CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các công trình nghiên cứu. Liên quan đến công tác quản lý NSNN đã có nhiều bài viết, luận văn, luận án nghiên cứu của các tác giả, cụ thể như: - “Hoàn thiện công tác quản lý nhà nước huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi” (2011) - Luận văn thạc sĩ của Huỳnh Thị Cẩm Liên, Đại học Đà Nẵng.
Luận văn đã làm rõ một số vấn lý luận cơ bản về công tác quản lý NSNN cấp huyện. Thực trạng công tác quản lý NSNN huyện Đức Phổ giai đoạn từ năm 2007 đến 2010, chỉ ra những kết quả đạt được, tồn tại, hạn chế và nguyên nhân từ đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý NSNN huyện Đức Phổ. - “Hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định” (2011) - Luận văn thạc sĩ của Phạm Văn Thịnh, Đại học Đà Nẵng. Luận văn đã làm rõ một số cơ sở lý luận về NSNN và quản lý NSNN huyện.
Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý NSNN huyện Phù Cát giai đoạn 2007- 2010, chỉ ra những ưu điểm, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân trong công tác quản lý NSNN tại huyện Phù Cát từ đó đề xuất một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý NSNN huyện Phù Cát trong những năm tiếp theo. - “Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tỉnh An Giang giai đoạn 2011 – 2015 và tầm nhìn đến 2020” (2012) - Luận án tiến sĩ của Tô Thiện Hiền, Đại học ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh. Luận án làm rõ một số vấn đề cơ bản về NSNN, bản chất NSNN, hiệu quả quản lý NSNN, những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý NSNN. Nghiên cứu kinh nghiệm về quản lý NSNN ở một số nước trên thế giới và một số tỉnh ở Đồng Bằng Sông Cửu Long.
Trên cơ sở lý luận chung về NSNN, luận án đã phân tích, đánh giá thực trạng về hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An Giang từ năm 2006 đến 2010, chỉ ra những kết quả đạt được, những tồn tại, hạn 4 chế cần khắc phục và nguyên nhân của những tồn tại hạn chế như: Hệ thống pháp luật chưa hoàn chỉnh, tổ chức hệ thống ngân sách và cơ chế phân cấp quản lý điều hành ngân sách còn những nội dung chưa phù hợp với thực tiễn, đội ngũ cán bộ còn hạn chế về trình độ và năng lực, còn tư tưởng cục bộ địa phương trong quản lý, điều hành NSNN. Từ đó đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An Giang. - Bài viết của Nguyễn Thị Hoàng Yến đăng trên tạp chí Tài chính số 9, năm 2013: “Đổi mới chính sách pháp luật về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước”. Nội dung nêu lên một số qui định về phân cấp ngân sách trong giai đoạn từ năm 1992 đến 2013, vai trò của việc phân cấp ngân sách giữa trung ương và địa phương.
Những yêu cầu đặt ra trong việc tiếp tục đổi mới, hoàn thiện hơn nữa trong phân cấp ngân sách để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội trong giai đoạn mới. Bài viết nêu ra một số quan điểm và nội dung đổi mới pháp luật về phân cấp quản lý NSNN như: Đổi mới chính sách pháp luật về phân cấp quản lý NSNN phải bám sát định hướng, yêu cầu chiến lược phát triển kinh tế xã hội và các văn kiện của Đảng và Nhà nước phù hợp với từng thời kỳ; Chính sách pháp luật phân cấp quản lý NSNN phải được nghiên cứu đổi mới từ các văn bản gốc như Hiến pháp, Luật NSNN; Nghiên cứu xây dựng và thực hiện được mô hình các cấp ngân sách không lồng ghép phù hợp với kinh nghiệm quốc tế trong hệ thống NSNN các cấp ngân sách (không lồng ghép với nhau, ngân sách từng cấp do Quốc hội và HĐND cấp đó quyết định); Đảm bảo nguyên tắc pháp chế trong phân bổ ngân sách, thực hiện đầy đủ thẩm quyền của Quốc hội trong việc quyết định phân bổ ngân sách trung ương (NSTW); phân cấp quản lý NSNN tiếp tục đảm bảo vai trò chủ đạo của NSTW để thực hiện nhiệm vụ quan trọng của đất nước và hỗ trợ địa phương khó khăn, có cơ chế hỗ trợ đặc thù cho những địa phương có đóng góp lớn cho ngân sách. Phân cấp mạnh hơn, đảm bảo tính chủ động của các địa phương nhưng đồng thời gắn với trách nhiệm của địa phương trong quản lý, sử dụng ngân sách địa phương (NSĐP). - Bài viết của tác giả Nguyễn Minh Phong đăng trên tạp chí Cộng sản số 5 năm 2013: “Nâng cao hiệu quả đầu tư công từ ngân sách nhà nước”.
Nội dung bài viết đánh 5 giá về thực trạng đầu tư công ở nước ta hiện nay, từ đó tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư công từ NSNN trong thời gian tới. - Bài viết của tác giả Vũ Sỹ Cường đăng trên tạp chí Tài chính số 5 năm 2013: “Thực trạng và một số gợi ý chính sách về phân cấp ngân sách tại Việt Nam”. Nội dung bài viết đánh giá khái quát về tình hình thực hiện phân cấp quản lý NSNN ở nước ta trong những năm gần đây và đưa ra một số gợi ý cải cách trong giai đoạn tới. - Bài viết của các tác giả Vũ Như Thăng, Lê Thị Mai Liên đăng trên tạp chí Tài chính số 5 năm 2013: “Bàn về phân cấp ngân sách ở Việt Nam”.
Nội dung bài viết đánh giá những kết quả đạt được trong phân cấp ngân sách như: Phân cấp NSNN đã làm tăng tính chủ động, tích cực của chính quyền địa phương; tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế địa phương và xóa đói giảm nghèo; góp phần tăng cường kỷ luật tài chính, từng bước tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đồng thời cũng chỉ ra những hạn chế trong phân cấp ngân sách hiện nay như: Quyền tự chủ trong quyết định các khoản thu ngân sách của địa phương bị hạn chế; phân định nhiệm vụ chi còn bất cập; tương quan giữa nguồn thu được giữ lại và nhiệm vụ chi của các cấp chính quyền địa phương còn chưa tương xứng; bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu chưa thu hẹp được bất bình đẳng giữa các địa phương; bất cập trong phân cấp vay nợ đối với chính quyền địa phương. Từ đó các tác giả cũng gợi ý một số chính sách về phân cấp nhiệm vụ chi, phân cấp nguồn thu, chuyển giao ngân sách giữa trung ương và địa phương, vay nợ của chính quyền địa phương. - “Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay” (2013) - Luận án tiến sĩ của Lê Toàn Thắng, Học viện Hành chính.
Luận án đã hệ thống hóa các lý thuyết về phân cấp quản lý NSNN, phân tích và đánh giá thực trạng phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam hiện nay và chỉ ra những bất cập như: Mức độ chủ động về ngân sách của địa phương chưa cao, quy trình phê duyệt NSNN còn phức tạp, thời gian dài, hiệu quả quản lý NSNN chưa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia. Dựa trên cơ sở lý thuyết về phân cấp quản lý NSNN, bài học kinh nghiệm về phân cấp quản lý ngân sách của một số quốc gia và những đánh giá về thực trạng phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam, luận án đã đề xuất các giải pháp từ 6 tổng thể tới các giải pháp cụ thể về phân cấp quản lý NSNN. Các giải pháp mang tính tổng thể từ việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý NSNN tạo khung khổ pháp lý chặt chẽ trong việc xác định rõ thẩm quyền của trung ương và địa phương trong quản lý NSNN. Những giải pháp cụ thể để đẩy mạnh phân cấp quản lý NSNN được luận án đề xuất gắn liền với việc làm rõ các nội dung trong quản lý ngân sách như: Phân cấp thẩm quyền ban hành luật pháp, chính sách, tiêu chuẩn, định mức NSNN; Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi NSNN; Phân cấp quản lý trong thực hiện chu trình NSNN và phân cấp trong giám sát, thanh tra, kiểm toán NSNN.
Các công trình được nêu ra ở trên đã cung cấp những thông tin bổ ích dưới các khía cạnh và các mức độ khác nhau, nhất là lý luận về NSNN, quản lý NSNN, các giải pháp có giá trị về những vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác quản lý NSNN ở các địa phương, là nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu công tác quản lý NSNN nói chung và quản lý NSNN cấp huyện nói riêng. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu Các công trình khoa học trên tiếp cận công tác quản lý NSNN từ nhiều góc độ khác nhau, nhưng tựu chung lại, các nhà khoa học với tư cách là những chủ thể sáng tạo, nghiên cứu, khảo sát, phân tích, khái quát nêu trên đều cố gắng giải quyết những vấn đề căn cốt của việc quản lý NSNN với những mức độ khác nhau, xuyên qua những công trình đó, có thể tổng quan lại những vấn đề sau đây: Một là, các nhà khoa học đã tập trung làm rõ khái niệm, vai trò, bản chất của NSNN, phân cấp NSNN, quản lý NSNN, thực trạng quản lý NSNN ở một số địa phương với những nét đặc thù riêng. Điều này có ý nghĩa quan trọng, giúp cho chúng ta có thể hiểu biết rõ hơn về vai trò của quản lý NSNN. Hai là, từ việc nhận thức được vai trò của công tác quản lý NSNN sẽ giúp cho các địa phương nghiên cứu, triển khai thực hiện quản lý NSNN được chính xác, hiệu quả hơn và đáp ứng yêu cầu công việc.
Ba là, từ việc đánh giá thực trạng của công tác quản lý NSNN, các nhà khoa học đã rút ra được ưu điểm, tồn tại, hạn chế và nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế từ đó xác định được mục tiêu, phương hướng quản lý NSNN trong giai đoạn tiếp theo. 7 Nhìn chung, đã có không ít những công trình nghiên cứu đề cập đến công tác quản lý NSNN. Những kết quả nghiên cứu đó có những giá trị nhất định làm cơ sở cho việc nâng cao hiệu quả quản lý NSNN. Về phía tác giả, trong quá trình công tác tại UBND huyện Sóc Sơn, tác giả đã nhận thấy việc quản lý ngân sách huyện còn một số tồn tại, hạn chế nhất định.