Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lí luận về ngân sách nhà nước và kiểm soát chi ngân sách nhà nước 1. Một số khái niệm 1. Ngân sách nhà nước Khi bắt đầu hình thành Nhà nước, mỗi quốc gia đều cần có nguồn lực để đảm bảo cho công tác xây dựng và phát triển đất nước.
Trong đó, NSNN là một trong những nguồn lực quan trọng nhất, được ra đời nhằm phục vụ giai cấp thống trị, là điều kiện bảo vệ và đảm bảo hoạt động cho bộ máy nhà nước, đồng thời Ngân sách nhà nước cũng là công cụ giúp giai cấp thống trị hoàn thiện vai trò quản lý nhà nước. Trong hệ thống tài chính, NSNN luôn nắm vai trò chủ đạo quan trọng để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.” (Luật ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, 2015) NSNN ra đời song song với sự xuất hiện của Nhà nước. Nhà nước bằng quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính cũng như nhằm đảm bảo thực hiện được các chức năng, nhiệm vụ của mình đã đặt ra những khoản thu, chi NSNN cần thiết.
Điều này cho thấy chính sự tồn tại và vai trò của Nhà nước đối với đời sống kinh tế - xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt động của NSNN. Hoạt động thu chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, thực hiện các chức năng của nhà nước, được nhà nước tiến hành trên cơ sở những quy định của pháp luật đề ra. NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, chứa đựng cả lợi ích chung và lợi ích công cộng; 1. Chi ngân sách nhà nước “Chi Ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng.
Do đó, chi Ngân sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nhà nước là những việc cụ thể, không chỉ dừng lại trên các định hướng mà đồng thời phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước”. (Luật ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13, 2015) “Chi NSNN bao gồm các khoản chi đầu tư phát triển KT-XH, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ gốc và lãi vay của Nhà nước; chi mua hàng dự trữ quốc gia; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Kiểm soát chi ngân sách nhà nước Hoạt động chi Ngân sách nhà nước luôn phải đi kèm công tác Kiểm soát chi NSNN để đảm bảo việc quản lí, sử dụng các khoản chi đúng với yêu cầu và phân phối của Nhà nước. “Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước là quá trình các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi Ngân sách nhà nước theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu do Nhà nước quy định, dựa trên cơ sở các nguyên tắc, hình phạt và phương pháp quản lý tài chính trong từng thời kỳ.” (Thông tư số 77/2017/TT-BTC về việc hướng dẫn Chế độ kế toán Ngân sách nhà nước và hoạt động nghiệp vụ KBNN, 2017) Thực hiện Kiểm soát chi NSNN nhằm đảm bảo kỷ cương, kỷ luật trong việc chấp hành ngân sách theo dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Hoạt động Kiểm soát chi NSNN được thực hiện bởi kế toán, chủ tài khoản của đơn vị sử dụng NSNN, cơ quan tài chính và Kho bạc nhà nước. Nội dung, phân loại và nguyên tắc kiểm soát chi ngân sách nhà nước cấp huyện Hiệu quả của các khoản chi NSNN thường được xem xét trên tầm vĩ mô, nghĩa là được xem xét toàn diện dựa vào mức độ thực hiện các mục tiêu Kinh tế - Xã hội mà các khoản chi đó đảm nhiệm. Chi NSNN gắn liền với các phạm trù giá trị như giá cả, tiền lương, tỷ giá hối đoái, lãi suất và các phạm trù khác thuộc lĩnh vực tiền tệ. Chi NSNN thường mang tính chất không bồi hoàn trực tiếp.
Tính chất này thể hiện ở chỗ không phải bất cứ khoản chi nào cũng được hoàn lại bằng khoản thu tương ứng. Điểm này giúp ta dễ dàng phân biệt được các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng, các khoản chi cho hoạt động kinh doanh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại Ngân sách nhà nước Căn cứ theo yếu tố thời gian, nội dung chi và phương thức quản lý, chi NSNN được phân loại như sau: Chi thường xuyên “Chi thường xuyên là các khoản chi Ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo hoạt động cho các lĩnh vực như giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, môi trường, các hoạt động sự nghiệp khác do các cơ quan Nhà nước quản lý; Các hoạt động sự nghiệp kinh tế trực thuộc cơ quan nhà nước; Quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; Hoạt động của các cơ quan Nhà nước, Đảng cộng sản và các tổ chức chính trị - xã hội; Trợ giá theo các chính sách của Nhà nước đề ra; Phần chi thường xuyên thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia, các dự án Nhà nước; Hỗ trợ quỹ bảo hiểm xã hội; Trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội; Hỗ trợ các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội; Các khoản chi thường xuyên khác theo quy định của pháp luật.” (Quyết định số 450/QĐ-TTg về chiến lược phát triển ngành tài chính, 2012) Chi đầu tư phát triển “Chi đầu tư phát triển là các khoản Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng KT-XH không có khả năng thu hồi vốn; Đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của Nhà nước; góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luật; Chi đầu tư phát triển thuộc các CTMT Quốc gia, dự án Nhà nước; Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.” (Quyết định số 450/QĐ-TTg về chiến lược phát triển ngành tài chính, 2012) Chi dự trữ quốc gia “là nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước để mua hàng dự trữ theo quy định về dự trữ quốc gia của pháp luật”.
(Quyết định số 450/QĐ-TTg về chiến lược phát triển ngành tài chính, 2012) Chi trả nợ lãi “là nhiệm vụ chi của Ngân sách nhà nước để trả các khoản nợ lãi, phí và chi phí khác phát sinh từ việc vay”. (Quyết định số 450/QĐ-TTg về chiến lược phát triển ngành tài chính, 2012) Chi khác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Bên cạnh những khoản chi trên, NSNN còn bao gồm những khoản chi khác như: Các khoản chi cho vay do pháp luật quy định; Chi viện trợ; Chi bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới; Chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính Nhà nước; Chi chuyển nguồn từ ngân sách của năm trước sang ngân sách năm sau và các khoản chi khác theo pháp luật quy định. Nguyên tắc kiểm soát chi ngân sách nhà nước Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước là quá trình phân phối lại quỹ tiền tệ tập trung của NSNN một cách có hiệu quả bằng hệ thống chính sách, pháp luật nhằm thực hiện đầy đủ chức năng của nhà nước. Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước quyết định tính hiệu quả của việc sử dụng các nguổn vốn Ngân sách nhà nước.
Cơ sở của kiểm soát chi Ngân sách nhà nước là vận dụng các quy luật kinh tế - xã hội một cách hợp lý, phù hợp với tình hình thực tiễn. Mục tiêu của kiểm soát chi NSNN là đem lại kết quả tốt nhất với kinh tế xã hội, đồng thời giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích kinh tế giữa một bên là Nhà nước và một bên là các chủ thể khác trong xã hội. Đối tượng tác động của kiểm soát chi NSNN là toàn bộ các khoản chi NSNN được bố trí phù hợp nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng giai đoạn lịch sử nhất định. Những tác động của việc quản lý NSNN mang tính tổng hợp và hệ thống, bao gồm nhiều biện pháp khác nhau, được thể hiện dưới dạng các cơ chế quản lý.
Qũy NSNN (bao gồm quỹ ngân sách TW và quỹ ngân sách của các địa phương) thuộc quyền quản lý của Kho bạc nhà nước. KBNN có trách nhiệm thống nhất quản lý, tổ chức thanh toán, điều hòa vốn và ngân sách thuộc quỹ NSNN, tập trung các khoản thu một cách nhanh chóng nhằm đáp ứng kịp thời những nhu cầu thanh toán hay chi trả của NSNN. Công tác Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước 1. Vai trò của công tác Kiểm soát chi Ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước cấp huyện Kiểm soát chi NSNN là trách nhiệm chung của tất cả các bộ ngành, cơ quan đơn vị liên quan đến việc quản lý và sử dụng Ngân sách.
Kiểm soát chi NSNN là một phần quan trọng trong hoạt động kiểm soát chi NSNN. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Hệ thống KBNN nắm giữ vai trò vô cùng quan trọng trong các cơ quan, đơn vị tham gia KSC khi trực tiếp thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả công việc. Phần lớn các khoản chi NSNN được thực hiện bởi các Kho bạc nhà nước trên toàn quốc. Đặc biệt trong bối cảnh kinh tế hiện nay, KSC càng thể hiện rõ vai trò của mình và được coi là nhiệm vụ trọng tâm của hệ thống Kho bạc, là một hoạt động khách quan, yêu cầu sự quản lý nghiêm ngặt nhất.
Sự cần thiết của công tác KSC NSNN qua KBNN được thể hiện qua nhưng nguyên nhân chủ yếu sau: Do yêu cầu phát triển của nền kinh tế và quản lý tài chính công Nước ta đang trong quá trình đổi mới, hoàn thiện hệ thống quản lý tài chính nói chung và cơ chế quản lý NSNN nói riêng, việc này đòi hỏi đảm bảo tính hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả của các khoản chi NSNN.