Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo với số lượng chức sắc, tín đồ đông đảo. Tuyệt đại đa số đồng bào các tôn giáo luôn đồng hành cùng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tuy nhiên, trong từng thời kỳ lịch sử, một số hoạt động tôn giáo vẫn bị kẻ xấu lợi dụng, lôi kéo gây mất trật tự an toàn xã hội và ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Nhận thức rõ điều này, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn nhất quán chính sách tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, được hiến định trong Hiến pháp năm 2013 và thể chế hóa tại Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016.

Tại xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ – địa bàn mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử và tâm linh gắn liền với Khu di tích lịch sử Đền Hùng – việc thực hiện chính sách tôn giáo đã đạt được nhiều kết quả tích cực, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân. Dẫu vậy, thực tiễn công tác này tại địa phương vẫn bộc lộ những hạn chế, bất cập: hiện tượng tôn giáo tự xưng, sinh hoạt tôn giáo trái phép, tranh chấp đất đai tại các cơ sở thờ tự, công tác kiểm tra đánh giá chưa kịp thời, đội ngũ cán bộ cơ sở làm công tác tôn giáo chủ yếu là kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản và còn lúng túng trong tham mưu xử lý. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận “Thực hiện chính sách tôn giáo ở xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ” được tác giả Nguyễn Thị Trà My thực hiện.

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích thực trạng thực hiện chính sách tôn giáo tại xã Hy Cương, chỉ rõ những kết quả đạt được, các mặt hạn chế và nguyên nhân; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách tôn giáo tại địa phương trong giai đoạn hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Khái quát, tổng hợp và phân tích các vấn đề lý luận về tôn giáo và thực hiện chính sách tôn giáo.
  2. Phân tích tình hình, thực trạng và nguyên nhân trong quá trình thực hiện chính sách tôn giáo trên địa bàn xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
  3. Đề xuất phương hướng và các giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả công tác thực hiện chính sách tôn giáo ở xã Hy Cương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác định rõ ràng:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động thực hiện chính sách tôn giáo tại xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào thực trạng thực thi chính sách, đánh giá thành tựu và chỉ rõ các điểm hạn chế trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
  • Phạm vi thời gian: Từ ngày 01/01/2018 (thời điểm Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 chính thức có hiệu lực thi hành) đến năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Văn kiện Đại hội XIII, Nghị quyết số 25/NQ-TW, Chỉ thị số 18/CT-TW ngày 10/01/2018 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 25/NQ-TW về công tác tôn giáo trong tình hình mới. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật được sử dụng làm căn cứ quy chiếu bao gồm:

  • Hiến pháp năm 2013;
  • Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016;
  • Pháp lệnh Tín ngưỡng số 21/2004/PL-UBTVQH11;
  • Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015;
  • Nghị định số 162/2017/NĐ-CP ngày 30/12/2017 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Tín ngưỡng, tôn giáo;
  • Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg ngày 04/02/2005 của Thủ tướng Chính phủ về một số công tác đối với đạo Tin lành;
  • Chỉ thị số 1940/CT-TTg ngày 31/12/2008 của Thủ tướng Chính phủ về nhà đất liên quan đến tôn giáo;
  • Quyết định số 219/QĐ-TTg ngày 21/02/2019 và Quyết định số 414/QĐ-TTg ngày 12/04/2019 của Thủ tướng Chính phủ;
  • Quyết định số 670/QĐ-BTTTT ngày 12/04/2022 của Bộ Thông tin và Truyền thông.

Về phương pháp luận, tác giả vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết;
  • Phương pháp khái quát hóa, trừu tượng hóa;
  • Phương pháp thống kê, điều tra, khảo sát thực tế;
  • Phương pháp chuyên gia nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp.

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ các báo cáo thống kê kinh tế - xã hội (Văn bản số 14/BC-TCTK ngày 29/01/2023 của Tổng cục Thống kê), các báo cáo quản lý chuyên môn của Ủy ban nhân dân xã Hy Cương (tiêu biểu như Công văn số 1255/UBND-NV ngày 09/11/2022), số liệu hành chính của Ban Tôn giáo - Sở Nội vụ tỉnh Phú Thọ cùng các công trình khoa học đã công bố của các nhà nghiên cứu chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về tôn giáo và thực hiện chính sách tôn giáo

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng trong khoa học chính trị và quản lý công: tôn giáo, chính sách tôn giáo, chức sắc tôn giáo và thực hiện chính sách tôn giáo. Tác giả khẳng định thực hiện chính sách tôn giáo là toàn bộ quá trình sử dụng quyền lực nhà nước và công cụ pháp luật để điều chỉnh, hướng dẫn các hành vi của cá nhân, tổ chức tôn giáo nhằm hiện thực hóa mục tiêu quản lý của Nhà nước.

Quy trình triển khai thực hiện chính sách tôn giáo được tác giả phân tích qua 3 khâu cơ bản:

  1. Xây dựng và ban hành văn bản, chương trình, kế hoạch cụ thể hóa chính sách.
  2. Tổ chức thực hiện, phổ biến tuyên truyền, tập huấn nghiệp vụ và bảo đảm các điều kiện nguồn lực thi hành.
  3. Định kỳ sơ kết, tổng kết, đánh giá hiệu quả thực thi từ cơ sở lên cấp trên.

Bên cạnh đó, chương này làm rõ 6 quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo: khẳng định nhu cầu tinh thần của nhân dân; chủ động phòng ngừa hành vi lợi dụng tôn giáo; tôn trọng và phát huy các giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp; xác định công tác tôn giáo là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị; tạo điều kiện cho các tổ chức tôn giáo hoạt động theo hiến chương, điều lệ hợp pháp; tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật. Dữ liệu tổng hợp toàn quốc ghi nhận sự phát triển: năm 2006 cả nước có 6 tôn giáo đăng ký và 16 tổ chức được công nhận, đến ngày 06/06/2020 đã công nhận 38 tổ chức thuộc 16 tôn giáo với khoảng 25 triệu tín đồ.

Chương 2: Thực trạng thực hiện chính sách tôn giáo ở xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

Chương 2 tập trung khảo sát tình hình thực tế tại xã Hy Cương. Về bối cảnh kinh tế - xã hội, địa phương đang chuyển dịch cơ cấu từ khu vực nông nghiệp sang khu vực dịch vụ tâm linh, lễ hội và du lịch gắn liền với Quần thể di tích lịch sử Đền Hùng. Tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương năm 2022 đạt 7,98% (khu vực công nghiệp - xây dựng tăng 11,91%, dịch vụ tăng 6,83%, nông - lâm - thủy sản tăng 3%).

Về tình hình tôn giáo và tín ngưỡng, trên địa bàn có 2 tôn giáo chính được Nhà nước công nhận hoạt động là Phật giáo và Công giáo. Toàn xã có 170 cơ sở tín ngưỡng (đình, đền, miếu, nhà thờ họ, điện thờ), trong đó 50 cơ sở có ban quản lý; có 18 di tích cấp tỉnh và 12 di tích cấp Quốc gia. Về cơ sở tôn giáo trực tiếp, xã có chùa Am Đường (thờ Phật), nhà thờ họ giáo Xóm Bướm (thuộc giáo xứ Tiên Kiên) cùng 4 đền và 1 lăng thuộc quần thể di tích quốc gia đặc biệt.

Tiêu chí thống kê tại địa bàn Số liệu ghi nhận
Số cơ sở tín ngưỡng trên địa bàn 170 cơ sở (50 cơ sở có Ban quản lý)
Di tích lịch sử văn hóa 18 di tích cấp tỉnh, 12 di tích cấp Quốc gia
Cơ sở tôn giáo chính tại xã 01 chùa (chùa Am Đường), 01 nhà thờ (nhà thờ Xóm Bướm)
Tỷ lệ cấp Giấy chứng nhận QSD đất cho cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo 43/48 cơ sở đã được cấp
Số công trình tín ngưỡng, tôn giáo được trùng tu, sửa chữa 14 công trình
Cán bộ quản lý được Sở Nội vụ bồi dưỡng kiến thức tôn giáo (2022) 1.650 cán bộ (gồm cán bộ xã Hy Cương)
Số hội nghị chuyên đề tuyên truyền pháp luật về tôn giáo (2 năm) 150 hội nghị với hơn 10.000 lượt người tham gia
Tài liệu pháp luật được tiếp nhận và cấp phát 150 bản tin Tư pháp, gần 200 cuốn sách pháp luật
Lượng khách tham gia Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng (2023) Khoảng 6 triệu lượt khách (5 ngày nghỉ lễ)

Về công tác quản lý và xử lý vi phạm thực tế, chính quyền xã đã chủ động giải quyết các phát sinh nhạy cảm. Điển hình là vụ việc họ giáo Xóm Bướm tự ý xây dựng nhà khách và đặt tượng Đức Mẹ trên thửa đất nông nghiệp chưa chuyển đổi mục đích sử dụng. UBND xã đã không áp dụng biện pháp xử phạt hành chính cứng nhắc mà kiên trì phối hợp vận động, thuyết phục giáo dân di chuyển tượng về khuôn viên nhà thờ hợp pháp vào cuối tháng 11/2022, đồng thời hướng dẫn lập hồ sơ pháp lý về đất đai. Công tác quản lý tài chính tại các nơi thờ tự được chuẩn hóa thông qua mô hình "chìa khóa tay ba" (gồm Trưởng ban khánh tiết, kế toán và thủ quỹ) nhằm bảo đảm tính minh bạch trong quản lý tiền công đức.

Bên cạnh kết quả, tác giả chỉ rõ các hạn chế: nhận thức của một bộ phận cán bộ còn định kiến; cán bộ làm công tác tôn giáo cấp xã là phó chủ tịch UBND hoặc công chức văn hóa kiêm nhiệm, chưa qua đào tạo chuyên sâu; công tác nắm bắt tình hình còn chậm; việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho một số cơ sở còn tồn đọng do chênh lệch diện tích thực tế so với bản đồ địa chính; thiếu chế tài cụ thể điều chỉnh các hình thức tôn giáo trực tuyến xuất hiện sau dịch Covid-19.

Chương 3: Giải pháp nâng cao trong việc thực hiện chính sách tôn giáo ở xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ

Dựa trên Công văn số 1255/UBND-NV ngày 09/11/2022 của UBND xã Hy Cương và các văn bản chỉ đạo của cấp ủy, chương này xác định các vấn đề đặt ra và đề xuất 4 nhóm giải pháp chủ yếu:

  1. Xây dựng, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo: Chuyên môn hóa đội ngũ phụ trách; rà soát, lựa chọn và cử cán bộ tham gia các lớp bồi dưỡng chính trị, văn hóa, tín ngưỡng; đề xuất Sở Nội vụ tăng cường tập huấn nghiệp vụ, đặc biệt là kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và tuyên truyền chính sách; tăng cường phối hợp liên ngành giữa các tổ chức trong hệ thống chính trị cấp cơ sở.
  2. Nâng cao hiệu quả trong công tác vận động chức sắc, tín đồ tôn giáo: Chủ động gặp gỡ, đối thoại và giải quyết kịp thời các nguyện vọng chính đáng của chức sắc, phật tử, giáo dân; vận động đồng bào có đạo tích cực tham gia phong trào xây dựng nông thôn mới, xóa đói giảm nghèo, thực hiện tốt chính sách dân số - kế hoạch hóa gia đình; chú trọng công tác phát triển đảng viên là người có đạo; đề xuất giáo xứ thành lập Ban Mục vụ di dân nhằm hỗ trợ pháp lý, đào tạo nghề và kỹ năng sống cho lao động di cư.
  3. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật về tôn giáo: Đổi mới nội dung, hình thức phổ biến Chỉ thị số 18/CT-TW, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, Nghị định số 162/2017/NĐ-CP; tăng cường biên soạn tài liệu phổ thông, tin bài trên hệ thống truyền thanh và trang thông tin điện tử; kết hợp tuyên truyền trong các dịp lễ trọng (Phật đản, Giáng sinh, Phục sinh).
  4. Đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác cải cách hành chính trong quản lý nhà nước về tôn giáo: Tạo sự thống nhất trong nhận thức của toàn bộ hệ thống chính trị cơ sở; củng cố lực lượng cốt cán trong vùng đồng bào có đạo; rà soát, rút ngắn quy trình giải quyết thủ tục hành chính liên quan đến sinh hoạt tôn giáo tập trung và đất đai tôn giáo.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phản ánh các kết quả cụ thể trong thực thi chính sách tôn giáo tại địa bàn xã Hy Cương:

  • Thực hiện nghiêm túc công tác đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung; chấp thuận các hoạt động lễ nghi ngoài cơ sở thờ tự đúng pháp luật (như lễ cầu siêu cho các Anh hùng Liệt sĩ của chùa Am Đường và Hội đồng Giáo xứ vào dịp 27/07 hàng năm tại Nghĩa trang liệt sĩ xã).
  • Hoàn thành cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 43/48 cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo; phê duyệt hồ sơ trùng tu, xây dựng lại cho 14 công trình.
  • Xử lý thành công điểm nóng về đất đai và biểu tượng tôn giáo tại giáo họ Xóm Bướm thông qua biện pháp tuyên truyền, vận động, không để phát sinh khiếu kiện phức tạp.
  • Triển khai hiệu quả công tác thông tin tuyên truyền, phục vụ an toàn cho khoảng 6 triệu lượt du khách tham gia Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng năm 2023.

Về mặt đóng góp khoa học, đề tài đã cụ thể hóa đường lối, chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước vào một địa bàn cấp xã đặc thù – nơi đan xen giữa hai tôn giáo lớn (Phật giáo, Công giáo) và quần thể tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Khóa luận cung cấp bức tranh thực tế về những khó khăn của bộ máy quản lý nhà nước cấp cơ sở sau khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 có hiệu lực, đồng thời đề xuất các giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cho chính quyền địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có phạm vi khảo sát giới hạn tại địa bàn một xã nông nghiệp đang trong quá trình đô thị hóa (xã Hy Cương, thành phố Việt Trì), với mốc thời gian tập trung từ năm 2018 đến đầu năm 2023. Do nguồn lực nghiên cứu của bậc cử nhân và đặc thù kiêm nhiệm của bộ máy cơ sở, một số số liệu phân loại nhân khẩu học tôn giáo chuyên sâu chưa được bóc tách chi tiết.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát so sánh việc thực hiện chính sách tôn giáo giữa các xã, phường khác trên địa bàn thành phố Việt Trì hoặc toàn tỉnh Phú Thọ; đồng thời đi sâu đánh giá tác động của không gian mạng đối với hoạt động truyền đạo trực tuyến và hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai tại các di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo thiết thực cho sinh viên các ngành Chính trị học, Quản lý nhà nước, Tôn giáo học, Luật học và Hành chính công khi thực hiện các nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo ở cấp cơ sở.

Đối với cán bộ chuyên trách công tác dân tộc - tôn giáo, cán bộ tư pháp - hộ tịch và lãnh đạo UBND cấp xã/phường, đề tài cung cấp các kinh nghiệm thực tiễn có giá trị tham khảo cao:

  • Quy trình xử lý mềm dẻo, đúng pháp luật đối với các vi phạm về xây dựng, đặt biểu tượng tôn giáo trái phép trên đất nông nghiệp.
  • Mô hình quản lý tài chính "chìa khóa tay ba" trong quản lý hòm công đức tại các cơ sở tín ngưỡng.
  • Phương pháp phối hợp giữa chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các chức sắc tôn giáo trong phong trào xây dựng nông thôn mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tình hình cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo tại xã Hy Cương đạt kết quả như thế nào?
Tính đến thời điểm nghiên cứu, UBND xã Hy Cương đã phối hợp giải quyết và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 43/48 cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo trên địa bàn; đồng thời quản lý, tạo điều kiện cho 14 công trình tín ngưỡng, tôn giáo thực hiện trùng tu, sửa chữa và xây dựng lại theo quy định.

2. Chính quyền xã Hy Cương đã xử lý vụ việc tự ý đặt tượng Đức Mẹ tại họ giáo Xóm Bướm bằng biện pháp gì?
Thay vì ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính cứng nhắc làm phát sinh căng thẳng tôn giáo, UBND xã đã báo cáo Thường trực Đảng ủy, UBND thành phố, kiên trì phối hợp với các ban ngành vận động, thuyết phục giáo họ Xóm Bướm tự nguyện di chuyển tượng về đặt trong khuôn viên hợp pháp của nhà thờ Xóm Bướm vào cuối tháng 11/2022, đồng thời hỗ trợ giáo xứ hoàn thiện thủ tục pháp lý về đất đai.

3. Mô hình quản lý hòm công đức tại các cơ sở tín ngưỡng ở xã Hy Cương được triển khai ra sao?
Các cơ sở tín ngưỡng, thờ tự trên địa bàn xã thực hiện nghiêm ngặt quy chế quản lý hòm công đức theo cơ chế "chìa khóa tay ba": ba ổ khóa được giao cho ba người độc lập nắm giữ gồm Trưởng ban khánh tiết, kế toán và thủ quỹ. Việc mở hòm công đức được tiến hành định kỳ, công khai và dân chủ.

4. Khóa luận chỉ ra những khó khăn, bất cập lớn nhất của đội ngũ cán bộ làm công tác tôn giáo tại xã Hy Cương là gì?
Khó khăn lớn nhất là địa phương chưa có biên chế cán bộ chuyên trách công tác tôn giáo. Từ cuối năm 2021, công việc này do Phó Chủ tịch UBND xã hoặc cán bộ văn hóa - xã hội kiêm nhiệm. Đội ngũ kiêm nhiệm này thường trái chuyên môn đào tạo, chưa được bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu và thiếu kinh nghiệm thực tế, dẫn đến tình trạng bị động, lúng túng trong công tác nắm bắt tình hình và tham mưu xử lý các vụ việc phát sinh.

5. Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật về tôn giáo tại xã Hy Cương được ghi nhận qua những số liệu nào?
Trong 2 năm khảo sát, địa phương đã tổ chức 150 hội nghị chuyên đề tuyên truyền pháp luật về tôn giáo thu hút hơn 10.000 lượt người tham gia; tiếp nhận và cấp phát 150 bản tin Tư pháp tỉnh Phú Thọ, gần 200 cuốn sách pháp luật đến tận cơ sở; năm 2022 có cán bộ tham gia lớp bồi dưỡng kiến thức tôn giáo do Sở Nội vụ tỉnh Phú Thọ tổ chức cho 1.650 cán bộ toàn tỉnh.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Trà My đã phản ánh toàn diện bức tranh thực hiện chính sách tôn giáo tại xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn 2018 - 2023. Công trình kết hợp hài hòa giữa khung lý thuyết khoa học chính trị và nguồn dữ liệu thực chứng phong phú, chỉ rõ những thành tựu bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng cũng như những bất cập về bộ máy cán bộ kiêm nhiệm và quản lý đất đai tôn giáo. Hệ thống 4 nhóm giải pháp do tác giả đề xuất bám sát thẩm quyền quản lý nhà nước cấp xã, có giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác tôn giáo tại địa phương.