Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước tại cấp cơ sở là đòn bẩy kinh tế chiến lược nhằm duy trì hoạt động bộ máy hành chính, thúc đẩy an sinh xã hội và kiến thiết hạ tầng nông thôn. Tại huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang – địa bàn có diện tích tự nhiên 23.089 ha, quy mô dân số năm 2019 đạt 187.711 người với 18 xã và 1 thị trấn – công tác quản lý tài chính công đóng vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa mục tiêu đưa toàn huyện đạt chuẩn nông thôn mới.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ bối cảnh Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2017. Mặc dù hành lang pháp lý mới đã tăng cường tính minh bạch và phân cấp quyền hạn, thực tiễn quản lý thu, chi ngân sách tại huyện Chợ Gạo giai đoạn 2017 – 2019 vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: công tác lập dự toán chưa sát thực tế, việc phân bổ và quyết toán ở cấp xã còn lúng túng, nguồn thu chưa được khai thác tối đa và năng lực của đội ngũ kế toán cơ sở chưa đồng đều.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng thu chi ngân sách huyện Chợ Gạo trong 3 năm đầu áp dụng Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, nhận diện các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian huyện Chợ Gạo và mốc thời gian từ năm 2017 đến năm 2019.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc tối ưu hóa nguồn thu kinh tế địa phương đạt 282,447 tỷ đồng trong 3 năm, nâng tỷ trọng đóng góp của khu vực công thương nghiệp ngoài quốc doanh lên 39,35% và tạo nguồn lực hoàn thành 100% xã đạt chuẩn nông thôn mới vào cuối năm 2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại kết hợp với quy chuẩn pháp lý của Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13 và Nghị quyết số 17/2016/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Tiền Giang về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi. Khung lý thuyết tiếp cận quy trình ngân sách như một chu trình khép kín bao gồm: lập dự toán, chấp hành dự toán, kế toán kiểm toán và quyết toán ngân sách.

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: ngân sách nhà nước, quản lý thu ngân sách, quản lý chi ngân sách và cân đối ngân sách. Theo tinh thần của luật hiện hành, ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan có thẩm quyền quyết định.

Mô hình nghiên cứu xây dựng dựa trên 5 nguyên tắc quản trị ngân sách:

  • Nguyên tắc thống nhất trong quản lý kế hoạch tài chính;
  • Nguyên tắc dân chủ và có sự tham gia của cộng đồng;
  • Nguyên tắc công khai, minh bạch theo quy định tại Thông tư 343/2016/TT-BTC;
  • Nguyên tắc quy trách nhiệm giải trình của thủ trưởng đơn vị dự toán;
  • Nguyên tắc cân đối ngân sách theo Điều 7 Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, bảo đảm tổng thu từ thuế, phí, lệ phí lớn hơn chi thường xuyên để tích lũy cho chi đầu tư phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo quyết toán của Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện Chợ Gạo, báo cáo thu chi của 19 xã, thị trấn, số liệu đối chiếu của Kho bạc Nhà nước huyện và các báo cáo phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2017 – 2019.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả tiến hành điều tra khảo sát với tổng cỡ mẫu là 93 đối tượng, được chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên vị trí công tác và trách nhiệm quản lý. Cỡ mẫu được phân bổ thành 2 nhóm chuyên biệt:

  • Nhóm cán bộ lãnh đạo và quản lý điều hành gồm 51 mẫu: 23 thủ trưởng đơn vị dự toán cấp I, 19 Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã, 3 cán bộ Chi cục Thuế, 4 chuyên viên Phòng Tài chính – Kế hoạch và 2 cán bộ Kho bạc Nhà nước.
  • Nhóm công chức thực thi nghiệp vụ tài chính gồm 42 mẫu: 23 kế toán trưởng/kế toán viên các đơn vị dự toán cấp I và 19 công chức tài chính – kế toán cấp xã trực tiếp thực hiện công tác thu chi ngân sách.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích tỷ trọng cơ cấu, so sánh đối chiếu số thực tế với dự toán và điều tra định tính là nhằm phản ánh chính xác khoảng cách giữa chính sách lý thuyết và thực tiễn thực thi tại địa phương trong giai đoạn chuyển giao luật mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng thu ngân sách nhà nước từ kinh tế địa phương tại huyện Chợ Gạo giai đoạn 2017 – 2019 đạt 282,447 tỷ đồng, duy trì đà tăng trưởng liên tục qua các năm. Trong đó, tổng số thu từ thuế và phí, lệ phí đạt 187,384 tỷ đồng, chiếm 66,33% tổng thu kinh tế địa phương và chiếm tới 82,77% sau khi loại trừ nguồn thu tiền sử dụng đất.

Cơ cấu nguồn thu nội địa cho thấy sự chuyển biến rõ nét:

  • Thuế từ khu vực công thương nghiệp – ngoài quốc doanh đạt khoảng 89 tỷ đồng, chiếm tỷ trọng cao nhất với 39,35% tổng thu (sau khi loại trừ tiền sử dụng đất), khẳng định vai trò trụ cột của hơn 2.920 hộ kinh doanh và 358 doanh nghiệp trên địa bàn.
  • Thuế thu nhập cá nhân chiếm 20,18% (đạt trên 45 tỷ đồng), đóng góp nguồn lực quan trọng cho cân đối chi thường xuyên.
  • Tổng số tiền thu thuế nói chung đạt 138,252 tỷ đồng, tương đương 48,94% tổng thu kinh tế địa phương, trong khi thu từ doanh nghiệp nhà nước do địa phương quản lý đạt 3,270 tỷ đồng.
  • Nguồn thu từ tiền sử dụng đất đạt trên 56 tỷ đồng, là nguồn vốn chủ lực để huyện trích lập quỹ phát triển đất và bổ sung vào chi đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng.
  • Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên giữ vai trò then chốt trong cân đối ngân sách huyện: thu bổ sung cân đối đạt 1.662 tỷ đồng (bổ sung cho cấp xã 200,440 tỷ đồng) và thu bổ sung có mục tiêu đạt 496,740 tỷ đồng (bổ sung cho cấp xã 164,982 tỷ đồng). Các khoản huy động đóng góp từ nhân dân và tổ chức đạt 19,528 tỷ đồng.

Thảo luận kết quả

Kết quả thu ngân sách tích cực bắt nguồn từ sự tăng trưởng của nền kinh tế địa phương với tốc độ tăng giá trị sản xuất đạt 7,72% năm 2019 và thu nhập bình quân đầu người đạt 61 triệu đồng/năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng với khu vực I chiếm 44,77%, khu vực II chiếm 21,14% và khu vực III chiếm 32,09%.

Các dữ liệu này khi được trực quan hóa qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu điều tiết và bảng so sánh thực hiện thu chi so với dự toán giai đoạn 2017 – 2019 đã làm nổi bật mức độ tự chủ tài khóa của huyện.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây tại tỉnh Tiền Giang và thành phố Mỹ Tho, công tác quản lý ngân sách huyện Chợ Gạo còn một số tồn tại:

  • Lập dự toán thu chi ở một số đơn vị còn hình thức, chưa tính hết các khoản thu phát sinh;
  • Việc kiểm soát hồ sơ tạm ứng vốn đầu tư xây dựng cơ bản đôi lúc còn chậm trễ;
  • Trình độ của 42 kế toán viên cấp cơ sở chưa hoàn toàn tương thích với yêu cầu tích hợp phần mềm TABMIS và phần mềm quản lý thuế TMS;
  • Việc trích lập và giải ngân vốn đối ứng cho các công trình nông thôn mới tại 18 xã còn chịu áp lực lớn từ việc cân đối ngân sách cấp trên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu, chi ngân sách trên địa bàn huyện Chợ Gạo trong giai đoạn tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Phát triển và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững: Chi cục Thuế huyện phối hợp với Phòng Tài chính – Kế hoạch và Ủy ban nhân dân 19 xã, thị trấn tăng cường rà soát bộ bộ thuế, quản lý chặt chẽ 100% doanh nghiệp và 2.920 hộ kinh doanh cá thể. Đặt mục tiêu nâng mức tăng trưởng thu từ khu vực công thương nghiệp ngoài quốc doanh từ 10% đến 12%/năm, giảm thiểu thất thu thuế xây dựng tư nhân và thương mại điện tử từ năm 2021.

  2. Cơ cấu lại chi ngân sách và siết chặt kỷ luật tài chính: Ủy ban nhân dân huyện chỉ đạo các đơn vị dự toán thực hiện tiết kiệm triệt để chi thường xuyên, duy trì tỷ trọng chi thường xuyên dưới 60% tổng chi ngân sách, dành tối thiểu 25% – 30% cho chi đầu tư phát triển hạ tầng. Áp dụng nghiêm ngặt quy trình thanh toán vốn đầu tư công qua Kho bạc Nhà nước theo Thông tư 342/2016/TT-BTC, giải quyết dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản tại các công trình nông thôn mới trước quý IV hàng năm.

  3. Hiện đại hóa công nghệ thông tin và đồng bộ hạ tầng quản trị: Nâng cấp đường truyền và chuẩn hóa liên thông dữ liệu giữa hệ thống TABMIS của Kho bạc Nhà nước với phần mềm kế toán của 23 đơn vị dự toán cấp I và 19 xã, thị trấn. Thời hạn hoàn thành đồng bộ dữ liệu vào quý II/2021 nhằm phục vụ kịp thời công tác tổng hợp, báo cáo và quyết toán ngân sách.

  4. Đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ: Phòng Tài chính – Kế hoạch chủ trì tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ định kỳ 2 lần/năm cho 93 cán bộ quản lý và công chức kế toán trên toàn địa bàn huyện từ năm 2021. Nội dung tập trung vào kỹ năng lập dự toán theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, thẩm định quyết toán theo Thông tư 137/2017/TT-BTC và nâng cao đạo đức công vụ trong quản lý tài sản công.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích thực chứng của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Lãnh đạo và chuyên viên Phòng Tài chính – Kế hoạch cấp huyện: Vận dụng quy trình lập, phân bổ dự toán và mô hình thẩm định quyết toán ngân sách cấp huyện theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 nhằm nâng cao tính chủ động trong điều hành tài khóa.
  • Cơ quan Thuế và Kho bạc Nhà nước cấp quận, huyện: Tham khảo phương pháp phối hợp liên ngành trong công tác quản lý sổ bộ thuế, đối chiếu số liệu thu chi qua tài khoản ngân hàng và kiểm soát chi thường xuyên qua hệ thống TABMIS.
  • Chính quyền cấp xã và Ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới: Học hỏi kinh nghiệm điều hành ngân sách cơ sở, cách thức lồng ghép các nguồn vốn bổ sung có mục tiêu với nguồn huy động đóng góp từ nhân dân (đã đạt hơn 19,5 tỷ đồng tại Chợ Gạo) theo phương châm "Nhà nước và nhân dân cùng làm".
  • Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính – Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo thực nghiệm điển hình về quản lý tài chính công cấp huyện vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn áp dụng luật mới.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đóng góp điểm mới nào về mặt học thuật và thực tiễn? Luận văn là công trình đầu tiên phân tích toàn diện thực trạng quản lý thu, chi ngân sách tại huyện Chợ Gạo theo khuôn khổ Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (có hiệu lực từ năm 2017). Nghiên cứu đánh giá sự tương tác giữa chính sách phân cấp tài chính và chương trình xây dựng nông thôn mới với dữ liệu khảo sát từ 93 cán bộ trực tiếp quản lý.

Nguồn thu nào đóng vai trò chủ chốt trong cơ cấu tài chính huyện Chợ Gạo? Khu vực công thương nghiệp ngoài quốc doanh đóng vai trò then chốt nhất khi chiếm 39,35% tổng thu từ kinh tế địa phương (sau khi loại trừ tiền sử dụng đất), đạt xấp xỉ 89 tỷ đồng trong 3 năm. Tiếp theo là thuế thu nhập cá nhân chiếm 20,18%, tạo nguồn thu vững chắc cho huyện.

Cơ cấu mẫu khảo sát 93 đối tượng trong luận văn được thiết lập ra sao? Mẫu nghiên cứu gồm 51 cán bộ quản lý (23 thủ trưởng đơn vị cấp I, 19 Chủ tịch xã, 3 cán bộ Thuế, 4 chuyên viên Tài chính, 2 cán bộ Kho bạc) và 42 cán bộ kế toán thực thi (23 kế toán đơn vị cấp I, 19 kế toán xã). Quy mô này đảm bảo tính khách quan từ cả hai góc độ lãnh đạo và nghiệp vụ.

Làm thế nào để huyện Chợ Gạo huy động vốn cho 18/18 xã đạt chuẩn nông thôn mới? Huyện đã linh hoạt kết hợp nguồn thu tiền sử dụng đất (hơn 56 tỷ đồng), các khoản thu bổ sung có mục tiêu từ tỉnh (496,740 tỷ đồng) và nguồn vốn huy động đóng góp của nhân dân, tổ chức đạt 19,528 tỷ đồng để ưu tiên vốn cho các công trình hạ tầng trọng điểm.

Giải pháp nào giúp khắc phục sự chậm trễ trong công tác quyết toán ngân sách cấp xã? Giải pháp cốt lõi là tăng cường tập huấn chuyên môn định kỳ 2 lần/năm cho 19 kế toán xã, đồng thời chuẩn hóa kết nối liên thông phần mềm kế toán với hệ thống TABMIS của Kho bạc Nhà nước, giúp việc đối chiếu số liệu hoàn tất trước ngày 31 tháng 01 năm sau theo đúng quy định.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng thu chi ngân sách huyện Chợ Gạo giai đoạn 2017 – 2019 với tổng thu từ kinh tế địa phương đạt 282,447 tỷ đồng.
  • Khẳng định vai trò dẫn dắt của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 trong việc chuẩn hóa chu trình quản lý tài chính công từ khâu lập dự toán đến quyết toán.
  • Chỉ rõ các điểm nghẽn thực tế về cơ cấu chi thường xuyên, áp lực cân đối vốn đầu tư xây dựng nông thôn mới và sự thiếu đồng bộ trong ứng dụng công nghệ thông tin tại 19 xã, thị trấn.
  • Đóng góp hệ thống 4 giải pháp đồng bộ về nuôi dưỡng nguồn thu, siết chặt kỷ luật chi, hiện đại hóa hạ tầng số và đào tạo 93 nhân sự chuyên trách.
  • Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho Ủy ban nhân dân huyện Chợ Gạo trong lộ trình giữ vững chuẩn nông thôn mới và phát triển bền vững giai đoạn 2021 – 2025.

Các cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị dự toán và nhà nghiên cứu có thể tiếp tục mở rộng áp dụng mô hình đánh giá này để nâng cao hiệu quả quản trị tài khóa tại các địa phương có điều kiện kinh tế – xã hội tương đồng.