CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Một số tài liệu, công trình nghiên cứu Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đã tham khảo các văn bản quy phạm pháp luật, Luật, Nghị định, Thông tư, Hướng dẫn và các nghiên cứu của những tác giả đi trước cũng như sử dụng một số kết quả của các văn bản, công trình nghiên cứu này làm nền tảng chứng minh cho những nhận định được trình bày trong đề tài nghiên cứu này. Cụ thể là: 1.
Đặng văn Thanh 2005, Một số vấn đề về quản lý và điều hành ngân sách nhà nước. Nhà xuất bản chính trị quốc gia, Hà Nội. Nội dung cuốn sách cung cấp kiến thức cơ bản về quản lý và điều hành ngân sách nhà nước. Nguyễn Thị Hoài Thu, 1991.
"Một số vấn đề về đổi mới hoạt động của ngân sách nhà nước trong điều kiện chuyển sang nền kinh tế thị trường", Luận án Tiến sỹ. Tác giả đã có sự nghiên cứu tương đối toàn diện về đổi mới hoạt động của NSNN trong luận án, phân tích được những vấn đề cụ thể đang đặt ra và những giải pháp trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp truyền thống sang nền kinh tế thị trường. Phạm vi đề cập trong luận án này tương đối rộng (bao gồm nhiều lĩnh vực hoạt động khác của NSNN), nên các giải pháp đề ra về đổi mới hoạt động của NSNN được trình bày có tính khái quát chung, chưa có những đề xuất cụ thể đối với quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp. Mặt khác do công trình này nghiên cứu từ năm 1990, thời kỳ nền kinh tế bắt đầu thực hiện chuyển đổi, nhiều vấn đề lý luận của kinh tế thị trường chưa được luận giải và thực thi ở Việt Nam, bởi vậy nhiều nghiên cứu, đề xuất đến nay đã không còn phù hợp.
Tuy nhiên, những nghiên cứu của luận án này đã gợi mở một số vấn đề cần phải giải quyết nhằm đổi mới quản lý chi NSNN cho các đơn vị sự nghiệp công, đây là những gợi ý quan trọng để nghiên cứu về công tác quản lý ngân sách trên địa 4 bàn cấp huyện. Bùi Dương Nghiêu, 2006. Đánh giá mức độ bền vững của ngân sách nhà nước Việt Nam trong điều kiện hiện nay. Tạp chí nghiên cứu kinh tế số 332 tháng 01- 2006.
Trong công trình này tác giả nghiên cứu 3 nội dung: Một là, các yếu tố cấu thành sự bền vững của ngân sách nhà nước đó là: Thu bền vững; nợ bền vững; các rủi ro tiềm ẩn. Hai là, đánh giá thực trạng bền vững của ngân sách nhà nước Việt Nam giai đoạn 1998-2005. Ba là, đề xuất giải pháp củng cố sự bền vững của ngân sách nhà nước Việt Nam giai đoạn 2006-2010 đó là: 1)Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, 2) Tiếp tục các chính sách đa dạng hóa các nhà đầu tư bỏ vốn cho kinh doanh, huy động mọi nguồn lực cho sản xuất kinh doanh, 3) Tiếp tục cải cách hệ thống thuế, 4) Tiếp tục thực hiện các nguyên tắc thận trọng trong quản lý vay và trả nợ vay, 5) Chú trọng tăng cường tiềm lực nhà nước, 6) Tăng cường tính ổn định và hiệu quả của ngân sách nhà nước, 7) Nghiên cứu và ứng dụng quy trình lập dự toán ngân sách nhà nước theo khuôn khổ ngân sách trung hạn, từng bước quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, 8) Kiên quyết đổi mới phương pháp phân bổ ngân sách đầu tư, chống thất thoát, lãng phí trong xây dựng cơ bản, 9) Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính theo hướng tự chủ toàn diện, 10) Tăng cường công khai, minh bạch trong việc công bố thông tin về cả số liệu và chính sách thu, chi ngân sách nhà nước. Lê Toàn Thắng, 2013.
“Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sĩ, Học Viện Hành Chính Quốc Gia Hồ Chí Minh. Luận án đã nghiên cứu các vấn đề về quản lý NSNN như: khái niệm, đặc điểm và nội dung quản lý ngân sách nhà nước, phân tích các quan niệm về phân cấp quản lý NSNN, lý giải sự cần thiết khách quan phải tiến hành phân cấp quản lý NSNN, hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam trên nền lý thuyết chung về quản lý NS và phân cấp quản lý nhà nước. 5 Căn cứ vào tình hình quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam, Luận án tập trung đi sâu phân tích thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước giai đoạn 2002 - nay trên 4 nhóm nội dung cơ bản: 1) Phân cấp thẩm quyền ban hành luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn và định mức ngân sách nhà nước; 2) Phân cấp quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước; 3) Phân cấp quản lý trong thực hiện chu trình ngân sách; 4) Phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán ngân sách nhà nước. Tác giả đã đánh giá thực trạng phân cấp trên cả hai trạng thái là “tĩnh” tức là dựa trên những quy định của Nhà nước và trạng thái “động”, đưa ra những đánh giá về những ưu điểm, những tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại trong phân cấp quản lý NSNN ởViệt Nam.
Đề xuất giải pháp phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Trần Quốc Vinh, 2009. “Đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh Đồng Bằng Sông Hồng”, Luận án tiến sĩ, ĐH Kinh Tế Quốc Dân. Luận án đã hệ thống hóa một số vấn đề cơ bản liên quan đến NSNN, NSĐP, vai trò của NSNN, NSĐP, các căn cứ và nội dung quản lý NSĐP, các nhân tố ảnh hưởng tới NSĐP.
Luận án cũng đã phân tích, đánh giá thực trạng quản lý NSĐP các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng, những kết quả đã đạt được, những vấn đề còn tồn tại, hạn chế và nguyên nhân, từ đó đã đề xuất những giải pháp cụ thể để đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh đồng bằng sông Hồng và đề xuất kiến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật và các chính sách vĩ mô để tạo điều kiện cho việc thực hiện các giải pháp đó. Nguyễn Thanh Hà, 2012. “Quản lý ngân sách nhà nước của thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình”, Luận văn thạc sĩ. Luận văn đã hệ thống hóa được sự hình thành, tồn tại và phát triển của ngân sách huyện qua các thời kỳ lịch sử, vai trò của nó đối với sự phát triển cũng như sự nâng cao hiệu lực quản lý của hệ thống chính trị địa phương trong phát triển kinh tế - xã hội.
Phân tích thực trạng về quản lý ngân sách thị xã Tam Điệp và các hoạt tài chính trên địa bàn để làm rõ những ưu điểm, tồn tại cơ bản và nguyên nhân của nó. Trên cơ sở đó, luận văn đã đưa ra một số mục tiêu định hướng và các giải pháp 6 nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách địa phương trên địa bàn huyện trong giai đoạn tới. Luận văn nghiên cứu về công tác quản lý ngân sách nhà nước trong giai đoạn gần đây 2008 – 2011, tuy nhiên phạm vi chỉ đề cập đến ngân sách cấp huyện – một cấp trung gian trong hệ thống ngân sách địa phương. Nguyễn Anh Tuấn, 2007.
“Hoàn thiện quản lý thu, chi ngân sách nhà nước của thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa”, Luận văn thạc sĩ kinh tế. Trong đề tài này tác giả đã khái quát một cách tương đối đầy đủ về cơ sở lý luận về quản lý thu, chi ngân sách, luận giải những vấn đề có tính cơ bản về vấn đề này, từ đó tìm kiếm nguyên nhân khách quan và chủ quan về yếu kém của công tác quản lý thu, chi ngân sách để làm cơ sở đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý thu, chi ngân sách nhà nước của thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Lê Mạnh Hiên, 2014. “Hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại huyện Diễn Châu tỉnh Nghệ An”, Luận văn thạc sĩ, Đại Học Kinh Tế - ĐHQGHN.
Luận văn đã trình bày một số vấn đề lý luận cơ bản về quản lý NSNN cấp huyện, đã phân tích, đánh giá thực trạng quản lý ngân sách huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An giai đoạn 2010 – 2014 và đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý NSNN trên địa bàn huyện Diễn Châu, như: Thực hiện tốt chu trình quản lý NSNN, nâng cao chất lượng công tác lập dự toán, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm soát các nguồn thu, phát triển, khai thác và nuôi dưỡng các nguồn thu mới, nâng cao vai trò kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước và hoàn thiện một số vấn đề chủ yếu trong cơ chế quản lý ngân sách xã. “Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách huyện trên địa bàn tỉnh Ninh Bình”, Đề tài nghiên cứu. Là một cán bộ Kho bạc cơ sở, trên cơ sở phân tích những bất cập trong công tác, tác giả đề tài đã đưa ra những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý NSNN trên địa bàn huyện Hoa Lư, Ninh Bình. Phạm Đức Phong (Chủ nhiệm đề tài), 2003.
"Hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản công tại các đơn vị sự nghiệp". Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ. Đây là 7 một đề tài tập trung nghiên cứu chuyên sâu vào vấn đề quản lý tài sản công tại các đơn vị sự nghiệp. Đề tài đã nghiên cứu, tổng kết và đánh giá khái quát về thực trạng quản lý tài sản công tại khu vực này, trong đó đã làm rõ phạm vi, phân cấp và cơ chế quản lý.
Đề tài đã đưa ra được quan điểm giá trị tài sản công trong đơn vị sự nghiệp có thu là tư liệu sản xuất, tuy vậy vẫn cho rằng giá trị tài sản công tại đơn vị sự nghiệp không có thu lại là yếu tố tiêu dùng, như vậy vẫn chưa đánh giá đúng bản chất kinh tế của đơn vị sự nghiệp. Tô Thiện Hiền, 2012. “Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tỉnh An Giang giai đoạn 2011 – 2015 và tầm nhìn đến 2020”. Luận án Tiến sỹ.
Trường Đại Học Ngân Hàng Thành phố Hồ Chí Minh. Trong nghiên cứu tác giả đã đề cấp đến lĩnh vực ngân sách nhà nước ở An Giang, nêu lên những lý luận cơ bản về NSNN như lịch sử hình thành ngân sách nhà nước, bản chất của ngân sách nhà nước, chức năng của ngân sách nhà nước, vai trò của ngân sách nhà nước.