Tổng quan nghiên cứu

Quản lý và kiểm soát chi ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm nhằm duy trì kỷ luật tài khóa và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực công. Tại thành phố Bắc Kạn, chi thường xuyên ngân sách cấp phường đóng vai trò bảo đảm hoạt động thường xuyên của bộ máy chính quyền cơ sở, an ninh trật tự và an sinh xã hội cho 8 đơn vị hành chính phường, xã. Trong giai đoạn 2016 - 2018, tổng chi ngân sách cấp phường trên địa bàn duy trì mức tăng trưởng trung bình khoảng 8,5% mỗi năm, đặt ra yêu cầu cấp thiết về công tác giám sát, cấp phát tài chính chặt chẽ. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy quy trình kiểm soát chi vẫn còn bộc lộ những tồn tại nhất định, đặc biệt là năng lực lập dự toán và tỷ lệ hồ sơ thanh toán phải hoàn thiện lại còn chiếm khoảng 6,5% đến 12%.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách phường qua Kho bạc Nhà nước thành phố Bắc Kạn giai đoạn 2016 - 2018, đồng thời tích hợp dữ liệu điều tra thực tế trong giai đoạn từ tháng 9/2019 đến tháng 10/2019. Luận văn hướng tới mục tiêu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện quy trình kiểm soát chi, nâng cao tỷ lệ giải ngân đúng dự toán lên trên 98% và giảm thiểu tối đa các sai phạm trong chấp hành kỷ luật tài chính nhà nước đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và lý thuyết kiểm soát nội bộ trong khu vực công, kết hợp với các quy định tại Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Thông tư 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính. Hệ thống lý luận tập trung làm rõ 5 nguyên tắc kiểm soát chi cốt lõi: kiểm soát theo dự toán được phê duyệt, bảo đảm tính tiết kiệm và hiệu quả, thực hiện chi trả trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước, phát huy quyền tự chủ tài chính của đơn vị sử dụng ngân sách, và thực hiện quyết toán nghiêm ngặt.

Nghiên cứu phân tích 10 nhóm nội dung chi thường xuyên cấp phường, bao gồm: chi quốc phòng; an ninh trật tự; sự nghiệp giáo dục, y tế, văn hóa - thể thao; bảo vệ môi trường; hoạt động kinh tế; hoạt động bộ máy cơ quan nhà nước và tổ chức chính trị - xã hội; chi bảo đảm an sinh xã hội và dự phòng ngân sách từ 2% đến 4%. Các công cụ kiểm soát chính được định vị rõ nét gồm hệ thống mục lục ngân sách nhà nước, dự toán chi hàng năm, định mức chi tiêu đơn vị, hóa đơn chứng từ kế toán và cơ chế quản lý cam kết chi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu khảo sát gồm 120 phiếu điều tra, đối tượng là cán bộ lãnh đạo UBND, công chức tài chính - kế toán tại 8 phường thuộc thành phố Bắc Kạn và cán bộ kiểm soát chi thuộc Kho bạc Nhà nước địa phương. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện cao cho các nhóm chuyên môn trực tiếp tham gia vào quy trình luân chuyển chứng từ thanh toán.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích so sánh định lượng và tổng hợp định tính là nhằm đo lường chính xác các biến động về quy mô chi tiêu qua các năm, đồng thời đánh giá khách quan các nhân tố chủ quan lẫn khách quan tác động đến hiệu lực quản lý. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quyết toán tài chính của Kho bạc Nhà nước thành phố Bắc Kạn từ năm 2016 đến năm 2018, kết hợp dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa trong tháng 9 và tháng 10 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu thực tế tại thành phố Bắc Kạn giai đoạn 2016 - 2018 mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô chi thường xuyên ngân sách cấp phường có xu hướng tăng đều, trong đó các khoản chi thanh toán cho con người như lương, phụ cấp và các khoản đóng góp theo lương chiếm tỷ trọng áp đảo, dao động từ 65% đến 72% tổng chi thường xuyên hàng năm.

Thứ hai, công tác chấp hành dự toán còn thiếu tính ổn định. Tỷ lệ giải ngân so với dự toán đầu năm giữa các phường có sự chênh lệch đáng kể, dao động từ 91,2% đến 104,8%, đòi hỏi phải thực hiện nhiều đợt điều chỉnh dự toán bổ sung vào cuối quý 3 và quý 4.

Thứ ba, công tác kiểm soát hồ sơ chứng từ thanh toán đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn tồn tại hạn chế. Thống kê tại Kho bạc Nhà nước thành phố Bắc Kạn cho thấy tỷ lệ hồ sơ thanh toán bị trả lại để bổ sung, chỉnh sửa đã giảm từ 11,8% năm 2016 xuống còn 6,4% vào năm 2018. Trong số các hồ sơ bị trả lại, lỗi sai mục lục ngân sách chiếm 34,2%, hồ sơ thiếu chứng từ hợp pháp chiếm 28,6% và vượt định mức chi tiêu chiếm 15,3%.

Thứ tư, công tác thanh tra và xử lý vi phạm tài chính được siết chặt. Giai đoạn 2016 - 2018, đơn vị đã phối hợp phát hiện, từ chối thanh toán và yêu cầu thu hồi về ngân sách nhà nước số tiền hơn 145 triệu đồng do thanh toán sai chế độ và chi vượt định mức tiêu chuẩn quy định.

Tỷ lệ hồ sơ thanh toán chi ngân sách phường bị trả lại (2016 - 2018):
+ Năm 2016: 11,8%
+ Năm 2017:  8,9%
+ Năm 2018:  6,4%
(Trong đó: Sai mục lục NSNN chiếm 34,2%, thiếu chứng từ chiếm 28,6%, vượt định mức chiếm 15,3%)

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh thực trạng phân bổ nguồn lực tại các đơn vị hành chính cấp phường. Khi trình bày qua các bảng biểu thống kê cơ cấu chi và biểu đồ so sánh giữa dự toán với quyết toán thực tế, có thể nhận thấy năng lực dự báo của cán bộ kế toán cấp phường còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ trình độ chuyên môn chưa đồng đều, sự phối hợp giữa cơ quan Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước đôi lúc chưa kịp thời, cùng với việc hệ thống văn bản định mức kinh tế - kỹ thuật chậm được cập nhật so với biến động giá cả thị trường.

So sánh với bài học thực tiễn tại các địa phương khác như mô hình giao dịch một cửa tại Kho bạc Nhà nước thành phố Thái Nguyên, mô hình phát triển chất lượng nhân lực tại Kho bạc Nhà nước thành phố Cao Bằng (quản lý chi thường xuyên năm 2018 đạt 289 tỷ đồng, trong đó cấp phường đạt 64,2 tỷ đồng) hay đề án thống nhất một đầu mối kiểm soát chi tại Đà Nẵng, việc hiện đại hóa quy trình kiểm soát chi tại Bắc Kạn là hoàn toàn cấp thiết nhằm loại bỏ tình trạng đùn đẩy trách nhiệm và nâng cao tính minh bạch tài khóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách phường trên địa bàn thành phố Bắc Kạn, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, định mức sử dụng ngân sách: Ủy ban nhân dân tỉnh và Hội đồng nhân dân thành phố Bắc Kạn cần rà soát, điều chỉnh 100% các định mức chi tiêu hành chính, hội nghị, công tác phí cho phù hợp với mặt bằng giá cả thực tế, hoàn thành trong giai đoạn 2021 - 2022.
  2. Chuẩn hóa quy trình kiểm tra chứng từ chi và quản lý cam kết chi: Kho bạc Nhà nước thành phố Bắc Kạn áp dụng triệt để quy trình kiểm soát cam kết chi đối với các hợp đồng mua sắm tài sản trên 100 triệu đồng, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hồ sơ bị trả lại xuống dưới 3% vào năm 2023.
  3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và dịch vụ công trực tuyến: Triển khai diện rộng dịch vụ công trực tuyến Kho bạc Nhà nước cấp độ 4 đến 100% các phường, bảo đảm 95% hồ sơ thanh toán chi thường xuyên được xử lý qua môi trường số trong giai đoạn 2021 - 2025.
  4. Đào tạo nâng cao năng lực cán bộ chuyên môn: Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với Kho bạc Nhà nước tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn mỗi năm về Luật Ngân sách Nhà nước và chuẩn mực kế toán công cho 100% kế toán viên và chủ tài khoản cấp phường.
  5. Tăng cường công tác tự kiểm tra và phối hợp liên ngành: Thiết lập cơ chế thanh tra đột xuất tối thiểu 1 lần mỗi năm tại mỗi phường, gắn trách nhiệm cá nhân của thủ trưởng đơn vị với kết quả giải ngân và quyết toán ngân sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho các nhóm đối tượng:

  • Cán bộ quản lý và công chức Kho bạc Nhà nước: Cung cấp góc nhìn thực chứng và bộ chỉ tiêu đánh giá quy trình nghiệp vụ kiểm soát chi, hỗ trợ chuẩn hóa quy trình xử lý hồ sơ một cửa.
  • Cán bộ tài chính - kế toán và lãnh đạo UBND cấp xã, phường: Giúp nắm vững các sai sót thường gặp trong hồ sơ thanh toán, nâng cao kỹ năng lập dự toán và quản lý chi tiêu nội bộ đúng pháp luật.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu tài chính công cấp cơ sở tại các địa bàn miền núi.
  • Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và thành phố: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tế để ban hành các văn bản hướng dẫn phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và định mức phân bổ ngân sách phù hợp với điều kiện địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm soát chi thường xuyên qua Kho bạc Nhà nước mang lại lợi ích gì cho ngân sách phường?
Công tác này giúp bảo đảm mọi khoản chi ngân sách cấp phường đều có trong dự toán, đúng đối tượng, định mức và chế độ quy định. Nhờ đó ngăn chặn triệt để tình trạng thất thoát, lãng phí, nợ đọng kinh phí và bảo đảm khả năng cân đối ngân quỹ của chính quyền cơ sở.

Căn cứ pháp lý quan trọng nhất trong kiểm soát chi ngân sách phường là gì?
Các căn cứ nền tảng gồm Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Nghị định 163/2016/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách, Thông tư 344/2016/TT-BTC về quản lý tài chính ngân sách xã, phường, thị trấn và các văn bản quy định định mức chi tiêu của Hội đồng nhân dân tỉnh Bắc Kạn.

Lý do phổ biến khiến hồ sơ thanh toán của các phường bị Kho bạc trả lại là gì?
Qua số liệu thực tế giai đoạn 2016 - 2018, nguyên nhân chủ yếu gồm: hạch toán sai mục lục ngân sách nhà nước (chiếm hơn 34%), bảng kê chứng từ không khớp với hóa đơn tài chính (chiếm gần 29%), và một số khoản chi hội nghị, tiếp khách vượt quá định mức quy định của địa phương.

Cơ chế quản lý cam kết chi được thực hiện như thế nào tại cấp phường?
Khi phát sinh hợp đồng kinh tế mua sắm hàng hóa hoặc sửa chữa công trình có giá trị theo quy định, đơn vị dự toán phải gửi hợp đồng đến Kho bạc Nhà nước để phong tỏa nguồn dự toán tương ứng, bảo đảm đơn vị không chi vượt ngân sách và nhà cung cấp được thanh toán đúng hạn khi hoàn thành hợp đồng.

Việc áp dụng dịch vụ công trực tuyến tại Kho bạc đem lại hiệu quả gì cho cán bộ kế toán phường?
Dịch vụ công trực tuyến giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ 3 ngày xuống còn dưới 24 giờ, giúp cán bộ kế toán phường theo dõi trạng thái hồ sơ minh bạch theo thời gian thực mà không phải di chuyển nhiều lần, tiết kiệm chi phí hành chính và giảm thiểu sai sót chứng từ giấy.

Kết luận

Nghiên cứu về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách phường qua Kho bạc Nhà nước trên địa bàn thành phố Bắc Kạn đã đạt được các kết quả nổi bật sau:

  • Hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về quản lý và kiểm soát chi thường xuyên ngân sách cấp xã, phường trong bối cảnh thực thi Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Phân tích chi tiết thực trạng kiểm soát chi tại 8 phường thuộc thành phố Bắc Kạn giai đoạn 2016 - 2018, chỉ rõ tỷ lệ chi cho con người chiếm tới trên 65% tổng chi thường xuyên.
  • Nhận diện chính xác 4 điểm nghẽn lớn trong quy trình lập dự toán, chấp hành chứng từ kế toán, giải ngân cam kết chi và công tác thanh tra tài chính tại địa phương.
  • Đề xuất lộ trình 5 giải pháp đồng bộ kết hợp ứng dụng dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4 và hoàn thiện định mức chi tiêu công hướng tới tầm nhìn năm 2025.
  • Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho các cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị dự toán và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế.

Các đơn vị quản lý tài chính và cán bộ nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp các đề xuất của luận văn để tối ưu hóa công tác điều hành ngân sách tại cơ sở.