Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý ngân sách nhà nước cấp xã Chương 2: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước của phường Ngô Mây, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định Chương 3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước của phường Ngô Mây, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định 8 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP XÃ 1. Ngân sách nhà nƣớc và ngân sách nhà nƣớc cấp xã 1. Khái niệm ngân sách nhà nước và hệ thống ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước Tại Khoản 14 Điều 4 của Luật Ngân sách nhà nước được Quốc hội khóa XIII nước Cộng hòa XHCN Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 9, năm 2015 khẳng định: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” [14].
NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước. Quỹ này thể hiện lượng tiền huy động từ thu nhập quốc dân để đáp ứng cho các khoản chi tiêu của Nhà nước, có hai mặt đó là: mặt tĩnh và mặt động. Mặt tĩnh thể hiện các nguồn tài chính được tập trung vào NSNN mà chúng ta có thể xác định được vào bất kỳ thời điểm nào. Mặt động thể hiện các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị gắn liền với quỹ tiền tệ tập trung vào NSNN và từ NSNN phân bổ các nguồn tài chính cho các ngành, các lĩnh vực, các địa phương của nền kinh tế quốc dân.
Hoạt động của NSNN bao gồm thu và chi. Thu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình nhà nước dùng quyền lực chính trị để thực hiện phân phối các nguồn tài chính dưới hình thức giá trị nhằm hình thành quỹ tiền tệ của nhà nước. Như vậy, thu NSNN bao gồm toàn bộ các khoản tiền được tập trung vào tay nhà nước để hình thành quỹ NSNN đáp ứng cho các yêu cầu chi tiêu xác định của nhà nước. Chi NSNN thể hiện các quan hệ tiền tệ hình thành trong quá trình phân 9 phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải cho các chi phí của bộ máy quản lý nhà nước và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội mà nhà nước đảm nhận theo những nguyên tắc nhất định.
Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN là tổng thể ngân sách của các cấp chính quyền nhà nước. Tổ chức hệ thống ngân sách chịu tác động bởi nhiều yếu tố mà trước hết là chế độ xã hội của một nhà nước và phân chia lãnh thổ hành chính. Thông thường ở các nước, hệ thống NSNN được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính. Ở Việt Nam với mô hình nhà nước thống nhất nên hệ thống NSNN được tổ chức theo hai cấp: Ngân sách Trung ương và ngân sách của các cấp chính quyền địa phương.
Tại Khoản 15 Điều 4 của Luật NSNN, năm 2015 cho rằng: “Ngân sách Trung ương là các khoản thu NSNN phân cấp cho cấp Trung ương hưởng và các khoản chi NSNN thuộc nhiệm vụ chi của cấp Trung ương” [14] cấp Trung ương bao gồm các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan trực thuộc Chính phủ. Tổ chức xã hội thuộc Trung ương, tổ chức đoàn thể Trung ương,… Tại Khoản 13 Điều 4 của Luật NSNN, năm 2015 cho rằng: “Ngân sách địa phương là các khoản thu NSNN phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách Trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi NSNN thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương” [14 ] Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách các cấp chính quyền địa phương như: ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương; ngân sách xã, phường, thị trấn. 10 Ngân sách nhà nƣớc Ngân sách Trung ƣơng Ngân sách địa phƣơng Ngân sách tỉnh và Ngân sách huyện, Ngân sách xã, thành phố phường, thị quận, thị xã, thành trực thuộc trung trấn ương phố thuộc tỉnh Sơ đồ 1. Hệ thống ngân sách nhà nƣớc ở Việt Nam 1.
Khái niệm và vai trò của ngân sách nhà nước cấp xã 1. Khái niệm ngân sách nhà nước cấp xã Trong hệ thống NSNN, NSNN cấp xã là ngân sách các cấp chính quyền địa phương, đó là NSNN được phân cấp nguồn thu, toàn bộ các khoản thu trong dự toán được HĐND xã quyết định và được thực hiện trong một năm để thực hiện chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã. Có nhiệm vụ phân phối và sử dụng nguồn vốn đã tập trung qua thu ngân sách xã nhằm đáp ứng cho các nhu cầu chi tiêu gắn liền với việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã theo quy định của pháp luật. Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ tiêu chuẩn mà nhà nước đặt ra.
Hoạt động của ngân sách xã gắn với hoạt động của chính quyền nhà nước cấp xã. Xã vừa là cấp ngân sách, vừa là đơn vị sử dụng ngân sách. Điều này chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành, kế toán và quyết toán ngân sách xã. Vai trò của ngân sách nhà nước cấp xã NSNN cấp xã là cấp ngân sách cuối cùng trong hệ thống NSNN tại Việt Nam nhưng mang một đặc điểm khác biệt với các cấp ngân sách còn lại, đó là ngân sách cấp xã chỉ có duy nhất 01 đơn vị sử dụng NSNN là UBND cấp xã.
11 NSNN cấp xã là công cụ tiên quyết cho chính quyền xã thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, gắn bó mật thiết với dân, trực tiếp xử lý các vấn đề mà cộng đồng dân cư đặt ra. Chính quyền xã sử dụng ngân sách xã để chi lương, phụ cấp cho cán bộ, công chức và những người hoạt động không chuyên trách thuộc bộ máy hành chính, bảo đảm cơ sở hạ tầng giao thông, môi trường liên quan đến đời sống cộng đồng dân cư, giáo dục, chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân dân, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. theo phân cấp quản lý. Chính quyền xã sử dụng các công cụ ngân sách để thực hiện vai trò định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh, chống độc quyền.
Với công cụ thuế, một mặt chính quyền tạo được nguồn thu để đầu tư phát triển kinh tế hạ tầng, mặt khác chính quyền định hướng hình thành cho các doanh nghiệp đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế khác nhau, bằng mức thuế suất hợp lý để chính quyền có thể kích thích hoặc hạn chế sự phát triển của các ngành nghề hoặc mặt hàng, tạo điều kiện cho kinh tế phát triển cân đối, hiệu quả. Chính quyền xã sử dụng NSNN để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển cơ sở hạ tầng, các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội và an ninh quốc phòng trên địa bàn. Thực hiện hỗ trợ cho các cơ quan trong trường hợp cần thiết để đảm bảo sự ổn định về cơ cấu hoặc chuẩn bị thay đổi sang cơ cấu mới cao hơn. NSNN cấp xã là công cụ huy động nguồn tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu trên địa bàn.Việc huy động các nguồn tài chính vào ngân sách cấp xã bao gồm từ NSNN cấp trên và thông qua thuế, các khoản thu khác với chính sách huy động tối ưu là: phải đảm bảo chi tiêu cho hoạt động của xã, mặt khác mức huy động phải phù hợp với khả năng đóng góp của các chủ thể trong xã hội, kích thích hoạt động kinh doanh của các chủ thể phát triển.
Mức động viên quá cao hay quá thấp đều có tác động tích cực và tiêu cực đến hoạt động kinh tế trên địa bàn. Đặc điểm của ngân sách nhà nước cấp xã *Đặc điểm chung: NSNN cấp xã là một loại quỹ tiền tệ của nhà nước, do chính quyền cấp cơ sở quản lý và điều hành, có các khoản thu, chi NSNN dự toán được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định, theo một quy trình: Lập dự toán, chấp hành dự toán, kế toán và quyết toán ngân sách. Thu ngân sách xã bao gồm các khoản thu NSNN phân cấp cho cấp xã và các khoản huy động đóng góp của các cá nhân, tổ chức trên nguyên tắc tự nguyện theo quy định của pháp luật do HĐND xã quyết định. Chi ngân sách xã gồm có chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển theo phân cấp.
*Đặc điểm riêng: NSNN cấp xã vừa là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN, lại vừa là đơn vị sử dụng ngân sách. Đóng vai một cấp ngân sách, vì NSNN cấp xã cũng được phân cấp quản lý nguồn thu và thực hiện các nhiệm vụ chi như một cấp ngân sách thực thụ. Đóng vai như một đơn vị sử dụng ngân sách, bởi xã cũng có nhiệm vụ trực tiếp chi tiêu các nguồn kinh phí theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức quy định. Nên NSNN cấp xã mang tính “lưỡng tính” vừa là một cấp tự cân đối thu chi, vừa là đơn vị trực tiếp chi tiêu.
NSNN cấp xã không có đơn vị dự toán trực thuộc nào, nó vừa tạo nguồn thu, vừa phải phân bổ nhiệm vụ chi. NSNN cấp xã là đơn vị dự toán cuối cùng vì nó là nơi trực tiếp giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa nhà nước với nhân dân, đảm bảo cho pháp luật của nhà nước được thực hiện nghiêm minh. Thông qua hoạt động thu, chi NSNN cấp xã thì mối quan hệ về lợi ích giữa người dân và nhà nước cũng sẽ được giải quyết tốt và triệt để nếu chính quyền cấp xã thực hiện đúng việc phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi trong nhiệm vụ và quyền hạn của mình. NSNN cấp xã là cấp ngân sách cuối cùng gắn chặt với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.
Các hoạt động thu, chi NSNN cấp xã gắn liền với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã được phân 13 cấp đồng thời luôn chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quyền lực của nhà nước ở cấp xã đó là HĐND. Bản chất quan hệ thu chi NSNN cấp xã là phản ánh quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSNN giữa hai chủ thể, một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp xã, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội. Quản lý ngân sách nhà nƣớc cấp xã 1.