nước và nhà thờ, giữa nhà trường và nhà thờ và đưa tôn giáo trở về với đời sống của cá nhân. Tuy nhiên trong bối cảnh mới hiện nay, khi tôn giáo có sự phục hồi trên phạm vi toàn cầu với những biểu hiện mới thì vai trò và vị trí của tôn giáo trong phát triển bền vững đất nước thực sự được quan tâm nhiều hơn không chỉ với các nhà lãnh đạo tôn giáo, các nhà hoạt động xã hội, mà với cả các chính trị gia, những người nắm giữ quyền lực chính trị. Có nhiều nghiên cứu chỉ ra, tôn giáo tồn tại trong môi trường tự do tôn giáo được đảm bảo tốt sẽ phát huy được những thế mạnh và có những đóng góp tích cực cho sự phát triển mọi mặt kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường.
Nhưng ngược lại, tôn giáo cũng có những mặt tiêu cực, hạn chế và ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của đất nước. Không những thế, ở nhiều quốc gia, khu vực trên thế giới hiện nay đang diễn nhiều cuộc xung đột, chiến tranh liên quan đến tôn giáo, như giữa các tôn giáo với nhau, tôn giáo với nhà nước, tôn giáo sắc tộc. Điều này gây nên những bất ổn chính trị, xã hội, làm cản trở hoặc triệt tiêu động lực phát triển của xã hội. Bởi vậy, khi hướng tới mục tiêu thiên niên kỷ là phát triển bền vững thì không thể không giải quyết hiệu quả mối quan hệ nhà 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nước và tôn giáo.
Nói cách khác đó chính là việc cần phải có một chính sách thực sự hữu hiệu về tôn giáo xét trong tổng thể chính sách xã hội nói chung để nó vừa có đủ tính hấp dẫn đối với các tôn giáo, vừa có đủ tính chính đáng, tính hiệu quả với xã hội. Đối với Việt Nam, một quốc gia có đời sống tôn giáo tương đối phổ biến thì ổn định và phát triển bền vững càng có ý nghĩa sâu sắc. Thực tiễn ở Việt Nam, tôn giáo xuất hiện sớm và trong quá trình phát triển các tôn giáo có nhiều đóng góp trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng đời sống văn hóa tinh thần, ổn định xã hội và phát triển đất nước, bởi vậy luôn được nhà nước quan tâm. Hơn thế, hiện nay tôn giáo không chỉ là nhu cầu của bộ phận nhân dân mà còn là vấn đề quan hệ quốc tế quan trọng, liên quan đến chính sách đối ngoại và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế cũng như hội nhập toàn diện của Việt Nam với thế giới.
Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề tôn giáo, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn quan tâm, chú trọng và có những chính sách phù hợp với từng giai đoạn phát triển cụ thể. Gần ba thập kỷ đổi mới chính sách tôn giáo gắn liền với công cuộc đổi mới toàn diện ở Việt Nam đã đem lại nhiều kết quả quan trọng, tạo cơ sở cho tôn giáo gắn bó đồng hành cùng dân tộc. Tuy nhiên trước những chuyển biến mới của đất nước cũng như của tôn giáo hiện nay đang đặt ra nhiều vấn đề thách thức cần tiếp tục giải quyết nhất là trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách tôn giáo. Bên cạnh đó việc lợi dụng tôn giáo trong tương quan với vấn đề dân chủ và nhân quyền của các thế lực thù địch vào các mục tiêu chống phá thực tế vẫn tiếp tục tiếp diễn… Bởi vậy trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo, Đảng, Nhà nước Việt Nam ý thức cần phải có một chính sách tôn giáo tốt, thực sự hữu hiệu để vừa có thể khuyến khích những mặt tích cực của tôn giáo vừa ngăn ngừa ảnh hưởng tiêu cực mà chúng đem lại, đồng thời vừa đáp ứng được nhu cầu ổn định, phát triển nhanh, bền vững của xã hội.
Từ góc độ nghiên cứu, nhiều công trình chỉ ra vai trò và vị trí của tôn giáo trong phát triển bền vững đất nước, nhất là về lĩnh vực văn hóa, xã hội từ đó đưa ra các đề xuất đối với chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước. Các công 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay trình về chính sách tôn giáo, chính sách xã hội nói chung hay trong môi trường xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay cũng khá nhiều. Các công trình này chủ yếu tổng kết về chính sách tôn giáo ở Việt Nam. Sự xuất hiện ngày càng nhiều các nghiên cứu dưới dạng sách, bài báo, sách, luận văn, luận án về chủ đề chính sách tôn giáo trong những năm gần đây đã chứng tỏ sự quan tâm của giới nghiên cứu đối với lĩnh vực này.
Tuy nhiên nghiên cứu về việc đổi mới chính sách tôn giáo đặt trong tổng thể phát triển bền vững đất nước hiện nay vẫn còn thiếu vắng và đòi hỏi phải cập nhật liên tục. Chính vì vậy, để có những quan điểm, giải pháp thích hợp, đúng đắn và hiệu quả hướng tới việc phát triển bền vững đất nước, những nghiên cứu cụ thể về thực tiễn chính sách tôn giáo ở Việt Nam hiện nay là vô cùng cần thiết. Xuất phát từ những yêu cầu về lý luận và thực tiễn trên, tôi chọn vấn đề Đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.
Mục đích Trên cơ sở phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam, luận án làm rõ thực trạng đổi mới chính sách tôn giáo ở Việt Nam trong phát triển bền vững hiện nay, từ đó đưa ra những quan điểm, giải pháp cho việc tiếp tục đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững đất nước trong thời gian sắp tới. Nhiệm vụ - Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay. - Làm rõ thực trạng đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay, từ đó chỉ ra những thành tựu, hạn chế cũng như những vấn đề còn tiếp tục đặt ra đối với việc hoàn thiện chính sách tôn giáo đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước trong thời gian tới. - Trên cơ sở đó, luận án đưa ra những quan điểm, giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững đất nước thời (LUAN.nay 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay gian sắp tới.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng Luận án nghiên cứu việc đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi Về nội dung: Vấn đề đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển ở bền vững ở Việt Nam hiện nay có thể tiếp cận nhiều phương diện khác nhau tuy nhiên trong luận án này, vấn đề đó được tiếp cận từ góc độ chính trị học. Chính sách tôn giáo là một phương thức để giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước và tôn giáo, hay đó chính là những quy định về quyền hạn, trách nhiệm, nghĩa vụ của nhà nước với vai trò là chủ thể của quyền lực chính trị và của các tổ chức tôn giáo với tư cách là các tổ chức xã hội cùng hướng tới mục tiêu phát triển bền vững đất nước.
Từ đó, luận án tập trung nghiên cứu và phân tích những nội dung nổi bật, thể hiện sự đổi mới về chính sách tôn giáo ở Việt Nam trong phát triển bền vững, như: chính sách về quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng; chính sách về công nhận tổ chức tôn giáo và cơ cấu tổ chức, nhân sự của tổ chức tôn giáo; chính sách về các hoạt động thuần túy tôn giáo cho đến các hoạt động xã hội, hoạt động quan hệ quốc tế của tổ chức tôn giáo; chính sách về tài sản tôn giáo; chính sách về quan hệ quốc tế của tôn giáo; về bộ máy quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo. Về không gian: Luận án nghiên cứu việc đổi mới chính sách tôn giáo ở Việt Nam. Về thời gian: Việc đổi mới chính sách tôn giáo ở Việt Nam là một quá trình và luận án tập trung vào khoảng thời gian từ năm 1990 đến hết năm 2018. Năm 1990 là mốc khởi đầu của quá trình này với sự ra đời của bản Nghị quyết 24/NQ-TW của Đảng Cộng sản Việt Nam mà trong đó những quan điểm nhìn nhận của Đảng về tôn giáo, vai trò của tôn giáo cũng như cách ứng xử với tôn giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại chứa đựng ý nghĩa to lớn, tạo ra sự thay đổi trong việc hoạch định và thực thi chính sách tôn giáo của nhà nước Việt Nam.nay 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.nay Cùng với sự đổi mới và phát triển theo hướng bền vững của đất nước, chính sách tôn giáo tiếp tục được quan tâm, đổi mới và trong khuôn khổ của bản luận án này, nghiên cứu xin dừng lại ở năm 2018.
Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu Luận án sử dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về tôn giáo. Luận án sử dụng cách tiếp cận vấn đề của chính trị học đối với việc đổi mới chính sách tôn giáo trong phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay.